سنگ قبر، آخرین کالای قابلسرقت؛ روایت یک بازار عجیب در بهشتزهرا
شب، بهشتزهرا شکل دیگری دارد. در تاریکی، ردیف سنگها زیر نور چراغها و ماه آرام گرفتهاند؛ نامهایی که قرار بوده سالها بمانند و نشانی از کسانی باشند که دیگر میان زندگان نیستند.
به گزارش سرویس اجتماعی تابناک، در سکوت، گاهی اتفاق دیگری میافتد. سارقان سراغ سنگهایی میروند که ارزش بیشتری دارند. سنگ را از جای خود جدا میکنند، با خودرو از آرامستان خارج میکنند و در کارگاهی، نوشتهها و نشانههای روی آن را میسابند. سنگی که چند روز قبل نام یک انسان را بر خود داشته، حالا میتواند دوباره وارد بازار شود؛ این بار بدون نام، بدون گذشته و با قیمتی تازه.
صبح که خانوادهای برای زیارت میآید، به جای سنگ قبر با حفرهای خالی روبهرو میشود.
این اتفاق تازهای نیست. سرقت سنگ قبر در بهشتزهرا طی سالهای گذشته بارها خبرساز شده و پلیس و مسئولان سازمان بهشتزهرا نیز در مقاطع مختلف درباره آن صحبت کردهاند. با این حال، انتشار خبرهای تازه درباره سرقت تعداد قابلتوجهی از سنگها بار دیگر این موضوع را به میان آورده است؛ اینکه چرا سنگ قبر، که قرار است نماد یاد و خاطره باشد، به کالایی با ارزش اقتصادی تبدیل شده است.
سنگی که تا ۲۰۰میلیون تومان قیمت دارد
برای فهمیدن اینکه چرا سارقان به سراغ سنگ قبر میروند، کافی است سری به بازار سنگ اطراف بهشتزهرا بزنیم.
قیمتها یکسان نیست. نوع سنگ، ضخامت، اندازه، میزان کار روی سنگ، حکاکی، گلدانها و تزئینات میتواند رقم نهایی را به شکل قابلتوجهی تغییر دهد.
یکی از فروشندگان قیمت سنگ قبر را از حدود ۱۲ میلیون تومان اعلام میکند و میگوید نمونههای گرانتر میتوانند تا حدود ۱۵۰ میلیون تومان هم برسند. فروشنده دیگری بازه قیمت را حدود ۱۰ تا ۶۰ میلیون تومان میداند، اما وقتی صحبت از مدلهای خاص، ضخامت بیشتر، حکاکیهای پیچیده یا گلدانهای مرمرین میشود، رقمها بالاتر میروند.
برای برخی نمونههای خاص مرمر نیز قیمتهایی تا حدود ۲۵۰ میلیون تومان مطرح میشود. البته به گفته او، آپشن هایی نیز برای سنگ قبرها وجود دارد که قیمت را بالاتر هم میبرد؛ مثل آپشن کتیبه که خودش ۳۰میلیون تومان قیمت دارد.
همین اعداد توضیح میدهد چرا سنگ قبر برای برخی افراد دیگر فقط یک قطعه سنگ نیست؛ کالایی است که ارزش خریدوفروش دارد و طبیعتاً میتواند هدف سرقت هم قرار بگیرد.
سنگتراشهای منطقه نیز میگویند وزن بعضی از این سنگها زیاد است و جابهجایی آنها بدون خودرو تقریباً امکانپذیر نیست. بنابراین سرقت یک سنگ قبر معمولاً ماجرایی نیست که یک نفر بهسادگی آن را انجام دهد؛ جدا کردن، انتقال و بعد فروش یا آمادهسازی مجدد آن نیازمند امکانات و در مواردی همکاری افرادی است که با کار سنگ آشنایی دارند.
سنگهای مرده، بازار زنده
روش کار، آنطور که در گزارشهای قبلی پلیس و روایتهای فعالان این حوزه آمده، پیچیده نیست اما نیازمند آشنایی با سنگ و بازار آن است.
سنگ از روی مزار جدا میشود و به محلی دیگر انتقال پیدا میکند. در آنجا سطح سنگ را میسابند تا نوشتهها و مشخصات متوفی از بین برود. بعد سنگ میتواند به عنوان سنگ دستدوم یا حتی، در صورت تغییرات بیشتر، بهعنوان قطعهای آماده استفاده دوباره عرضه شود.
در چنین چرخهای، مهمترین چیزی که از بین میرود، نه خود سنگ بلکه هویت آن است.
نامی که خانوادهای برای ماندگار کردن خاطره عزیزش روی سنگ حک کرده بود، با چند بار ساب خوردن محو میشود و همان سنگ میتواند سر از مزاری دیگر دربیاورد.
پلیس در سالهای گذشته از شناسایی و متلاشی کردن باندهای سرقت سنگ قبر و کشف سنگهای مسروقه در مغازهها یا مخفیگاهها خبر داده است. با این حال، تداوم گزارشها نشان میدهد برخوردهای مقطعی نتوانسته این بازار را بهطور کامل از بین ببرد.
در این میان، خبرهایی درباره سرقتهای گسترده در روزهای اخیر نیز مطرح شده است، اما درباره تعداد دقیق سنگهای سرقتشده و جزئیات نحوه خروج آنها از آرامستان، نیاز به تأیید رسمی وجود دارد. آنچه مسلم است، سابقه این نوع سرقتها و نگرانی فعالان و خانوادهها درباره تکرار آن است.
رقابت، حتی در آرامستان
اما داستان سنگ قبر فقط داستان سرقت نیست. در کنار اقتصاد سنگ، فرهنگ مصرف و چشموهمچشمی هم حضور دارد.
در بعضی قطعات، سنگهای ساده در کنار نمونههایی دیده میشوند که گویی برای یک فضای تجاری طراحی شدهاند؛ سنگهای بزرگ و براق، مرمرهای گرانقیمت، گلدانهای سنگی، کتیبههای پرکار و طرحهایی که هزینه آنها از توان بسیاری از خانوادهها خارج است.
برای برخی خانوادهها، سنگ قبر فقط وسیلهای برای مشخص کردن محل دفن نیست؛ بخشی از تصویری است که میخواهند از خود و خانوادهشان به دیگران نشان دهند.
یک سنگ ساده ممکن است در کنار سنگی قرار گرفته باشد که دهها میلیون تومان هزینه برداشته است. همین مقایسه میتواند به رقابتی خاموش تبدیل شود: اگر مزار همسایه چنین است، مزار ما چرا نباشد؟
در اینجا دیگر مسئله فقط احترام به متوفی نیست. پای جایگاه اجتماعی، سلیقه، توان مالی و نگاه دیگران هم به میان میآید.
سنگ قبر سخنگو!
بازار سنگ قبر در سالهای اخیر فقط با گرانی و سرقت خبرساز نشده است. در آذرماه ۱۴۰۴، انتشار ویدیویی درباره تولید «سنگ قبر سخنگو» در فضای مجازی واکنشهای زیادی به دنبال داشت. بخش قابلتوجهی از واکنشها منفی بود و کاربران درباره تجاریشدن بیش از حد مناسک سوگواری و ورود فناوری و نمایش به فضایی که سوگ با سکوت و خاطره پیوند خورده است، بحث کردند.
وقتی سوگ با نمایش قاطی میشود
از نگاه روانشناسان اجتماعی، این رفتار را میتوان بخشی از تلاش بازماندگان برای حفظ تصویر اجتماعی خود دانست.
مرده طبیعتاً تفاوت میان سنگ ارزان و سنگ چندصد میلیون تومانی را درک نمیکند. انتخاب سنگ، در نهایت تصمیم زندگان است؛ کسانی که با فقدان مواجه شدهاند و گاهی میخواهند از طریق نوع مراسم، سنگ قبر یا میزان هزینهای که میکنند، عشق، احترام یا حتی موقعیت اجتماعی خود را نشان دهند.
البته نمیتوان هر خانوادهای را که سنگ گرانقیمت انتخاب میکند، متهم به چشموهمچشمی کرد. گاهی انتخاب سنگ خاص بخشی از سلیقه یا خواست خانواده است و گاهی نیز خانواده تصور میکند با هزینه بیشتر، احترام بیشتری به عزیز ازدسترفته گذاشته است.
مسئله زمانی جدی میشود که «احترام» به رقابت تبدیل شود و رقابت، معیار ارزش قرار بگیرد. آن وقت سنگ قبر از یک نشانه ساده برای حفظ خاطره، به نمادی از توان مالی تبدیل میشود.
فشار اقتصادی به مزار هم میرسد
از سوی دیگر، نمیتوان نقش مشکلات اقتصادی را نادیده گرفت.
در روایتهایی که درباره سارقان سنگ قبر مطرح شده، گاهی از افراد گرفتار اعتیاد یا کسانی سخن گفته میشود که در شرایط شدید اقتصادی قرار دارند و سنگ را برای فروش میدزدند.
اگر این روایتها را کنار قیمت چند ده میلیون تومانی برخی سنگها بگذاریم، تصویر تلختری شکل میگیرد: یک نفر برای حفظ خاطره عزیزش دهها میلیون تومان هزینه میکند و فرد دیگری همان سنگ را برای تأمین هزینه زندگی یا رفع یک نیاز فوری میدزدد.
این تضاد، شاید بیش از خود سرقت درباره وضعیت اجتماعی امروز حرف بزند.
و نهایتا همه این سنگها یک کار انجام میدهند: نام یک انسان را برای مدتی طولانیتر در برابر فراموشی نگه میدارند و بعد فراموش می شوند!
