بانوی اول چین،سرلشکر پنگ لییوان/مادر پنگ، سلاح نرم چین در نبرد تصویرسازی
در این نوشتار به زندگی خاص پنگ بی یوان یا مادر پنگ، میپردازیم، زنی که پله های ترقی را از جایگاه خواننده محبوب ارتش تا بانوی اول چین طی کرد.
پنگ لییوان در ۲۰ نوامبر ۱۹۶۲ در شهرستان یونچنگ، در استان شاندونگ چین، به دنیا آمد. پدرش، پنگ لونگکون، مدیر مرکز فرهنگی شهرستان بود و مادرش، لی شیویینگ، از هنرمندان شناختهشده گروه اپرای سنتی «یو» در همان منطقه بود. به گفته منابع غربی، تحت تأثیر مادر، پنگ از چهار یا پنج سالگی توانایی خواندن قطعاتی از اپرای یو را داشت.
خانواده پنگ در دوران انقلاب فرهنگی (دهه ۱۹۶۰ میلادی)، مانند بسیاری از خانوادههای تحصیلکرده و فرهنگی چین، هدف آزار قرار گرفت. پدرش که فردی باسواد و مسئول امور فرهنگی محلی بود، از کار برکنار و مجبور به کار یدی، از جمله شستوشوی توالتهای روستا شد
مادرش نیز فعالیت هنری خود را متوقف کرد، چرا که گروه اپرا منحل شده بود. در این دوران پنگ و مادرش هرازگاهی به دیدار پدر میرفتند و برایش لباس میشستند و غذا و بنکوپن میبردند.
پنگ در سال ۱۹۸۰، در سن ۱۸ سالگی، به عنوان یک سرباز عادی به ارتش آزادیبخش خلق چین پیوست. استعداد صدایش بهسرعت او را از صفوف عادی جدا کرد و به اجرا در تورهای خط مقدم برای تقویت روحیه سربازان، از جمله در درگیریهای مرزی چین و ویتنام، گمارده شد. در سال ۱۹۸۵ نیز برای دلجویی از سربازان به خط مقدم نبرد لائوشان اعزام شد.
نخستین حضور ملی و شهرتآفرین او به سال ۱۹۸۲ بازمیگردد، زمانی که در اولین دوره جشن سال نو شبکه مرکزی تلویزیون چین (CCTV)، آهنگ «در دشتهای امید» را اجرا کرد.
این برنامه که هرساله در سراسر چین با بالاترین آمار بینندگان پخش میشود، پنگ را به چهرهای ملی بدل کرد. از آثار مشهور او میتوان به «مردم دیار ما»، «ژومولانگما» و همان «در دشتهای امید» اشاره کرد؛ او همچنین آهنگ تیتراژ برخی سریالهای محبوب چینی از جمله اقتباس تلویزیونی «حاشیه آب» (۱۹۹۸) را خواند.
در سال ۱۹۸۶، پنگ برای ایفای نقش شیائر در اپرای «دختر مویسپید» جایزه «شکوفه آلو» را که بالاترین افتخار تئاتری چین است، دریافت کرد. او نخستین فردی در چین بود که مدرک کارشناسیارشد موسیقی سنتی قومی را - از زمان تأسیس این مقطع تحصیلی در دهه ۱۹۸۰ - اخذ کرد و بعدها به عنوان استاد و راهنمای دکتری در کنسرواتوار موسیقی چین نیز فعالیت کرد.
از نظر جایگاه نظامی، پنگ به عنوان عضو غیرنظامی ارتش آزادیبخش خلق، رتبهای معادل سرلشکر (Major General) داشت؛ این رتبه هنگامی که در سال ۲۰۱۲ به ریاست آکادمی هنر ارتش منصوب شد، بهطور رسمی به او اعطا شد. او تا سال ۲۰۱۷ در این سمت باقی ماند.
ماجرای میدان تیانآنمن (۱۹۸۹)
یکی از نکات کمتر بازتابیافته در رسانههای داخلی چین، اجرای پنگ برای نیروهای تحت قانون نظامی پس از سرکوب شدید معترضان میدان تیانآنمن در ژوئن ۱۹۸۹ است.
بر اساس گزارشهای تاریخی، پنگ آهنگی با عنوان «محبوبترین مردم» را برای سربازانی که با کلاهخود و سلاح در میدان تیانآنمن نشسته بودند اجرا کرد.
تصویری از این اجرا - که برگرفته از جلد پشتی نشریه نظامی «تصویرنامه ارتش آزادیبخش خلق» در همان سال بود - در سال ۲۰۱۳، همزمان با معرفی پنگ به عنوان بانوی اول چین، در فضای مجازی چین منتشر و بهسرعت حذف شد. کارشناسان و پژوهشگران غربی، از جمله وارن سان، تاریخنگار نظامی دانشگاه موناش استرالیا، اصالت این تصویر را تأیید کردهاند. این ماجرا یکی از چالشهای تصویرسازی از پنگ به عنوان «چهره نرم» چین در سطح بینالمللی به شمار میرود، هرچند به گفته ناظران، بسیاری از نسل جوان چین از رخداد تیانآنمن آگاهی محدودی دارند و کسانی که آگاهند نیز عموماً اجرای پنگ را در چارچوب وظایف او به عنوان عضو گروه هنری ارتش توجیهپذیر میدانند.
ازدواج و زندگی خانوادگی
پنگ لییوان و شی جینپینگ را دوستان مشترک در دهه ۱۹۸۰ به هم معرفی کردند؛ در آن زمان پنگ، خوانندهای سرشناس و بهمراتب مشهورتر از شی بود که در آن دوران معاون شهردار یکی از شهرهای چین بود. طبق روایتهای منتشرشده، شی در دوران آشنایی علاقه آکادمیک به فنون آوازخوانی پنگ نشان میداد. آنها در اول سپتامبر ۱۹۸۷ ازدواج کردند؛ این دومین ازدواج شی بود (ازدواج نخست او با که لینگلینگ، دختر سفیر چین در بریتانیا، در سال ۱۹۸۲ به دلیل اختلافنظرهای زندگی به طلاق انجامیده بود).
تنها فرزند این زوج، شی مینگزه، در ۲۵ ژوئن ۱۹۹۲ در بیمارستان مادر و کودک فوجو به دنیا آمد. به دلیل مشغلههای شغلی جداگانه پنگ و شی، این خانواده اغلب دور از هم زندگی میکردند. رسانههای دولتی چین گزارش دادهاند که پنگ، همچون بسیاری از مادران چینی، از بیمیلی دخترش به تمرین روزانه یکساعته پیانو ناخرسند بوده است.
شی مینگزه از سالهای ۲۰۰۶ تا ۲۰۰۸ در مدرسه زبانهای خارجی هانگژو زبان فرانسه آموخت،
سپس یک سال در دانشگاه ژجیانگ تحصیل کرد و در سال ۲۰۱۰، ظاهراً با نامی مستعار و تحت تدابیر امنیتی، به دانشگاه هاروارد آمریکا رفت تا روانشناسی بخواند. او در سال ۲۰۱۴ فارغالتحصیل شد و به چین بازگشت. زندگی شی مینگزه همچنان بهشدت محرمانه نگاه داشته میشود و حضور عمومی او به موارد معدودی، از جمله کمکرسانی داوطلبانه پس از زلزله سیچوان در سال ۲۰۰۸ و همراهی با والدینش در چند سفر و رویداد، محدود شده است.
بر پایه اسناد مالی افشاشده در تحقیقات روزنامهنگاری بینالمللی (از جمله در چارچوب پروندههای موسوم به «پاناما پیپرز»)، هیچ دارایی مستقیمی به نام شی جینپینگ، پنگ لییوان یا دخترشان شناسایی نشده است، هرچند شبکهای از سرمایهگذاریهای وابسته به خویشاوندان دورتر شی، از جمله املاکی در هنگکنگ به ارزش میلیونها دلار، در این اسناد ردیابی شده است؛ گزارشها تأکید میکنند که هیچ نشانهای از مداخله مستقیم شی در این معاملات یافت نشده است.
نقش سیاسی و «دیپلماسی بانوی اول»
پیش از به قدرت رسیدن شی جینپینگ در سال ۲۰۱۲، پنگ لییوان به دلیل شهرت هنریاش، بهمراتب شناختهشدهتر از همسرش بود. با این حال، از حدود سال ۲۰۰۷ که شی به عنوان جانشین احتمالی رهبری چین مطرح شد، پنگ به تدریج از صحنه عمومی کناره گرفت تا زمانی که در نخستین سفر رسمی شی بهعنوان رئیسجمهور (به مسکو در سال ۲۰۱۳) به همراه او ظاهر شد.
این حضور، آغاز پدیدهای بود که رسانهها و تحلیلگران غربی آن را «دیپلماسی بانوی اول» چین نامیدند؛ رویهای که تا پیش از آن در تاریخ جمهوری خلق چین بیسابقه بود، چرا که همسران رهبران پیشین معمولاً در سایه و دور از دید عمومی باقی میماندند. کارشناسانی نظیر تنی چند از پژوهشگران روابط بینالملل، پنگ را عاملی کلیدی در «قدرت نرم» فرهنگی چین توصیف کردهاند که هدف آن، متعادل کردن تصویر رو به تشدید و قاطع شی جینپینگ در عرصه بینالمللی است.
به گفته این پژوهشگران، از آنجا که اعضای دفتر سیاسی حزب کمونیست عموماً تجربه محدودی در سیاست خارجی دارند، پنگ نقشی مکمل و اثرگذار در این حوزه ایفا کرده است.
پنگ لییوان از سال ۲۰۱۱ به عنوان سفیر نیکخواه سازمان بهداشت جهانی برای مبارزه با سل و اچآیوی/ایدز فعالیت میکند و در سال ۲۰۱۴ نیز از سوی یونسکو به عنوان فرستاده ویژه ترویج آموزش دختران و زنان منصوب شد. او همچنین دکترای افتخاری از دانشگاه مسی نیوزیلند برای خدماتش به هنرهای نمایشی و سلامت عمومی دریافت کرده است. مجله فوربس در سال ۲۰۱۴ نام او را در فهرست ۵۷امین زن با نفوذ جهان قرار داد.
در سفرهای خارجی، رسانههای دولتی چین گاه پنگ را همتراز با شی جینپینگ برجسته میکنند؛ برای نمونه در سفر سال ۲۰۲۴ به فرانسه، صربستان و مجارستان، وزیر امور خارجه چین، وانگ یی، «دیپلماسی بانوی اول» را نقطه اوج این سفر توصیف کرد و رسانههای خبری چین تیترهایی اختصاصی درباره حضور پنگ در کنار سران کشورهای میزبان منتشر کردند.
این پوشش گسترده، در کنار عنوانهای عاطفی مانند «مادر پنگ» که هواداران او در فضای مجازی به کارش میبرند، برخی ناظران را به مقایسه احتیاطآمیز میان جایگاه رو به رشد او با نمونههای تاریخی همچون جیانگ چینگ (همسر مائو تسهدون که در سال ۱۹۶۹ به دفتر سیاسی حزب راه یافت) واداشته است؛ هرچند تحلیلگران تأکید میکنند این مقایسه بیشتر جنبه گمانهزنی دارد تا واقعیت رسمی سیاسی.
تحلیلگرانی که به شکاف میان جایگاه پنگ به عنوان چهره فرهنگی و نبود نقش رسمی سیاسی او پرداختهاند، خاطرنشان کردهاند که برخلاف بانوان اول غربی که گاه کنشگری در حوزه حقوق زنان و مشارکت سیاسی زنان را در دستور کار خود قرار میدهند، فعالیت پنگ بیشتر در چارچوب ترویج ایدئولوژی و تصویر رسمی دولت چین تعریف میشود.
سبک، تصویر عمومی و دیپلماسی مد
یکی از عناصر متمایزکننده حضور بینالمللی پنگ، سبک پوشش او بوده است. او با طراح لباس شخصی خود، ما که، همکاری داشته و به دلیل بهرهگیری از طراحیهای سنتی چینی در دیدارهای رسمی و بینالمللی شناخته میشود؛ رویکردی که رسانههای چینی آن را عاملی برای تقویت اعتماد به برندهای داخلی چین توصیف کردهاند.
پنگ لییوان همچنان در سمت بانوی اول چین باقی مانده و در کنار فعالیتهای دیپلماتیک، به کار در حوزههای سلامت جهانی و آموزش دختران ادامه میدهد. عنوان نظامی رسمی او (سرلشکر بازنشسته) و پیشینه هنریاش همچنان بخش جداییناپذیر تصویر عمومی او را تشکیل میدهد.
