جاسک؛ «در پشتی» ۲ میلیارد دلاری ایران در کوران جنگ احتمالی

به گزارش تابناک، خط لوله گوره-جاسک به طول حدود ۱۰۰۰ کیلومتر (برخی منابع ۱۱۰۰ کیلومتر اعلام کرده‌اند) از تأسیسات گوره در استان بوشهر آغاز شده و تا پایانه کوه مبارک در بندر جاسک (استان هرمزگان) در ساحل دریای عمان امتداد دارد. این خط لوله ۴۲ اینچی مدفون، دارای پنج ایستگاه پمپاژ است و کاملاً توسط شرکت ملی نفت ایران (NIOC) و متخصصان داخلی ساخته شده است. عملیات اجرایی آن در ۲۵ ژوئن ۲۰۲۰ آغاز و در ۲۲ ژوئیه ۲۰۲۱ به بهره‌برداری رسید.

ظرفیت اسمی طراحی این پروژه یک میلیون بشکه نفت خام در روز بود با هدف صادرات مستقیم از خارج تنگه هرمز به دریای عمان، دریای عرب و نهایتاً بازار‌های هدف مانند چین. اما واقعیت عملیاتی امروز نشان می‌دهد این «در پشتی» هنوز به طور کامل باز نشده است.

طبق داده‌های معتبر بین‌المللی و گزارش‌های تحلیلی (از جمله Kpler و منابع داخلی)، از ۲۰ مخزن ذخیره‌سازی برنامه‌ریزی‌شده در پایانه کوه مبارک، تنها حدود ۱۰ مخزن تکمیل شده و ظرفیت ذخیره‌سازی فعلی حدود ۵٫۴ میلیون بشکه است. همچنین تنها یک سکوی بارگیری شناور (Single Buoy Mooring) فعال وجود دارد که بارگیری هر نفتکش VLCC را تا ۱۰ روز طول می‌کشد. در نتیجه، ظرفیت عملیاتی واقعی پایانه جاسک حدود ۳۰۰ تا ۳۵۰ هزار بشکه در روز است، نه یک میلیون بشکه‌ای که در برخی روایت‌ها مطرح می‌شود.

جزیره خارک همچنان حدود ۹۰ درصد صادرات نفت خام ایران را مدیریت می‌کند و جاسک سهم باقی‌مانده را بر عهده دارد. با این حال، در شرایط جنگی فعلی و پس از حملات به تأسیسات خارک، جاسک به مهم‌ترین زیرساخت جایگزین تبدیل شده است. بر اساس ردیابی کشتی‌ها (Kpler و Vortexa)، در روز‌های پیش از تشدید محاصره دریایی، چندین نفتکش VLCC (از جمله پنج فروند در یک بازه پنج‌روزه) در جاسک بارگیری کرده‌اند و سپاه پاسداران نیز از اسفندماه سرعت عملیات بارگیری را افزایش داده است.

جاسک در فاصله حدود ۹۵ مایل (۱۵۰ کیلومتر) شرق تنگه هرمز قرار دارد. نفتکش‌هایی که در این پایانه بارگیری می‌کنند، مستقیماً به سمت جنوب و دریای عمان حرکت کرده و بدون ورود به تنگه هرمز، مسیر‌های مین‌گذاری‌شده یا مواجهه با ناوگان آمریکایی در خلیج فارس را دور می‌زنند. فرماندهی مرکزی آمریکا (CENTCOM) اعلام کرده محاصره شامل «تمام بنادر ایران» از جمله جاسک است، اما اجرای عملی آن در پهنه وسیع خلیج عمان (عرض حدود ۳۴۰ کیلومتر) بسیار دشوارتر از کنترل تنگه ۲۱ مایلی هرمز است و از نظر جغرافیایی به نفع مدافع قرار دارد.

این پروژه صرفاً یک تأسیسات نفتی نیست. گزارش experts سازمان ملل در سال ۲۰۲۲ نیز استفاده از بندر جاسک به عنوان یکی از مبادی انتقال تسلیحات به حوثی‌ها را مستند کرده است؛ همان مسیری که برای نفت تنگه هرمز را دور می‌زند، برای انتقال تجهیزات دفاعی نیز دریای سرخ را دور می‌زند. این نشان‌دهنده طراحی دوگانه و راهبردی این زیرساخت است.

ایران این خط لوله را برای روزی ساخت که تنگه هرمز در معرض تهدید قرار گیرد. آن روز فرا رسیده و خط لوله در حال کار است. با وجود محدودیت‌های فعلی (ظرفیت عملیاتی ۳۰ درصدی، تکمیل نیمی از مخازن و یک سکوی بارگیری)، جاسک به عنوان مهم‌ترین بیمه راهبردی صادرات نفت کشور عمل می‌کند و جریان درآمدی را حتی در شرایط جنگی حفظ کرده است.

فاصله میان ظرفیت واقعی ۳۰۰-۳۵۰ هزار بشکه و ظرفیت طراحی یک میلیون بشکه، میان ۱۰ مخزن ساخته‌شده و ۲۰ مخزن برنامه‌ریزی‌شده، و میان یک سکوی بارگیری و نیاز واقعی ناوگان، دقیقاً همان جایی است که مرحله بعدی توسعه این پروژه باید متمرکز شود. جمهوری اسلامی ایران با اتکا به توان داخلی و در سخت‌ترین شرایط تحریم و جنگ، این «در پشتی» را گشوده است؛ دری که باز است، اما برای ایفای نقش کامل، هنوز به گسترش و تکمیل نیاز دارد.