خودرو های متصل چقدر از شما می دانند!

به گزارش خبرنگار خودرو تابناک، زمانی که خودرو را خاموش می‌کردیم، ارتباط آن با دنیای بیرون هم تقریباً تمام می‌شد؛ نهایتاً یک دستگاه مکانیکی و الکترونیکی در پارکینگ می‌ماند که اطلاعاتش داخل همان خودرو قرار داشت. امروز ماجرا فرق کرده است. خودروهای جدید، به‌خصوص مدل‌های متصل، هم‌زمان با حرکت روی جاده با شبکه تلفن همراه، سرور شرکت سازنده، اپلیکیشن تلفن همراه، سامانه‌های ناوبری و مجموعه‌ای از سرویس‌های آنلاین در ارتباط هستند و همین اتصال باعث شده خود خودرو به یکی از منابع مهم تولید داده درباره مالک تبدیل شود. اطلاعاتی که از این خودروها خارج می‌شود فقط وضعیت موتور، فشار باد لاستیک یا زمان سرویس نیست؛ موقعیت مکانی، مسیرهای طی‌شده، نحوه شتاب‌گیری و ترمزگیری، وضعیت خودرو، شناسه خودرو و در برخی موارد اطلاعات مرتبط با تلفن همراه و حساب کاربر هم می‌تواند وارد چرخه پردازش شود. پژوهش‌های جدید در بازار خودروهای متصل نیز نشان داده‌اند که دامنه تبادل این اطلاعات می‌تواند بسیار گسترده‌تر از چیزی باشد که یک مالک عادی هنگام خرید خودرو تصور می‌کند.

خودرویی که مسیر راننده را به خاطر می‌سپارد

برای فهمیدن ابعاد مسئله لازم نیست سراغ خودروهای کاملاً خودران برویم. حتی یک خودروی معمولی مجهز به GPS، ارتباط اینترنتی و اپلیکیشن اختصاصی می‌تواند اطلاعات قابل‌توجهی تولید کند. سامانه‌های خودروی متصل برای امکاناتی مانند مکان‌یابی خودرو، باز کردن قفل از طریق تلفن همراه، استارت از راه دور، اعلام وضعیت خودرو، امداد اضطراری، مسیریابی آنلاین و تشخیص سرقت طراحی شده‌اند. همین امکاناتی که استفاده از خودرو را راحت‌تر می‌کنند، برای انجام وظیفه خود به داده نیاز دارند. وقتی مالک از روی تلفن همراه محل خودرو را می‌بیند، سامانه باید بداند خودرو کجاست. وقتی اپلیکیشن گزارش مسیر یا رفتار رانندگی ارائه می‌کند، باید اطلاعاتی درباره حرکت خودرو ثبت شده باشد. مسئله از جایی جدی می‌شود که این داده‌ها دیگر فقط بین خودرو و سازنده باقی نمی‌مانند و پای شرکت‌های نرم‌افزاری، تبلیغاتی، تحلیلی و سایر طرف‌های ثالث نیز به میان می‌آید.

بررسی‌های انجام‌شده روی خودروهای متصل و اپلیکیشن‌های همراه آنها نشان داده است که خودروها می‌توانند با مجموعه‌ای از سرویس‌های خارج از خودروساز ارتباط برقرار کنند. در بعضی از این ارتباطات اطلاعاتی مانند شماره شناسایی خودرو، موقعیت مکانی و اطلاعات حساب کاربر دیده شده است. اهمیت این یافته در خود اطلاعات منفرد نیست؛ یک موقعیت مکانی به‌تنهایی شاید فقط یک نقطه روی نقشه باشد، اما وقتی موقعیت‌های متعدد در طول هفته و ماه کنار هم قرار بگیرند، می‌توانند الگوی رفت‌وآمد یک فرد را ترسیم کنند.

این مسئله زمانی حساس‌تر می‌شود که بدانیم داده رانندگی می‌تواند از یک گزارش ساده درباره خودرو فراتر برود. شتاب‌گیری‌های شدید، ترمزهای ناگهانی، زمان استفاده از خودرو، مسیرهای پرتکرار و موقعیت‌های مکانی، مجموعه داده‌ای درباره رفتار راننده ایجاد می‌کنند. چنین داده‌ای برای توسعه سامانه‌های کمک‌راننده و خدمات هوشمند ارزش فنی دارد، اما از طرف دیگر می‌تواند برای تحلیل رفتار مصرف‌کننده نیز جذاب باشد. همین مرز باریک میان «ارائه خدمت بهتر به مالک» و «جمع‌آوری بیش از حد داده» است که امروز به یکی از بحث‌های مهم صنعت خودرو تبدیل شده است.

پرونده جنرال موتورز و سرویس OnStar نمونه روشنی از همین مسئله است. کمیسیون تجارت فدرال آمریکا در سال ۲۰۲۶ در پرونده‌ای مربوط به جمع‌آوری و اشتراک‌گذاری داده‌های مکانی و رفتار رانندگی مصرف‌کنندگان با این شرکت و سرویس OnStar به توافق رسید. موضوع اصلی پرونده، نحوه جمع‌آوری، استفاده و انتقال داده‌هایی بود که می‌توانستند اطلاعات دقیقی درباره الگوی رفت‌وآمد مالکان خودرو ایجاد کنند. این پرونده نشان داد که مسئله داده خودرو دیگر فقط یک بحث تخصصی میان مهندسان نرم‌افزار نیست و نهادهای قانون‌گذار نیز به شکل جدی وارد آن شده‌اند.

مسئله فقط حریم خصوصی نیست

در مورد خودرو بیشتر بخوانید!

 خودروهای متصل از نظر امنیت سایبری هم به یک سطح جدید وارد شده‌اند. خودرو دیگر یک شبکه بسته از ECU ها نیست که تمام ارتباطات آن در داخل بدنه اتفاق بیفتد. واحدهای کنترل الکترونیکی، شبکه CAN، سیستم اطلاعات و سرگرمی، ارتباطات بی‌سیم، بلوتوث، Wi-Fi، GPS، ارتباط تلفن همراه و به‌روزرسانی نرم‌افزاری از راه دور، بخش‌هایی از معماری یک خودروی مدرن هستند که می‌توانند با یکدیگر ارتباط داشته باشند.

در خودروهای جدید، یک ضعف نرم‌افزاری لزوماً در همان بخشی که ایجاد شده باقی نمی‌ماند. وقتی سیستم اطلاعات و سرگرمی با شبکه داخلی خودرو ارتباط دارد و هم‌زمان به اینترنت و تلفن همراه نیز متصل است، مهندسان امنیت باید زنجیره‌ای از ارتباطات را بررسی کنند. به همین علت، امنیت سایبری خودروهای جدید دیگر فقط به قفل‌کردن یک درگاه یا نصب یک فایروال محدود نیست و باید کل معماری ارتباطی خودرو، سرویس‌های ابری، اپلیکیشن تلفن همراه و تجهیزات داخل کابین را در نظر گرفت.

برای مالک خودرو، معنای این تغییر ساده است: خودرو دارد از یک وسیله حمل‌ونقل به یک پلتفرم دیجیتال تبدیل می‌شود. همان‌طور که تلفن همراه اطلاعات زیادی درباره کاربر تولید می‌کند، خودرو نیز می‌تواند درباره رفتار روزانه او داده تولید کند. تفاوت مهم اینجاست که بسیاری از مالکان هنوز خودرو را از زاویه یک محصول مکانیکی نگاه می‌کنند و احتمالاً هنگام خرید به موتور، گیربکس، مصرف سوخت، امکانات رفاهی و کیفیت کابین توجه دارند، اما کمتر کسی می‌پرسد این خودرو چه داده‌ای تولید می‌کند، داده را کجا می‌فرستد و مالک دقیقاً چه اختیاری برای جلوگیری از انتقال آن دارد.

حتی در خودروسازانی که سیاست‌های مشخص‌تری برای کنترل داده دارند، دامنه اطلاعات قابل جمع‌آوری گسترده است. اطلاعاتی مانند موقعیت خودرو، داده‌های رانندگی، شتاب‌گیری، ترمزگیری، برخی داده‌های مربوط به وضعیت خودرو، کیلومترشمار و اطلاعات سامانه عیب‌یابی می‌توانند بخشی از داده‌های تولیدشده توسط یک خودروی متصل باشند. این اطلاعات برای ارائه خدمات متصل و اهداف فنی کاربرد دارند، اما همین فهرست نشان می‌دهد یک خودروی مدرن چه حجم اطلاعاتی می‌تواند در اختیار سازنده قرار دهد.

موضوع حتی به داده‌های حرکتی خودرو محدود نمی‌شود. دوربین‌های بیرونی و داخلی، میکروفن‌ها، سامانه تشخیص صدا و تلفن همراه متصل‌شده به خودرو، مجموعه داده‌ای بسیار بزرگ‌تر ایجاد می‌کنند. برخی خودروسازان در حال استفاده از داده‌های تصویری خودروهای مشتریان برای توسعه سامانه‌های کمک‌راننده هستند. هدف اعلام‌شده در چنین پروژه‌هایی معمولاً آموزش و بهبود عملکرد سامانه‌های ایمنی و رانندگی خودکار است، اما همین روند نشان می‌دهد خودروهای جدید فقط اطلاعات مربوط به خودشان را تولید نمی‌کنند؛ محیط اطراف خودرو و رفتار سرنشینان نیز می‌تواند بخشی از داده مورد استفاده سیستم باشد.

این مسئله الزاماً به معنی سوءاستفاده از اطلاعات نیست. خودرو برای توسعه فناوری‌های ایمنی به داده واقعی نیاز دارد و بسیاری از سامانه‌های تشخیص عابر، خودرو، دوچرخه، علائم جاده‌ای و شرایط مختلف رانندگی بدون حجم بزرگی از داده قابل توسعه نیستند. سؤال اصلی این است که این داده با چه سازوکاری جمع می‌شود، چه مدت نگهداری می‌شود، چه کسانی به آن دسترسی دارند و مالک خودرو تا چه اندازه در تصمیم‌گیری درباره سرنوشت آن اختیار دارد.

وقتی خودرو وارد حوزه امنیت می‌شود

اهمیت ماجرا در سال ۱۴۰۵ فقط به صنعت خودرو هم محدود نمانده است. در اروپا بحث امنیت خودروهای هوشمند به موضوعی جدی تبدیل شده و برخی نهادهای امنیتی نسبت به قابلیت‌هایی مانند GPS، میکروفن، دوربین، بلوتوث و Wi-Fi در خودروهای متصل هشدار داده‌اند. نگرانی اصلی این است که تجهیزاتی که برای راحتی و ایمنی طراحی شده‌اند، در صورت نبود کنترل‌های مناسب بتوانند به منبعی برای جمع‌آوری اطلاعات حساس تبدیل شوند.

اینجا خودرو از یک محصول مصرفی به یک مسئله امنیتی تبدیل می‌شود. اگر یک خودرو فقط موتور و چهار چرخ داشت، نگرانی درباره شنود یا استخراج اطلاعات از آن معنای چندانی نداشت. اما وقتی همان خودرو دوربین، میکروفن، GPS، مودم ارتباطی و اتصال دائمی به اینترنت دارد، دیگر نمی‌توان امنیت آن را صرفاً با قفل فرمان و دزدگیر سنجید. به‌خصوص برای افرادی که در موقعیت‌های حساس شغلی یا امنیتی فعالیت می‌کنند، مسئله می‌تواند جدی‌تر باشد؛ چون خودرو ممکن است اطلاعاتی درباره محل حضور فرد، مسیرهای تکراری، زمان رفت‌وآمد و حتی دستگاه‌های متصل‌شده به سیستم خودرو تولید کند.

همین مسئله توضیح می‌دهد چرا بحث خودروهای متصل در برخی کشورها از سطح «حریم خصوصی مشتری» به حوزه امنیت ملی رسیده است. اختلافات میان آمریکا و چین بر سر خودروهای متصل نیز فقط به قیمت، تعرفه یا رقابت صنعتی محدود نمانده و موضوع داده و امنیت سایبری خودروها بخشی از بحث‌های مطرح‌شده در این حوزه بوده است. با این حال، باید میان خطر فنی اثبات‌شده و نگرانی امنیتی تفکیک قائل شد؛ اینکه یک خودرو قابلیت جمع‌آوری داده دارد، به‌خودی‌خود به معنای جاسوسی نیست و برای چنین ادعایی باید شواهد مشخصی از نحوه دسترسی، انتقال یا سوءاستفاده از اطلاعات وجود داشته باشد.

برای بازار ایران، این بحث هنوز شکل متفاوتی دارد. بسیاری از خودروهای موجود در کشور به اندازه خودروهای متصل بازارهای پیشرفته، سرویس‌های دائمی ابری، اپلیکیشن‌های رسمی و قابلیت‌های گسترده تلماتیک ندارند. با این حال، روند ورود خودروهای جدید، افزایش استفاده از نمایشگرهای متصل، تجهیزات ارتباطی، اپلیکیشن‌های خدمات خودرو و سامانه‌های هوشمند باعث می‌شود موضوع امنیت داده دیر یا زود به بازار ایران هم برسد. حتی اگر یک خودرو مستقیماً اطلاعات را برای خودروساز خارجی ارسال نکند، تلفن همراه متصل به خودرو، نرم‌افزارهای جانبی، GPS و تجهیزات پس از فروش می‌توانند بخشی از همین زنجیره را تشکیل دهند.

خودرو در حال تبدیل‌شدن به یکی از پیچیده‌ترین وسایل الکترونیکی زندگی روزمره است؛ وسیله‌ای که هم‌زمان باید حرکت کند، ایمنی ایجاد کند، مسیر را تشخیص دهد، با تلفن همراه ارتباط برقرار کند و در بعضی مدل‌ها حتی از راه دور فرمان بگیرد. طبیعی است که چنین خودرویی داده تولید کند، اما مالک نباید در برابر این حجم اطلاعات فقط یک مصرف‌کننده منفعل باشد. سؤال اصلی صنعت خودرو در سال‌های آینده فقط این نخواهد بود که یک خودرو چقدر هوشمند است؛ بخش مهم‌تر ماجرا این است که این هوش چه اطلاعاتی از مالک می‌گیرد و مالک تا چه اندازه بر سرنوشت همان اطلاعات کنترل دارد.