عربستان همچنان ناکام در فرار از تنگه هرمز/ نقشه نفت خلیج فارس در حال تغییر!
به گزارش خبرنگار انرژی تابناک، «فرار عربستان از هرمز» را اگرچه نمیتوان بهعنوان یک واقعیت قطعی درباره اقدامات اخیر این کشور به کار برد اما شواهد فعلی بیشتر از تلاش سعودیها برای کاهش ریسک وابستگی به هرمز حکایت دارد.
حتی بعد از اختلال خط لوله شرق ـ غرب و مسیر دریای سرخ، ریاض ناچار شده بخشی از نفت را دوباره از هرمز عبور دهد. رویترز گزارش داده انتقال کشتی به کشتی در دریای عمان به سقف ظرفیت رسیده و صادرات نفت عربستان از مسیر هرمز در سپتامبر به حدود ۳.۶ میلیون بشکه در روز افزایش یافته است.
جنگ ۱۲ روزه و نخستین هشدار جدی برای بازار انرژی!
تنگه هرمز برای سالها یکی از اجتنابناپذیرترین واقعیتهای بازار نفت خلیج فارس بود اما جنگهای اخیر در منطقه، این معادله را به هم ریخت. عربستان سعودی حالا فقط دنبال افزایش ظرفیت صادرات نیست؛ ریاض در حال فکر کردن به این است که اگر هرمز دوباره به نقطه انسداد تبدیل شود، نفتش را از کجا و با چه هزینهای به بازار برساند.
بیشتر بدانیم:
بابالمندب کابوس جدید بازار انرژی جهان!
بررسی اظهارات مدیرعامل آرامکو درباره مطالعه مسیر چهارم و پنجم صادرات نفت خام در کنار حملات به خط لوله شرق ـ غرب و ناامن شدن بابالمندب نشان میدهد مسئله از یک مسیر جایگزین ساده بسیار پیچیدهتر شده است. عربستان نه یک راه فرار بلکه به دنبال شبکهای از راههای فرار است؛ شبکهای که فعلاً هیچکدام مصون از بحران نیستند.
هرمز از یک تنگه تا ریسک استراتژیک!
منطق صادرات نفت عربستان برای دههها ساده بود و نفت در شرق کشور تولید میشد، به پایانههای خلیج فارس میرسید و از آنجا بخش بزرگی از محمولهها راهی بازارهای آسیایی میشد. این مدل تا زمانی که تنگه هرمز باز و کمریسک بود، اقتصادیترین گزینه محسوب میشد اما جنگ ۱۲روزه در سال ۲۰۲۵ و جنگ ۴۰ روزه آمریکا و اسرائیل علیه ایران در سال ۲۰۲۶، محاسبات امنیتی منطقه را تغییر داد. در چنین شرایطی، هرمز از یک آبراه حیاتی به یک ریسک ژئوپلیتیکی دائمی تبدیل شد. حتی اگر تنگه کاملاً بسته نشود، کافی است عبور از آن ناامن، گران یا مشمول حق بیمههای سنگین شود تا مدل اقتصادی صادرات نفت تغییر کند.
عربستان بهدنبال چند راه خروج!
امین ناصر، مدیرعامل آرامکو میگوید عربستان در حال بررسی مسیر چهارم و پنجم صادرات نفت خام است؛ اظهارنظری که نشان میدهد ریاض دیگر نمیخواهد امنیت صادرات را صرفاً با تعداد محدودی از مسیرهای موجود تعریف کند اما عربستان از قبل هم کاملاً وابسته به هرمز نبوده است. مهمترین مسیر جایگزین، خط لوله شرق ـ غرب است که نفت مناطق شرقی عربستان را به بندر ینبع در ساحل دریای سرخ منتقل میکند. این خط لوله حدود ۱۲۰۰ کیلومتر طول دارد و اساساً با هدف ایجاد امکان صادرات بدون عبور از هرمز اهمیت پیدا کرده است.
مسئله اینجاست که همین مسیر جایگزین نیز در جریان بحران اخیر آسیب دید. حمله پهپادی ۱۳ سپتامبر باعث اختلال در خط لوله شرق ـ غرب شد و صادرات از ینبع را متوقف کرد؛ اتفاقی که عملاً نشان داد فرار از هرمز به معنای فرار از ریسک جنگ نیست.
فرار عربستان از هرمز به بابالمندب رسید!
در شرایط عادی، انتقال نفت عربستان به ینبع و سپس حرکت نفتکشها از مسیر دریای سرخ و بابالمندب میتواند وابستگی به هرمز را کاهش دهد اما بابالمندب دقیقاً همان جایی است که داستان عربستان پیچیدهتر میشود. حوثیهای یمن در ماههای اخیر بار دیگر به یکی از متغیرهای مهم امنیت انرژی تبدیل شدهاند.
رویترز گزارش داده که پیشروی حوثیها در سواحل دریای سرخ و نزدیکی بابالمندب، فشار تازهای بر صادرات نفت عربستان و تجارت منطقه وارد کرده است. در ژوئیه نیز حوثیها از ایجاد نوعی محاصره دریایی علیه کشتیهای مرتبط با عربستان خبر دادند و بعدتر مسئولیت حمله به دو نفتکش سعودی را بر عهده گرفتند؛ ادعایی که رسانههای بینالمللی گزارش کردهاند و مقامهای سعودی نیز درباره تهدیدهای دریایی هشدار دادهاند. در نتیجه، عربستان با یک تناقض عجیب روبهرو شد: برای دور زدن هرمز باید به سمت دریای سرخ برود اما دریای سرخ و بابالمندب نیز در معرض تهدید حوثیها قرار گرفتهاند. یعنی جغرافیا اجازه نمیدهد ریاض با یک خط لوله یا یک بندر، مسئله را برای همیشه حل کند.
نقش حوثیهای یمن در امنیت صادرات نفت عربستان!
جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران اثری غیرمستقیم اما مهم بر بازار نفت عربستان گذاشت. در زمان اختلال هرمز، طبیعی بود که عربستان تلاش کند نفت بیشتری را از مسیرهای غربی خود خارج کند اما همزمان، تشدید درگیری با حوثیها در یمن، امنیت همین مسیر را زیر سؤال برد. گزارش «العربیه انگلیسی» و دیگر منابع منطقهای نشان میدهد صادرات عربستان از مسیر بابالمندب تحت فشار قرار گرفته و تهدید حوثیها باعث کاهش تمایل نفتکشها به استفاده از این مسیر شده است.
ریاض عملاً با یک معادله سهضلعی مواجه شده: هرمز در شرق، بابالمندب در جنوب و خط لوله شرق ـ غرب در میان این دو. هر سه مسیر میتوانند در یک بحران منطقهای آسیب ببینند و این دقیقاً همان چیزی است که محاسبات انرژی عربستان را تغییر داده است.
کشتیبهکشتی؛ راهحل موقت یا مدل جدید تجارت نفت؟
پس از اختلال مسیر ینبع، عربستان دوباره به پایانههای شرقی و مسیر هرمز برگشت اما این بار با یک تفاوت مهم. بخشی از نفت عربستان به وسیله نفتکشها تا نزدیکی عمان منتقل و سپس در عملیات کشتی به کشتی به نفتکشهای دیگر تحویل میشود. این روش به عربستان امکان میدهد بخشی از محمولهها را با انعطاف بیشتری مدیریت کند، اما هزینه آن بسیار بالاست.
افزایش تقاضای عربستان برای نفتکشهای VLCC
رویترز در ۲۵ سپتامبر گزارش داد ظرفیت انتقال کشتیبهکشتی در دریای عمان به سقف خود رسیده و افزایش تقاضای عربستان برای نفتکشهای VLCC باعث جهش هزینه حمل شده است. این یعنی بازار نفت فقط با مسئله «آیا نفت صادر میشود یا نه؟» مواجه نیست بلکه با این موضوع مواجه شده که نفت با چه هزینهای صادر میشود؟ وقتی یک بشکه نفت مجبور باشد از چند نفتکش عبور کند، مسیرهای پیچیدهتر را طی کند، بیمه گرانتری داشته باشد و با ریسک امنیتی بیشتری مواجه شود حتی اگر در نهایت به پالایشگاه آسیایی برسد، اقتصاد صادرات آن دیگر مانند گذشته نیست. رویترز گزارش داده نرخهای نفتکشهای VLCC به دلیل فشار بر ظرفیت حمل به سطوح بیسابقهای رسیده است.
هرمز، بابالمندب و دریای سرخ؛ سه نقطه حساس بازار نفت!
با وجود همه سرمایهگذاریها، خطوط لوله و مسیرهای جایگزین، عربستان هنوز نمیتواند هرمز را از معادله صادرات نفت خود حذف کند. حتی پس از تلاش برای استفاده از مسیرهای غربی، اختلال در خط لوله شرق ـ غرب و ناامنی بابالمندب باعث شد صادرات بیشتری دوباره به سمت پایانههای خلیج فارس برگردد. دادههای کشتیرانی نشان میدهد صادرات نفت عربستان از مسیر هرمز در سپتامبر به حدود ۳.۶ میلیون بشکه در روز افزایش یافته است؛ در حالی که این رقم در ماه اوت حدود ۷۰۰ هزار بشکه در روز گزارش شده بود.
از سوی دیگر، کل صادرات نفت عربستان که در ژانویه و فوریه بالاتر از ۷.۵ میلیون بشکه در روز بود، در اوت به حدود ۲.۳ میلیون بشکه و در نیمه نخست سپتامبر به حدود ۲.۱ میلیون بشکه در روز کاهش یافته بود. این اعداد یک واقعیت سخت را نشان میدهند: مسیر جایگزین اگر خودش زیر آتش باشد، دیگر جایگزین واقعی نیست.
آینده امنیت انرژی پروژه جدید عربستان!
وقتی مدیرعامل آرامکو از بررسی مسیر چهارم و پنجم سخن میگوید، نباید آن را فقط یک پروژه فنی یا توسعه صادرات دید. ریاض میخواهد بداند چگونه میتوان صادرات نفت را از وابستگی به یک آبراه، یک خط لوله یا یک بندر خارج کرد؟ پاسخ احتمالی عربستان ترکیبی از خط لوله، ذخیرهسازی، بنادر جایگزین، ناوگان نفتکش، انتقال کشتیبهکشتی و مسیرهای چندگانه خواهد بود اما تجربه ماههای اخیر نشان داده که این شبکه هرچقدر هم گسترده باشد، در برابر بحران منطقهای کاملاً مصون نیست.
از طرف دیگر، عربستان ناچار است میان هزینه و امنیت تعادل برقرار کند. انتقال نفت از مسیرهای جایگزین، استفاده از نفتکشهای بیشتر و عملیات کشتیبهکشتی میتواند صادرات را حفظ کند، اما هزینه نهایی آن را بالا میبرد. به همین دلیل، «دور زدن هرمز» شاید تعبیر دقیقی نباشد؛ «کاهش وابستگی به هرمز» تعبیر دقیقتری است.
جنگ ۴۰ روزه و افزایش ریسک تردد نفتکشها در خلیج فارس!
جنگهای ۱۲روزه و ۴۰روزه یک نکته را برای عربستان و سایر صادرکنندگان خلیج فارس روشن کرده؛ دیگر نمیتوان امنیت صادرات نفت را فقط با تعداد بشکههای تولیدشده سنجید. تجربه عربستان نشان داده هیچ مسیر جادویی برای فرار از هرمز وجود ندارد. شرق با هرمز روبهروست. غرب با خط لوله و دریای سرخ. جنوب با بابالمندب و در میانه این شبکه، جنگ ایران و آمریکا و اسرائیل، درگیری عربستان و حوثیها و رقابت قدرتهای منطقهای، هزینه هر بشکه نفت را بالا میبرد. به همین دلیل، اقدام اخیر آرامکو برای مطالعه مسیرهای چهارم و پنجم صادرات را باید بیش از یک خبر اقتصادی دید؛ این نشانهای از تغییر محاسبات امنیت انرژی در خلیج فارس است.
عربستان میخواهد راهی پیدا کند که اگر یک روز هرمز از کار افتاد، صادراتش از کار نیفتد اما بحرانهای اخیر نشان دادهاند که ساختن یک مسیر جایگزین آسانتر از امن نگه داشتن آن است. شاید همین، مهمترین درس بحران انرژی سال ۲۰۲۶ باشد. در خلیج فارس دیگر مسئله فقط پیدا کردن مسیر خروج نفت نیست؛ مسئله پیدا کردن مسیری است که در روز جنگ هم زنده بماند.
