در مورد دولت در ویکی تابناک بیشتر بخوانید

 

کلیات


دولت اصطلاحی در فلسفه و علم سياست است که اجمالا ناظر بر مجموعه ای مشخص از نهادهای سیاسی واجد اقتدار غیرانتزاعی و پایدار و دارای حق انحصاری به کارگیری قدرت مشروع برای اعمال حاکمیت بر مردم سرزمینی معین و معرف تمامیت سیاسی - اجتماعی آن کشور است.

 

اختلاف بر سر تعریف


در تعریف دولت نه تنها توافقی میان صاحب نظران به دست نیامده بلکه قرنهاست مناقشه بر سر چیستی این مفهوم رنگی ایدئولوژیک به خود گرفته و یکی از مباحث بنيادين علم سیاست شده است. عمده ترین اختلاف نظریه های گوناگون دولت در دو موضوع اصلی منشا مشروعیت دولت و کارکرد آن است. برخی از اهل فلسفه و علوم سیاسی واژه دولت را فقط برای اشاره به شکل مدرن نظام سیاسی به کار می برند، زیرا اساسا برابر نهاده مفهوم دولت در زبان های اروپایی تا اوایل قرن شانزدهم دهم به کار برده نمی شد و نخستین کسی که این وازه را به کاربرده نیکولو ماکیاولی  یا توماس هابز  بوده اند، اما برخی دیگر استفاده از آن را در بحث از همه انواع نطام های سیاسی حتی دولت و شهرهای یوناں برغم تفاوت گسترده شان با دولت مدرن، موجه می دانند.

 

معنای لغوی


وازه دولت که امروزه در زبانهای فارسی عربی (دوله) و ترکی (دولت) در کاربرد اصطلاحی اش غالبا به عنوان معادل واژه انگلیسی state به کار می رود از ریشه عربی (دول)، به معنای پیروزی در جنگ، دگرگونی زمانه، جابه جا شدن و نوبت نوبت تغییر کردن آمده است.

 

مفهوم دولت در ادبیات معاصر ایران


 در ادبیات سیاسی فارسی معاصر این واژه افزون بر معنای انتزاعی و گسترده کلیت نظام سیاسی کشور، گاه به معناهایی خاص تر، دلالت بر هیئت وزیران یا قوه مجریه یا مجموعه سه قوه دارد و به جای کلمه حکومت (government) به کار می رود که مجموعه ای انسانی و دارای اقتداری ملموس و غیردائم است.

اشتراک لفظی و ابهام معنای وازه دولت حتی در معتبرترین اسناد حقوق سیاسی یکصدوپنجاه ساله معاصر ایران یعنی قانون اساسی مشروطه و قانون اساسی جمهوری اسلامی نیز دیده می شود. در سوگند نامه نمایندگی مجلس در قانون اساسی مشروطه مصوب ۱۴ جمادی الاخره ۱۳۲۴، آنجا که نمایندگان متعهد می شوند فقط فواید و مصالح دولت و ملت ایران را در نظر داشته باشند. واژه دولت در معنایی گسترده تر از هیئت وزیران و ظاهرا به معنای نظام سلطنت مشروطه به کار رفته است، اما در اصل ۱۵ همین قانون دولت به معنای هیئت وزیران آمده است. آنجا که مقرر شده تصمیمات مجلس شورای ملی پس از تصویب مجلس سنا  توسط شخص اول دولت، به عرض و صحه شاه برسد و به همین سیاق، در اصل ۱۹، به مجلس حق داده شده اجرای مصوباتش را از اولیای دولت، بخواهد.

 در متمم قانون اساسی مشروطه، مصوب ۲۹ شعبان ۱۳۲۵، به تغییرات نظام سیاسی ایران روشن تر اشاره شد: در مقدمه این سند، برای نخستین بار نامی از مشروطیت دولت علیه ایران، در قانون اساسی آمد. در اینجا آشکار است که مراد از دولت سلطنت و اقتدار سیاسی عام کشور است و نه قوه مجریه.

در اصل ۸ نیز آنجا که به مساوات مردم در برابر قانون دولتی، تصریح شد همین معنا از واژه دولت برداشت می شود، اما در اصل ۲۷ که برای نخستین بار از تفکیک قوا (سه شعبه) سخن به میان آمده عبارت مامورین دولت فقط برای اشاره به کارمندان قوه اجراییه، به کار رفته است.

 

نظریه‌های کارکرد دولت


بیشتر نظریه‌های سیاسی را می‌توان تقریباً در دو دسته طبقه‌بندی کرد. اولین دسته به عنوان نظریه‌های لیبرال یا محافظه کار شناخته می‌شوند که از عنصر سرمایه‌داری بهره می‌جویند، و بر روی کارکرد دولت در یک جامعه سرمایه‌دار متمرکز هستند. این دسته از نظریات به دولت به عنوان یک ماهیت خنثی نسبت به جامعه و اقتصاد می‌نگرند و معتقدند دولت نقشی در تنظیم روابط و فعالیت‌ها در این حیطه‌ها ندارد. در طرف مقابل نظریه‌های مارکسیستی قرار می‌گیرند که سیاست را به عنوان پدیده‌ای در نظر می‌گیرند که به شدت با روابط اقتصادی در هم آمیخته‌است، و بر ارتباط میان قدرت اقتصادی و قدرت سیاسی تأکید دارند. آن‌ها حکومت را به عنوان وسیله‌ای می‌بینند که در وهله اول در صدد خدمت به طبقه‌های برتر جامعه است.

 

مفهوم مدرن دولت


 کاربرد نوین اصطلاح دولت را می توان به نخستین اثر توماس هابز، درباره شهروند، بازگرداند که نخستین کاربرد لفظ دولت به معنای جدید را به ماکیاولی نسبت می دهد. رهیافت او به موضوع که با وعده بررسی دقیق تر حقوق دولت و وظایف رعیت مطرح شد، از همان زمان اندیشه تقابل میان فرد و دولت را به یکی از موضوعات محوری اندیشه سیاسی بدل کرد. به باور وی وظیفه ای که رعیت بر عهده دارد تعهدی است که فرد به دولت دارد نه به شخص حاکم. این نظر به روزگار خود نظری نسبتا جدید و بسیار مناقشه انگیز بود. هابز، بدین سان، قدرت عمومی را که تا پیش از این بیشتر هویتی شخصی و فرهمند داشت، در مفهوم دولت جای داد. از آن پس، این خصيصه با همه معادل های دولت در زبان های اروپایی تداعی شده است.

در این درک جدید دولت اقتداری است که شهروندان بخشی از آزادی های خود را تسلیم آن می کنند و در عوض از آن توقع دارند که وظیفه محافظت از آزادی های فردی شهروندان را بر عهده گیرد. اما این اقتدار در نهایت ممکن است از قدرت به دست آمده در جهت منافع خود و تضمین خودآیینی خودش استفاده کند. به تعبير هابز دولت همچون لویاتان یا غولی است که افراد آن را به وجود می آورند. اما بعد رهایش می کنند تا هرچه خواست انجام دهد.

تقابل فرد و دولت تا آنجا پیش می رود که منتقدان دولت مدرن آن را نه همچون هیئتی مشروع برای حفظ آزادی افراد بلکه به عنوان نگهبان منافع طبقه یا جنسی خاص و مدافع سرمایه داری یا پدرسالاری معرفی می کنند. در نظر دسته نخست منتقدان، ماهیت واقعی دولت چیزی بیش از بیان سیاسی تقسیم بندي اقتصادی جامعه نیست. به باور کارل مارکس مادام که مردم مجبور به فروش پاره ای از وجودشان یعنی نیروی کار خود به دیگران اند، برابری آنان با دیگران به واقع به رسمیت شناخته نمی شود.

 در این بینش، راه حل نزاع طبقاتی در دولت مدرن دموکراتیک یافت نمی شود بلکه باید منتظر نظم اقتصادی پساسرمایه داری ماند. در چنان نظمى نه طبقه ای باقی خواهد ماند و نه بالتبع تنازعی و بنابراین نیازی به دولت برای رفع تزاحم منافع افراد و طبقات نخواهد بود.

طیفی دیگر از منتقدان به جای تمرکز بر تقسیم بندی اقتصادی جامعه به تقسیم بندی میان مرد و زن توجه کرده اند و ماهیت پدرسالار دولت را به نقد کشیده اند. کاترین مکینون، یکی از نظریه پردازان این رهیافت از منظری فمنیستی مسئله برابری جنسی در قانون گذاري دولت های دموکراتیک لیبرال را سنجیده است. او به این نکته اشاره می کند که به لحاظ حقوقی در قوانین چنین دولت هایی وقتی میگویند زنی مورد تبعیض جنسیتی قرار گرفته، پیش فرضشان آن است که با او می شد همچون یک مرد رفتار شود و نشد. یعنی برای رسیدن به معیار رفتار درست پرسیده ایم که اگر یک مرد در چنین موقعیتی قرار می گرفت با او چگونه رفتار می شد. بدین معنا حتی موضوع قانون لیبرال هم اولا و بالذات مرد است و نگاه پدرسالار در ذات دولت های لیبرال نیز نهفته است.

 

انواع دولت


دولت‌ها ممکن است به عنوان مقتدر دسته‌بندی شوند و این دسته آن دولت‌هایی هستند که به دولت دیگری وابسته نبوده و موضع اعمال حاکمیت آن نمی‌باشند. دیگر دولت‌هایی نیز وجود دارند که ممکن است تحت سیطره یک قدرت خارجی قرار گرفته باشند. بسیاری از دولت‌ها، دولت‌های فدرال هستند که در اتحادیه فدرال مشارکت می‌جویند. یک دولت فدرالی قلمرویی است که تحت قانون اساسی شکل گرفته و با اجتماعات متعدد یک فدراسیون را تشکیل می‌دهد. چنین دولت‌هایی از دولت‌های دارای اقتدار متمایز هستند چرا که در این حالت این دولت‌ها، بخشی از قدرت خود در حاکمیت را به دولت فدرال منتقل کرده‌اند. 

 

دولت و حکومت


مفهوم حکومت می‌تواند متمایز از مفهوم دولت باشد. حکومت گروهی مشخص از مردم، دیوان سالاران اداری، است که وظیفه اداره کردن کار‌های دولت‌ها را در دوره‌ای که به آن‌ها اختصاص دارد بر عهده دارند. با این اوصاف می‌توان گفت که حکومت‌ها ابزاری هستند که قدرت دولت از طریق آن‌ها به کار بسته می‌شود. دولت‌ها توسط حکومت‌های مختلفی که از پی هم می‌آیند، اداره می‌شوند. هر حکومتی که از پی حکومت دیگر می‌آید از بدنه‌ای از افراد متخصص تشکیل شده که انحصار تصمیم‌گیری‌های سیاسی را در دست دارند و توسط سازمان‌های حکومتی از دیگر اعضای جامعه جدا شده‌اند. کارکرد ایشان اجرایی کردن قوانین موجود، تصویب قوانین جدید و داوری اختلاف‌ها به صورت انحصاری است. در بعضی از جوامع، این گروه از مردم به صورت دائمی بر سر کار می‌آیند یا از طبقه پادشاهی بوده و از طریق وراثتی کنترل امور را در دست می‌گیرند. در دیگر جوامع، مثل دموکراسی‌ها، نقش‌های سیاسی بر جای خود باقی می‌مانند، ولی اشخاص متفاوت در زمان‌های مختلف تصدی آن‌ها را بر عهده خواهند داشت.

 
عناصر تشکیل‌دهنده‌ی دولت

دولت به‌عنوان مهم‌ترین بازیگر سیاسی در صحنه‌ی سیاست بین‌الملل از چهار عنصر تشکیل شده است: مردم، سرزمین، حکومت، و حاکمیت که در ادامه مورد اشاره قرار می گیرند.

۱- مردم: کم و کیف جمعیت از لحاظ حقوقی تاثیر چندانی در ایجاد دولت ندارد. امروزه دولت‌های کوچکی مانند برونئی بالغ بر ۲۱۸۰۰۰ نفر و دولت بزرگی مانند چین، بالغ بر یک میلیارد و دویست میلیون نفر جمعیت دارند. البته به محض این‌که عنصر قدرت را وارد حوزه‌ی مطالعه‌ی دولت و سیاست بین‌الملل کنیم، کم و کیف جمعیت نقش بسیار مهمی در رسیدن به اهداف و تعیین عرصه‌ی منافع ملی بازی می‌کند. هر قدر ترکیب جمعیت در یک کشور یک دست‌تر و همگون‌تر باشد، دولت از قدرت مانور بیشتری در عرصه‌ی سیاست بین‌الملل برخوردار خواهد بود. در برخی از موارد تاکید بر جنبه‌ها و خصوصیاتی از جمعیت می‌تواند ساختار نظام سیاسی را دستخوش دگرگونی کند و به تبع آن جهت‌گیری‌های خاصی را در سیاست خارجی و تبیین منافع ملی سبب گردد. برای نمونه می‌توان به آلمان نازی که اساس حکومت خود را علایق نژادی اعلام نمود اشاره نمود.

۲- سرزمین: از لحاظ حقوقی وسعت سرزمین، شرط تشکیل دولت به حساب نمی‌آید. به نحوی که امروزه سرزمینی مانند موریس که مساحت آن ۲۰۴۵ کیلومتر مربع است با کشور ایالات متحده امریکا با وسعت بیش از ۹ میلیون کیلومتر مربع، تفاوتی از لحاظ اطلاق نام دولت ندارد. اما در صحنه سیاست و روابط بین‌الملل و همچنین در حوزه‌ی مطالعه‌ی قدرت دولت‌ها، کم و کیف عامل سرزمین نیز مانند عامل جمعیت حائز اهمیت است. در چهارچوب نقش دولت به عنوان بازیگر عمده‌ی سیاسی در عرصه‌ی سیاست بین‌الملل، عنصر سرزمین باید از لحاظ موقعیت ژئوپولیتیک، وسعت، شکل هندسی، امکانات اقتصادی، وضع طبیعی، اوضاع اقلیمی، مرزبندی‌ها و نظایر آن‌ها مورد توجه قرار گیرد. به عنوان مثال؛ وجود مرز‌های آبی برای دولت بریتانیا این موقعیت مناسب را فراهم ساخت تا در طول ۹۰۰ سال هیچ دولتی نتواند به یک تهاجم موثر علیه این کشور دست بزند.

۳- حکومت: گرچه شکل حکومت و کارکرد آن تاثیری در ماهیت حقوقی تاسیس یک دولت ندارد، هنگامی که سخن از قدرت دولت، تنظیم و اجرای سیاست خارجی و رفتار یک دولت در صحنه‌ی سیاست بین‌الملل به میان می‌آوریم مسلما شکل حکومت در تامین خواسته‌ها و منافع و نیز تاثیرگذاری بر سیاست بین‌الملل نقش به سزایی را ایفا می‌کند. حکومت‌ها را بر حسب کارکرد، ایدئولوژی و ساختار به اشکال گوناگونی تقسیم می‌کنند.

۴- حاکمیت: این عنصر دولت را اغلب به‌معنای قدرت مافوق یا قدرت عالی به کار برده‌اند و گاه آن‌را با قدرت حکومت در آمیخته، به‌صورت قدرتی مطلق و غیر مشروط تعبیر کرده‌اند. از همین دیدگاه، در چهارچوب نظام بین‌المللی آن‌را به مفهوم «استقلال»، و در نظام داخلی به معنای «آزادی» تعبیر کرده‌اند. رفته رفته با گسترش حقوق بین‌الملل و قبول همبستگی میان واحد‌های سیاسی و همکاری میان آنها، حاکمیت مفهوم مطلق کلاسیک خود را از دست داد و علمای سیاست تعابیر گوناگونی از آن به دست داده‌اند.

در مجموع، عناصر تشکیل‌دهنده‌ی دولت، یک کل تجزیه‌ناپذیر است و فقدان یا کاستی در هر یک از عناصر مزبور، موقعیت یک دولت را به‌عنوان یک واحد سیاسی، خدشه‌دار می‌کند. 

 

در مورد دولت در ویکی تابناک بیشتر بخوانید

تأملی بر مصوبه محدودسازی مدارس به دو دسته؛
مجلس تاکید کرده اند که مدارس باید یا دولتی باشند... و یا غیردولتی که این سؤال را به دنبال دارد... که آیا در حال حاضر مدرسه ای که نه دولتی... باشد و نه غیردولتی وجود دارد که برچیدنش نیازمند مصوبه...
« دولت مکلف است حداکثر تا پایان سال تحصیلی ۱۳۹۸-۱۳۹۹... دو صورت دولتی و غیردولتی اداره کند » به گزارش... را به تصویب رسانده و دولت را موظف به اجرایش... اند که مدارس باید یا دولتی باشند و یا غیردولتی...
کد خبر: ۹۴۰۲۷۷    تاریخ انتشار : ۱۳۹۸/۰۹/۰۶


شربل همچنین گفت امکان تشکیل دولت اگر رئیس آن سعد...
کد خبر: ۹۴۰۲۶۸    تاریخ انتشار : ۱۳۹۸/۰۹/۰۶


سخنگوی دولت با بیان اینکه باید از زخم وارد شده... سخنگوی دولت در حاشیه جلسه هیئت دولت در جمع خبرنگاران... سخنگوی دولت اضافه کرد به طور مثال در نمودار توزیع... استیضاح در مجلس هستیم نظر دولت در مورد این اتفاق...
کد خبر: ۹۴۰۱۸۳    تاریخ انتشار : ۱۳۹۸/۰۹/۰۶


منابع آگاه خبر دادند دولت مرکزی عراق به طور کلی... به گزارش ایسنا دو مقام دولتی عراق اظهار کردند که... دولت فدرال از آغاز سال میلادی آینده در قبال داشتن... دولتی و سایر مخارج مورد استفاده قرار خواهد گرفت موافقت...
کد خبر: ۹۴۰۰۵۹    تاریخ انتشار : ۱۳۹۸/۰۹/۰۶


یک دفتر پیشخوان دولت در جنوب تهران دچار آتش سوزی... حریق در دفتر پیشخوان خدمات دولت حوالی ساعت ۶ صبح... و دفتر پیشخوان خدمات دولت بوده بسته است و دود...
کد خبر: ۹۳۹۹۹۷    تاریخ انتشار : ۱۳۹۸/۰۹/۰۵


«تابناک اقتصادی» بررسی می‌کند؛
نکته حائز اهمیت در پرداخت یارانه معیشتی سرک کشی دولت...
دولتمردان دولت تدبیر و امید همواره در چند سال... مالی آن ها است و دولت اعتقادی به انجام چنین... دولت نهم تصمیم گرفت که سر و سامانی به این... ۱۳۸۷ محمود احمدی نژاد رئیس دولت نهم لایحه هدفمندی یارانه...
کد خبر: ۹۳۹۹۳۰    تاریخ انتشار : ۱۳۹۸/۰۹/۰۵


«علی مطهری» در گفت‌وگو با «تابناک»؛
مطهری درباره اینکه دولت در مقطع فعلی برای کسب نظر... اتخاذ و تدبیر کند برای نمونه دولت باید برای ایام...
طرح سهمیه بندی بنزین از سوی دولت هستند و وقتی... خواستار نظارت جدی دولت بر قیمت ها و همچنین اختصاص... مجلس انشاءالله بعدا صحبت خواهیم کرد مطهری درباره اینکه دولت... وی ادامه داد به طور مثال دولت باید برای ایام...
کد خبر: ۹۳۹۸۷۵    تاریخ انتشار : ۱۳۹۸/۰۹/۰۶


گردن نهادن به شروط آمریکا برای تشکیل دولت جدید لبنان...
تشکیل دولت وجه مشترک بین همه در سطح مردمی و... کرد که برای تشکیل دولت نمی توان به شروط آمریکا... گردن نهاد شیخ نعیم قاسم همچنین بر تشکیل دولت نجات...
کد خبر: ۹۳۹۷۵۹    تاریخ انتشار : ۱۳۹۸/۰۹/۰۴


بسته حمایت معیشتی دولت پاسخ داد و در این باره... ما دو دسته اطلاعات داریم نخست اطلاعاتی که دولت ورود... شود این کار برای وزارت رفاه و دولت خوشایند نیست... در اختیار دولت و تامین اجتماعی قرار دارد اینکه فرد...
کد خبر: ۹۳۹۷۳۹    تاریخ انتشار : ۱۳۹۸/۰۹/۰۴


مجلس و استیضاح یکی دیگر از وزیران روحانی؛
حجتی را اختلاف نظر او با برخی اعضای دولت و... سازمان جنگل ها مراتع و آبخیزداری کشور داشت سخنگوی دولت... وزارت جهاد کشاورزی و دفتر سخنگوی دولت درباره استعفا و... نماینده دولت در خصوص حضور وزیر جهاد کشاورزی در این...
کد خبر: ۹۳۹۶۱۶    تاریخ انتشار : ۱۳۹۸/۰۹/۰۴


سنوات خدمت و تجربه مربوط محاسبه می شود دولت همچنین... کامل سد گلورد مازندران موافقت کرد دولت تصمیم فوق را... هیأت دولت وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی به عنوان... خودروی اهدایی هیأت دولت با ورود ترخیص و شماره گذاری...
کد خبر: ۹۳۹۴۸۲    تاریخ انتشار : ۱۳۹۸/۰۹/۰۳


دولت با احزاب گفت در قضیه اصلاح قیمت بنزین بی...
عدم تعامل دولت با احزاب گفت در قضیه اصلاح قیمت... بنزین وی با اشاره به اینکه دولت ها می آیند... این دولت هستند را می شناسم و تیمی که در... رها کنند مجلس و دولت جابجا می شود و این...
کد خبر: ۹۳۹۴۴۰    تاریخ انتشار : ۱۳۹۸/۰۹/۰۳


ادامه بحث بنزین ۱۲۰۰ تومانی یا ۱۵۰۰ تومانی؛
شد در جلسه هیأت دولت اعلام کند که امضای هر... ساعت پیش هم یکی از خبرگزاری های طرفدار دولت توپ...
رئیس جمهور هم ناچار شد در جلسه هیأت دولت اعلام... خبرگزاری های طرفدار دولت توپ را در زمین رئیس قوه... دل آنان نخشکد برخی مسئولان در دولت مجلس و قوه...
کد خبر: ۹۳۹۴۳۹    تاریخ انتشار : ۱۳۹۸/۰۹/۰۳


واجدین شرایط طرح بسته حمایتی معیشتی دولت می دانند می...
کد خبر: ۹۳۹۳۲۳    تاریخ انتشار : ۱۳۹۸/۰۹/۰۳


وزیر مشاور دولت امارات در امور خارجی ایران و ترکیه...
وزیر مشاور دولت امارات در امور خارجی از منامه پایتخت... و مسئولان دولتی از حدود سی و پنج کشور از...
کد خبر: ۹۳۹۳۱۷    تاریخ انتشار : ۱۳۹۸/۰۹/۰۲


دیوان عالی آمریکا با رسیدگی به درخواست استیناف دولت ترامپ... آی نام آن ها را در لیست "پرواز ممنوع" دولت... آن ها از تبدیل شدن به جاسوسان دولت آمریکا خودداری... استیناف دولت ترامپ را با حکم دادگاه استیناف فدرال مستقر...
کد خبر: ۹۳۹۳۱۵    تاریخ انتشار : ۱۳۹۸/۰۹/۰۲


در حالی که بیش از شش سال از عمر دولت... دو سال پایانی عمر دولت مستقر نیز امید ها برای...
در حالی که بیش از شش سال از عمر دولت... دو سال پایانی عمر دولت مستقر نیز امید ها برای... عمر دولت های یازدهم و دوازدهم اگر بخواهیم برنامه این... دو دولت آن هم با یک رئیس جمهور را در...
کد خبر: ۹۳۹۲۶۹    تاریخ انتشار : ۱۳۹۸/۰۹/۰۲


عوامل تشدید تورم دانست و گفت هزینه های دولت و... صورت جدی هدف و در دستور دولت سازمان برنامه و... آن نیز کاهش شدید هزینه های دولت و دستگاه ها... است معاون اول رئیس جمهور گفت کار اساسی دولت تلاش...
کد خبر: ۹۳۹۲۱۹    تاریخ انتشار : ۱۳۹۸/۰۹/۰۲


سومین مرحله از کمک های حمایتی دولت ساعت ۲۴ امروز...
سومین مرحله از کمک های حمایتی دولت ساعت ۲۴ امروز... ایجاد منابع از محل اختلاف قیمت دولت ۶۰ میلیون نفر... نقدی واریز می شود طبق اعلام دولت برای خانوارهای تک... جامعه هدف کمک حمایتی دولت را تشکیل می دهند ...
کد خبر: ۹۳۹۱۶۵    تاریخ انتشار : ۱۳۹۸/۰۹/۰۲


کد خبر: ۹۳۹۱۳۲    تاریخ انتشار : ۱۳۹۸/۰۹/۰۲


tabnak-adv
tabnak-adv
tabnak-adv
tabnak-adv
tabnak-adv
tabnak-adv
tabnak-adv
tabnak-adv
tabnak-adv