گاز را می‌سوزانیم و می‌نالیم! / وعده جمع‌آوری گاز مشعل‌ها به کجا می‌رسد؟!
به گزارش خبرنگار انرژی تابناک، در شرایطی‌که ناترازی گاز به یکی از چالش‌های مزمن اقتصاد ایران تبدیل شده و محدودیت تأمین انرژی بر صنایع و نیروگاه‌ها اثر گذاشته، تازه‌ترین داده‌های بانک جهانی از ادامه افزایش مشعل‌سوزی در کشور حکایت دارد.
بر اساس گزارش ژوئن ۲۰۲۶ این نهاد، حجم جهانی گاز مشعل در سال ۲۰۲۵ به ۱۶۷ میلیارد مترمکعب رسید و ایران نیز از جمله کشورهایی بود که افزایش مشعل‌سوزی آن در رشد جهانی این شاخص نقش داشت.
بیشتر بخوانیم:
بازار جهانی گاز در منطقه پرریسک!
زمستان، آزمون سخت وزرای حوزه انرژی
اهمیت این آمار زمانی بیشتر می‌شود که در کنار اظهارات مسئولان صنعت نفت درباره افزایش جمع‌آوری گازهای همراه قرار گیرد. در حالی‌که شرکت ملی نفت ایران از رشد حجم گاز جمع‌آوری‌شده و برنامه‌ریزی برای افزایش آن خبر می‌دهد، ارقام منتشرشده در منابع داخلی درباره میزان فعلی جمع‌آوری گاز، در نگاه نخست با یکدیگر همخوانی ندارند. این اختلاف، ضرورت انتشار آمارهای یکپارچه و قابل مقایسه را برای ارزیابی عملکرد پروژه‌های مهار مشعل‌سوزی برجسته می‌کند.
ایران؛ یکی از عوامل افزایش مشعل‌سوزی جهان
بانک جهانی در گزارش «رهگیری جهانی مشعل‌سوزی گاز» در ژوئن ۲۰۲۶ اعلام کرد که حجم گاز مشعل جهان در سال ۲۰۲۵ با افزایشی حدود ۶ درصدی به ۱۶۷ میلیارد مترمکعب رسید؛ بالاترین میزان از سال ۲۰۱۹. ارزش این حجم گاز بر اساس معیارهای قیمت‌گذاری منطقه‌ای، حدود ۵۴ میلیارد دلار برآورد شده است.
طبق همین گزارش، حجم مشعل‌سوزی ایران در سال ۲۰۲۵ حدود ۵ درصد، معادل ۱٫۴ میلیارد مترمکعب، افزایش یافت. شدت مشعل‌سوزی ایران، یعنی نسبت گاز سوزانده‌شده به تولید نفت، نیز حدود ۳ درصد بیشتر شد. افزایش این شاخص در شرایطی که کشور با محدودیت عرضه گاز مواجه است، اهمیت توسعه زیرساخت‌های جمع‌آوری، فرآورش و انتقال گازهای همراه را دوچندان می‌کند.
| شاخص جهانی و ایران | آمار سال ۲۰۲۵ |
|---|---|
| حجم مشعل‌سوزی جهان | ۱۶۷ میلیارد مترمکعب |
| رشد جهانی مشعل‌سوزی | حدود ۶ درصد |
| ارزش برآوردی گاز مشعل جهان | ۵۴ میلیارد دلار |
| افزایش مشعل‌سوزی ایران | حدود ۱٫۴ میلیارد مترمکعب |
| رشد مشعل‌سوزی ایران | حدود ۵ درصد |
| افزایش شدت مشعل‌سوزی ایران | حدود ۳ درصد |
| سهم روسیه، ایران و عراق از مشعل‌سوزی جهان | نزدیک به ۵۰ درصد |
بانک جهانی سرمایه‌گذاری ناکافی در بازیابی گازهای همراه و تأخیر در اجرای برخی برنامه‌ها را از عوامل مؤثر بر تداوم این روند می‌داند. بر اساس گزارش این نهاد، ۹ کشور دارای بیشترین مشعل‌سوزی، بیش از ۸۰ درصد حجم جهانی این شاخص را به خود اختصاص داده‌اند؛ در حالی که سهم آنها از تولید نفت جهان کمتر از نصف است.
ارزش اقتصادی گاز سوزانده‌شده چقدر است؟
بر اساس تحلیلی که با استناد به داده‌های بانک جهانی منتشر شده، ایران سال ۲۰۲۴ حدود ۲۲٫۸ میلیارد مترمکعب گاز همراه را در جریان تولید نفت سوزانده؛ رقمی که بالاترین میزان سالانه ثبت‌شده برای ایران معرفی شده است. ارزش این گاز با استفاده از قیمت معیار بازار اروپا حدود ۹ میلیارد دلار برآورد شده؛ معادل تقریبی یک میلیون دلار در هر ساعت. با این حال، این رقم به معنای درآمد قطعی ازدست‌رفته نیست بلکه ارزش نظری گاز سوزانده‌شده بر اساس یک معیار قیمتی را نشان می‌دهد. برای محاسبه درآمد قابل تحقق باید هزینه جمع‌آوری، انتقال، فرآورش و فروش، کیفیت گاز، محدودیت‌های فنی و سهم واقعی گاز قابل بازیابی را نیز در نظر گرفت.
همچنین، بانک جهانی در گزارش ۲۰۲۶ از بهبود روش برآورد ماهواره‌ای مشعل‌سوزی خبر داده، ازاین‌رو مقایسه رقم ۲۲٫۸ میلیارد مترمکعب سال ۲۰۲۴ با برآوردهای سری جدید این نهاد، بدون توجه به تفاوت روش‌شناسی، می‌تواند گمراه‌کننده باشد.
از نظر زیست‌محیطی نیز ابعاد مسئله قابل توجه است. برآورد بانک جهانی نشان می‌دهد مشعل‌سوزی جهان در سال ۲۰۲۵ حدود ۴۲۹ میلیون تن معادل دی‌اکسیدکربن انتشار ایجاد کرده که بخشی از آن به متان نسوخته در مشعل‌ها مربوط می‌شود.
آمار جمع‌آوری گاز و تفاوت ارقام!
در کنار داده‌های مشعل‌سوزی، آمار گازهای جمع‌آوری‌شده برای سنجش پیشرفت برنامه‌های مهار فلرینگ اهمیت اساسی دارد. رضا خلائی، مدیر نظارت بر تولید نفت و گاز شرکت ملی نفت ایران در گزارشی اعلام کرده که میزان جمع‌آوری گازهای همراه از حدود ۵ میلیون مترمکعب در روز در آغاز فعالیت دولت چهاردهم به بیش از ۹ میلیون مترمکعب در روز افزایش یافته است. هدف اعلام‌شده رساندن این رقم به حدود ۳۵ میلیون مترمکعب در روز تا پایان فعالیت دولت بوده است. همچنین حجم جمع‌آوری گازهای همراه در مناطق نفت‌خیز جنوبی، شرکت نفت مناطق مرکزی و شرکت نفت و گاز اروندان از حدود ۷ میلیون مترمکعب در روز پیش از آغاز فعالیت دولت چهاردهم به بیش از ۱۶ میلیون مترمکعب در روز در زمان انتشار گزارش رسیده است.
| شاخص | حجم اعلام‌شده |
|---|---|
| جمع‌آوری گازهای همراه در آغاز فعالیت دولت چهاردهم | حدود ۵ میلیون مترمکعب در روز |
| جمع‌آوری گاز در گزارش دوم | بیش از ۱۶ میلیون مترمکعب در روز |
| هدف اعلام‌شده برای جمع‌آوری گاز | حدود ۳۵ میلیون مترمکعب در روز |
| برآورد تولید روزانه گازهای همراه کشور | حدود ۸۰ میلیون مترمکعب |
| برآورد حجم روزانه گاز مشعل | ۴۰ تا ۵۰ میلیون مترمکعب |
اختلاف میان آمار بیش از ۹ میلیون و بیش از ۱۶ میلیون مترمکعب در روز، لزوماً به معنای نادرستی یکی از گزارش‌ها نیست. تفاوت دامنه پوشش، تاریخ محاسبه، پروژه‌های منظورشده یا تعریف گاز جمع‌آوری‌شده می‌تواند در این اختلاف نقش داشته باشد. بااین‌حال، بدون توضیح رسمی نمی‌توان میزان پیشرفت را به‌طور دقیق ارزیابی کرد.
بیشتر بخوانید:
اگر مبنای آماری دو گزارش یکسان باشد، افزایش از ۷ به بیش از ۱۶ میلیون مترمکعب در روز به معنای اضافه‌شدن بیش از ۹ میلیون مترمکعب در روز به حجم گاز واردشده به چرخه استفاده است؛ رقمی معادل بیش از ۳٫۲ میلیارد مترمکعب در سال، در صورت تداوم عملکرد طی ۳۶۵ روز. اعتبار این محاسبه به یکسان‌بودن دامنه آماری و دوره فعالیت تأسیسات بستگی دارد.
هدف‌گذاری‌ها و ظرفیت واقعی پروژه‌ها
هدف جمع‌آوری حدود ۳۵ میلیون مترمکعب گاز در روز، در صورت تحقق و استمرار، معادل حدود ۱۲٫۸ میلیارد مترمکعب در سال خواهد بود. این رقم باید در کنار برآورد روزانه ۴۰ تا ۵۰ میلیون مترمکعب گاز مشعل بررسی شود. در صورت یکسان‌بودن دامنه آماری، چنین هدفی می‌تواند بخش بزرگی از مشعل‌سوزی فعلی را پوشش دهد؛ هرچند تحقق آن به تکمیل پروژه‌ها و بهره‌برداری پایدار از زیرساخت‌ها وابسته است.
از سوی دیگر، هدف کلان برنامه هفتم توسعه برای افزایش جمع‌آوری گازهای همراه حدود ۱۶ میلیارد مترمکعب در سال اعلام شده؛ معادل میانگین روزانه حدود ۴۳٫۸ میلیون مترمکعب. بنابراین لازم است مشخص شود این هدف و هدف ۳۵ میلیون مترمکعب در روز از نظر دامنه پروژه‌ها و تعریف آماری چه تفاوتی دارند. گزارش اداره اطلاعات انرژی آمریکا در سال ۲۰۲۴ نیز ظرفیت‌های اسمی قابل‌توجهی را برای طرح‌های مهم جمع‌آوری و فرآورش گازهای همراه ایران ثبت کرده است.
| پروژه | ظرفیت اعلام‌شده سالانه | معادل تقریبی |
|---|---|---|
| ان‌جی‌ال ۳۱۰۰ | ۹۵ میلیارد فوت‌مکعب | ۲٫۷ میلیارد مترمکعب |
| ان‌جی‌ال خارک | ۱۱۰ میلیارد فوت‌مکعب | ۳٫۱ میلیارد مترمکعب |
| طرح شرق کارون | حداکثر ۲۱۹ میلیارد فوت‌مکعب | ۶٫۲ میلیارد مترمکعب |
این پروژه‌ها به‌ترتیب با میدان‌ها و مناطق نفتی آزادگان، یاران، یادآوران، جفیر، دارخوین و بند کرخه؛ دهلران، چشمه‌خوش، دانان و آذر؛ میدان‌های هندیجان، بهرگانسر، سروش، نوروز، ابوذر، دورود و فروزان؛ و مناطق مارون، گچساران، آغاجاری و رگ‌سفید مرتبط‌اند. بااین‌حال، ارقام یاد شده ظرفیت اسمی اعلام‌شده‌اند و نباید آنها را معادل میزان جمع‌آوری فعلی دانست. برای ارزیابی عملکرد واقعی هر پروژه باید ظرفیت اسمی، حجم خوراک دریافتی، میزان محصول قابل فروش و حجم گازی که به طور مستند از سوزانده‌شدن آن جلوگیری شده، به‌صورت جداگانه منتشر شود.
موانع کاهش مشعل‌سوزی
بانک جهانی هزینه مورد نیاز برای حذف مشعل‌سوزی مستمر در جهان را حدود ۷۰ تا ۱۰۰ میلیارد دلار برآورد کرده و تأکید می‌کند که موانع کاهش مشعل‌سوزی تنها به فناوری محدود نمی‌شوند؛ ضعف زیرساخت، کمبود سرمایه، محدودیت بازار و نبود اولویت‌گذاری و اجرای مؤثر مقررات نیز نقش دارند.
تجربه قزاقستان که بنابر گزارش بانک جهانی از سال ۲۰۱۲ حجم مشعل‌سوزی خود را ۸۷ درصد کاهش داده نشان می‌دهد ترکیب مقررات، سرمایه‌گذاری و توسعه زیرساخت می‌تواند به نتایج قابل اندازه‌گیری منجر شود. البته شرایط این کشور با ایران یکسان نیست اما تجربه آن بر ضرورت سنجش نتایج واقعی به‌جای اتکا به وعده‌ها تأکید دارد. در ایران نیز انتشار اطلاعات منظم می‌تواند مشخص کند تأخیر پروژه‌ها تا چه اندازه ناشی از کمبود سرمایه، محدودیت فناوری، تکمیل‌نشدن خطوط انتقال، مشکلات بازار محصول یا ضعف مدیریت اجرایی است.
برای عبور از آمارهای کلی و سنجش نتیجه واقعی برنامه‌های مهار مشعل‌سوزی، پاسخ به پنج پرسش ضروری است:
۱. حجم گاز همراه تولیدشده، گاز جمع‌آوری‌شده، گاز فرآورش‌شده و گاز سوزانده‌شده در سال‌های ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ و آخرین دوره آماری سال ۱۴۰۵ چقدر بوده؟
۲. علت تفاوت آمار بیش از ۹ میلیون مترمکعب در روز در گزارش ۲۱ ژوئن و بیش از ۱۶ میلیون مترمکعب در روز در گزارش ۳ ژوئیه ۲۰۲۶ چیست و آیا تعریف یا دامنه آماری تغییر کرده؟
۳. وضعیت بهره‌برداری ان‌جی‌ال ۳۲۰۰، ان‌جی‌ال ۳۱۰۰، خارک و شرق کارون در سال ۲۰۲۶ چیست و هر واحد چه میزان خوراک دریافت و محصول تولید کرده است؟
۴. چه میزان از هدف روزانه ۳۵ میلیون مترمکعب و هدف سالانه ۱۶ میلیارد مترمکعب محقق شده و این دو هدف از نظر دامنه آماری چه تفاوتی دارند؟
۵. کدام نهاد مسئول انتشار گزارش یکپارچه عملکرد پروژه‌هاست و آیا اطلاعات مربوط به حجم واقعی جمع‌آوری، هزینه سرمایه‌گذاری، درآمد فروش محصول و کاهش مشعل‌سوزی به‌طور منظم منتشر می‌شود؟
معیار موفقیت؛ کاهش واقعی مشعل‌سوزی
داده‌های بانک جهانی نشان می‌دهد مشعل‌سوزی ایران در سال ۲۰۲۵ همچنان افزایش یافته؛ درحالی‌که مسئولان صنعت نفت از رشد جمع‌آوری گازهای همراه و برنامه‌ریزی برای افزایش بیشتر آن خبر می‌دهند. این دو روند لزوماً متناقض نیستند، زیرا ممکن است تولید گاز همراه افزایش یافته باشد یا پروژه‌های جدید هنوز نتوانسته باشند رشد مشعل‌سوزی را جبران کنند. بااین‌حال بدون انتشار آمارهای یکپارچه نمی‌توان سهم هر عامل را مشخص کرد.
بیشتر بخوانید:
بزرگترین تهدید برای شرکت ملی گاز!
معیار موفقیت برنامه‌های مهار مشعل‌سوزی نباید صرفاً تعداد پروژه‌های معرفی‌شده، ظرفیت اسمی تأسیسات یا میزان سرمایه‌گذاری اعلام‌شده باشد. شاخص اصلی، کاهش قابل اندازه‌گیری حجم گاز سوزانده‌شده و افزایش گازی است که واقعاً جمع‌آوری، فرآورش و به چرخه اقتصادی بازمی‌گردد.
صنعت نفت برای پاسخ‌گویی به این مطالبه باید آمار تولید گاز همراه، حجم مشعل‌سوزی، میزان جمع‌آوری و عملکرد واقعی پروژه‌ها را با تعاریف یکسان و به‌صورت منظم منتشر کند. در غیر این صورت حتی با وجود طرح‌های متعدد و ارقام بزرگ سرمایه‌گذاری، ارزیابی مستقل موفقیت برنامه‌ها دشوار خواهد بود.
باید مشخص شود که چه میزان از اتلاف گاز قابل اجتناب است، برای مهار آن چه تعهداتی داده شده و نتیجه واقعی این تعهدات با چه داده‌هایی قابل اثبات است؟
در یک کلام ... وقتی باسوادها رو نگه نمی‌دارند و از آنها کمک نمی‌گیرن نتیجش معلومه بدید یک شرکت چینی یک سال درست میکنه سی درصدم بهش سود بدید برای دوسه سال کاش یه اشاره ای هم به قرارداد کرسنت میکردین که ماجرا چی بود و چی شد!!!!!!