وقتی خودِ پول هم معامله میشود؛ تراول یکمیلیونی با ۲۰ درصد سود/ همتی انتشار اسکناس درشت را متوقف میکند؟
خرید و فروش اسکناسهای یکمیلیونی و پانصد هزار تومانی طی هفتههای اخیر در کف بازار و همچنین در معاملات موسوم به «پشتخطی» در فضای مجازی رو به افزایش است؛ روندی که به نظر میرسد در حال تبدیل شدن به یک رویه رایج در میان برخی فعالان غیررسمی بازار شده و انتظار میرود بانک مرکزی به عنوان متولی سیاستهای پولی و ارزی کشور نسبت به این پدیده واکنش نشان دهد.
به گزارش سرویس اقتصادی تابناک، مدتی است که بخشی از معاملات ارزی در بازار آزاد و نیز در اتاقهای معاملاتی در شبکههای اجتماعی، به شکل متفاوتی نسبت به گذشته انجام میشود. در این شیوه، معاملات بر مبنای مبادله «اسکناس در برابر اسکناس» صورت میگیرد؛ به این معنا که فروشندگان ارز، از جمله دلار و یورو، تنها در صورتی حاضر به انجام معامله هستند که معادل ریالی آن را به صورت اسکناسهای درشت، بهویژه تراولهای یکمیلیونی یا اسکناسهای ۵۰۰ هزار تومانی دریافت کنند. در چنین شرایطی دیگر روشهای رایج پرداخت الکترونیکی نظیر کارتبهکارت، انتقال وجه به حساب، ساتنا یا پایا عملاً از چرخه این معاملات حذف شده و پول نقد، آن هم در قالب اسکناسهای درشت، به ابزار اصلی تسویه تبدیل شده است.
با این حال، بررسیها نشان میدهد ابعاد این نوع معاملات در حال گسترش است و در برخی موارد حتی دیگر پای ارز نیز در میان نیست. به عبارت دیگر، خودِ اسکناسهای درشت ریالی به کالای معامله تبدیل شدهاند. در این معاملات، افرادی که به دنبال تهیه اسکناسهای درشت هستند، حاضرند برای دریافت هر برگ اسکناس یکمیلیونی مبلغی بیش از ارزش اسمی آن پرداخت کنند. به طور معمول، این مبلغ اضافی حدود ۲۰ درصد از ارزش اسکناس است که به نوعی به عنوان «کارمزد» یا «سود معامله» در نظر گرفته میشود.
برای مثال، یکی از فروشندگان تراولهای یکمیلیونی در یکی از گروههای مجازی اعلام کرده است که ۲۴۰ برگ تراول یکمیلیون تومانی برای فروش در اختیار دارد. بررسی جزئیات این آگهی نشان میدهد که فروشنده برای این معامله سودی معادل ۲۰ درصد در نظر گرفته است. به این ترتیب، خریدار برای دریافت ۲۴۰ میلیون تومان اسکناس نقد، باید علاوه بر ارزش اسمی این اسکناسها، مبلغی معادل ۴۸ میلیون تومان نیز به عنوان سود معامله پرداخت کند. در نتیجه، مجموع مبلغی که خریدار باید به حساب فروشنده واریز کند به ۲۸۸ میلیون تومان میرسد؛ در حالی که تنها ۲۴۰ میلیون تومان اسکناس دریافت میکند.
از سوی دیگر ناگفته نماند که در حاشیه تحرکات دلالان، برخی شواهد نشان میدهد که پای برخی شعب بانکی نیز به این ماجرا باز شده است. چراکه روال معمول بانکها پرداخت محدود وجه نقد به مشتریان عادی است، اما شنیدهها حاکی از آن است که گروهی از بنکداران طلا و بازیگران بازار ارز، بهراحتی به بستههای ایرانچک یکمیلیونی دسترسی پیدا میکنند.
بنابراین ادامه چنین روندی، زنگ خطری جدی برای نظام پولی محسوب میشود و لزوم ورود قاطعتر بازرسان بانک مرکزی به عملکرد برخی شعب و مدیران آنها را برجسته میکند؛ چرا که توزیع نامتعارف اسکناسهای درشت میتواند به سوخت محرک شبکههای سفتهباز و سوداگر در بازار ارز بدل شود.
کارشناسان اقتصادی معتقدند گسترش چنین معاملاتی میتواند نشانهای از افزایش فعالیتهای غیرشفاف در اقتصاد باشد. در همین زمینه، کامران ندری، استاد اقتصاد دانشگاه امام صادق(ع)، در گفتوگو با تابناک اظهار کرد: «گسترش این نوع معاملات خبر خوبی برای اقتصاد نیست و متأسفانه در حال مشاهده افزایش چنین روندی هستیم. این موضوع عملاً سیگنالی از افزایش عدم شفافیت و رشد معاملات زیرزمینی در اقتصاد به شمار میرود.»
وی افزود: «در شرایطی که مبادلات مالی به صورت نقدی و خارج از شبکه بانکی انجام میشود، اطلاعات مربوط به دادوستدهای مالی افراد ثبت و رصد نمیشود و این مسئله میتواند زمینهساز فرار مالیاتی و گسترش فعالیتهای غیررسمی شود. در واقع زمانی که حجم قابل توجهی از معاملات با پول نقد انجام میشود، احتمال شکلگیری و توسعه فعالیتهای غیرقانونی یا غیررسمی نیز افزایش مییابد.»
ندری با اشاره به نقش اسکناسهای درشت در تسهیل چنین معاملاتی ادامه داد: «در گذشته امکان انجام چنین مبادلاتی در این مقیاس چندان فراهم نبود، زیرا اسکناسهای درشت در دسترس نبود و بزرگترین قطعات اسکناس به ۱۰ هزار یا ۵۰ هزار تومان محدود میشد. اما با چاپ اسکناسهای یکمیلیونی و ۵۰۰ هزار تومانی، انتقال مبالغ بالا با حجم کمتری از اسکناس امکانپذیر شده و همین موضوع میتواند زمینه گسترش اقتصاد زیرزمینی و فعالیتهای خارج از نظارت رسمی را فراهم کند.»
این استاد دانشگاه همچنین تأکید کرد که در شرایط خاص اقتصادی و فضای پرتنش کنونی، چنین فعالیتهایی ممکن است به طور طبیعی افزایش پیدا کند و در صورتی که ابزار آن نیز در دسترس باشد، احتمال رشد فرار مالیاتی و مبادلات غیرشفاف بیشتر خواهد شد.
ندری در ادامه خاطرنشان کرد: «پولی که توسط بانک مرکزی چاپ میشود در نهایت وارد چرخه اقتصاد میشود و ممکن است به مرور از مسیرهای مختلف از جریان رسمی خارج شود. به همین دلیل به نظر میرسد که سیاستگذار پولی باید نسبت به تبعات انتشار اسکناسهای درشت توجه بیشتری داشته باشد. یکی از راهکارها میتواند این باشد که از این پس بانک مرکزی از چاپ اسکناسهایی با چنین ارزشهای بالایی، مانند اسکناس یکمیلیونی، خودداری کند تا زمینه بروز چنین پیامدهایی کاهش یابد.»
