کلیات
جنبش مقاومت اسلامی (به عربی: حرکة المقاومة الإسلامیة) با نام اختصاری حماس یک سازمان اسلامگرای سیاسی-نظامی فلسطینی است. این سازمان در سال ۱۹۸۷ به رهبری عبدالعزیز رنتیسی و شیخ احمد یاسین به عنوان شاخه فلسطینی اخوانالمسلمین تأسیس شده و هدف خود را «آزادی تمامی خاک فلسطین» اعلام کردهاست.
همکاری با حکومت خودگردان فلسطین
حماس اگرچه پیمانهای اسلو را قبول ندارد، زیرا معتقد است اسراییل در فلسطین سرزمینی ندارد و آن را به زوراشغال کردهاست، اما با حکومت خودگردان فلسطین همکاری کرده، وارد مهمترین نهادهای وابسته به آن شده و حتی در سال ۲۰۰۶ با پیروزی در انتخابات شورای قانونگذاری فلسطین به حزب حاکم مجلس قانونگذاری فلسطین تبدیل شدند و اسماعیل هنیه از رهبران حماس به عنوان نخستوزیر حکومت خودگردان فلسطین معرفی شد.
جنگ مسلحانه با سازمان فتح
با اینحال یک سال بعد در تابستان ۲۰۰۷ در جنگ داخلی فلسطین وارد جنگ مسلحانه با سازمان فتح شدند. حماس در نبرد غزه پیروز شده و کنترل کامل نوار غزه را به دست گرفت، اما در کرانه باختری شکست خورده و فعالیت آن در این منطقه غیرقانونی اعلام شد
تفاوت نظر در مورد حماس
آمریکا، اسرائیل و کانادا حماس را گروهی تروریستی میدانند. استرالیا و بریتانیا فقط شاخه نظامی حماس یعنی گردانهای عزالدین قسام را در فهرست گروههای تروریستی خود قرار دادهاند. فعالیت حماس از سال ۱۹۹۹ در اردن هم غیرقانونی اعلام شدهاست.
پیشینه
حماس در سال ۱۹۸۷ میلادی توسط شیخ احمد یاسین، عبدالعزیز رنتیسی و محمد طه در جریان انتفاضه اول به عنوان شاخه فلسطینی اخوانالمسلمین بنیانگذاری شد. حماس تاکنون عملیاتهای انتحاری، حملات راکتی و تهاجمات نظامی پرشماری را علیه نظامیان اسرائیل انجام دادهاست. آنها دامنه فعالیتهای خود را به عملیاتهای نظامی محدود نکردهاند و با اجرای برنامههای اجتماعی متعدد حضور پررنگی در زندگی مردم نوار غزه و کرانه باختری دارند.
هرچند در سال ۲۰۱۲ دیداری بین خالد مشعل رئیس دفتر سیاسی حماس و ملک عبدالله اردن با وساطت ولیعهد قطر انجام شد، اما باز هم دولت اردن اجازه ادامه فعالیت حماس را صادر نکرد. در دسامبر سال ۲۰۱۴ میلادی، بنا به حکم دادگاه حقوق بشر اتحادیه اروپا، نام حماس که تا پیش از این در فهرست سازمانهای تروریستی این اتحادیه قرار داشت، از این فهرست حذف شد، با این وجود تحریمها علیه آن لغو نشدند.
این دادگاه اعلام کرد که گنجاندن حماس در فهرست سازمانهای تروریستی با معیارهای اروپا همخوانی نداشتهاست و در حکم قبلی شواهد و مدارک محکمهپسندی ارائه نشده بوده، بلکه تصمیمگیری بر اساس منابعی ضعیفتر از جمله اطلاعات موجود در اینترنت گرفتهشده بودهاست.
با این وجود این حکم برای دولتهای عضو اتحادیه اروپا الزامآور نیست و کشورهایی مانند بریتانیا و آلمان ممکن است این گروه را از فهرست سازمانهای تروریستی خود خارج نکنند.
فعالیت سیاسی
حماس یکی از احزاب سیاسی مهم فلسطین است. آنها اگرچه پیمانهای اسلو را قبول ندارد، اما با حکومت خودگردان فلسطین همکاری کرده، وارد مهمترین نهادهای وابسته به آن شدهاست. آنها معتقدند که حضور در این حکومت خودگردان لزوماً به معنای پذیرش پیمانهای موجب ایجاد آن نیست. حماس در سال ۲۰۰۶ با پیروزی در انتخابات شورای قانونگذاری فلسطین و کسب ۷۵ کرسی از ۱۲۸ کرسی مجلس به حزب حاکم مجلس قانونگذاری فلسطین تبدیل شدند واسماعیل هنیه از رهبران حماس به عنوان نخستوزیر حکومت خودگردان فلسطین معرفی شد.
موقعیت جدید حماس در رأس حکومت خودگردان این سازمان را به وضعیت تازهای روبرو کرد. این اتفاق باعث شد تااسرائیل، ایالات متحده آمریکا، اتحادیه اروپا، اتحادیه عرب و بسیاری از کشورهای دیگر که عمده بودجه دولت خودگردان را تأمین میکنند، ادامه کمکهای خود را به تغییر بندهایی از منشور حماس که در آن خواهان نابودی اسرائیل شده و شناسایی این کشور از سوی این سازمان موکول کردند. حماس این درخواستها را نپذیرفت و سعی کرد منابع مالی مورد نیاز برای اداره دولت را با کمک متحدان سنتی خود تأمین کند.
جنگ داخلی
اختلافات حماس با دیگر گروههای فلسطینی به ویژه جنبش فتح شدت گرفته و یک سال بعد در تابستان ۲۰۰۷ به یک جنگ تمام عیار تبدیل شد. جنگ داخلی فلسطین باعث تجزیه فلسطین به دو منطقه شد. حماس در این نبرد غزه پیروز شده و کنترل کامل نوار غزه را به دست گرفت، اما در کرانه باختری شکست خورده و فعالیت آن در این منطقه غیرقانونی اعلام شد.
تحریم اروپا
پس از پیروزی حماس در انتخابات، اتحادیه اروپا اعلام کرد تنها در صورتی کمکهای خود به ارزش چند صد میلیون دلار به فلسطین را ادامه خواهد داد که حماس اسرائیل را به رسمیت بشناسد، خشونتها را پایان دهد، وتوافقات دولتهای قبل را بپذیرد.
روابط با کشورهای دیگر
حماس تا پیش از جنگ داخلی سوریه ارتباط خوبی با دولت بشار اسد داشت.
جمهوری اسلامی ایران این گروه را به رسمیت شناخته و از آن حمایت معنوی می کند.
در سال ۲۰۰۸ میلادی احمد ابوالغیط وزیر خارجه مصر در دولت حسنی مبارک، ضمن اعلام اینکه مصر هرگز سیطره حماس بر نوار غزه را به رسمیت نمیشناسد، مقاومت حماس رامضحک خواند وحملات موشکی حماس به اسرائیل را فرصتی برای حمله اسرائیل به فلسطین قلمداد کرد.
دولت مصر همچنین تدابیر امنیتی گستردهای رابرای کنترل مرزهای خود در طول نوازغزه برای جلوگیری از قاچاق اسلحه از مصر به سرزمینهای تحت سیطره حماس در نظر گرفتهاست.
اما با وقوع انقلاب مصر در سال ۲۰۱۱ و سقوط حکومت حسنی مبارک و به قدرت رسیدن اخوانالمسلمین، دیدگاه سیاستمداران جدید مصر متفاوت از حکومت قبل بود و آنها در صدد نزدیکی به مردم نوار غزه و جنبش حماس برآمدند. این امر با استقبال رهبران حماس روبرو شد و روابط دوجانبه بیش از پیش تقویت شد.
پس از برکناری حکومت اخوانالمسلمین، خشونتها در مصر گسترش یافت و صدها نفر از جمله نظامیان مصری کشته و زخمی شدند و به اموال عمومی خسارتهای زیادی وارد شد. در پی این رویدادها دادستانی مصر، حماس را به مشارکت با نیروهای اخوان المسلمین برای برنامهریزیهای تروریستی متهم کرد. در اواخر ژانویه و اوایل فوریه ۲۰۱۵ دادگاهی در مصر، شاخه نظامی جنبش فلسطینی حماس با عنوان گردانهای عزالدین قسام را در فهرست گروههای تروریستی قرار داد و آن را تحریم کرد.