میراث خانوادگی و مانورهای سیاسی؛ نگاهی به کارنامه پرچالش مقتدی صدر

به گزارش تابناک، مقتدی صدر که در نجف متولد شده، با تکیه بر میراث خانوادگی پدر و عمویش (آیت‌الله محمدباقر صدر)، پایگاه مردمی گسترده‌ای در میان شیعیان محروم و جوانان ایجاد کرد و جریان «صدر» را به یک نیروی مهم در معادلات داخلی و منطقه‌ای عراق تبدیل نمود. صدر با ترکیبی از نفوذ مذهبی، قدرت شبه‌نظامی و مانور‌های سیاسی، بار‌ها عراق را در موقعیت‌های حساس قرار داده است.

اخیراً بیانیه‌ای از سوی مقتدی صدر منتشر شده که بار دیگر توجه‌ها را به این چهرهٔ متناقض جلب کرده است. این بیانیه، که به زبان عربی و با امضای شخصی مقتدی صدر صادر شده، با لحنی تند و بی سابقه و عجیب به کسانی که ادعای نمایندگی امام زمان (عج) یا مرجعیت دینی دارند، هشدار می‌دهد و بر حفظ خط خالص و اصیل تأکید دارد. این بیانیه در شرایطی صادر شده که صدر همزمان در عرصه سیاسی نیز موضع‌گیری‌های تازه‌ای درباره انتخابات آینده و مسائل منطقه‌ای دارد.

 

مقتدی صدر از ابتدای ورود به صحنه پس از ۲۰۰۳، با اقدامات و تصمیم‌های ناگهانی و غیرمنتظره شناخته شده است. در ادامه، به ترتیب زمانی برخی از مهم‌ترین و بحث‌برانگیزترین اقدامات او را مرور می‌کنیم.

 

 

 

بلافاصله پس از سقوط رژیم صدام، عبدالمجید الخوئی، پسر آیت‌الله بزرگ ابوالقاسم خوئی و از چهره‌های میانه‌رو شیعه، به نجف بازگشت. چند روز بعد، در جریان درگیری‌هایی در حرم امام علی (ع)، او به همراه یکی از همراهانش به دست گروهی از افراد مسلح کشته شد. بسیاری از منابع معتبر عراقی و بین‌المللی، شبه‌نظامیان وابسته به مقتدی صدر را مسئول اصلی این قتل دانستند. مقامات آمریکایی و عراقی حتی حکم بازداشت او را صادر کردند، هرچند بعد‌ها به دلایل سیاسی پرونده بسته شد. صدر همیشه این اتهام را رد کرده، اما این رویداد یکی از نخستین نقاط تاریک کارنامهٔ او به شمار می‌رود و هنوز در خاطرهٔ بسیاری از شیعیان عراق زنده است.

 

 

در بهار ۲۰۰۴، مقتدی صدر با تشکیل خودسرانه «جیش المهدی» و بدون هماهنگی با مراجع تقلید، حرم امام علی (ع) را اشغال کرد و نیروهایش با نیرو‌های آمریکایی درگیر شدند. این درگیری‌ها صد‌ها کشته بر جای گذاشت و برای نخستین بار نشان داد که صدر قادر است با قدرت نظامی مستقیم، سیاست خارجی یک کشور را به چالش بکشد.

 

 

 

در سال‌های اوج خشونت فرقه‌ای در عراق، «جیش المهدی» به اتهام پاکسازی قومی سنی‌ها و درگیری با گروه‌های رقیب شیعه متهم شد. در سال ۲۰۰۸، هنگام عملیات «خاطرهٔ شجاعت» دولت مالکی، نیرو‌های صدر با ارتش عراق در بصره درگیر شدند که نتیجه‌اش صد‌ها کشته و زخمی بود. صدر در نهایت دستور آتش‌بس داد، اما این درگیری‌ها نشان داد که او حتی با دولت شیعهٔ هم‌مسلک خود نیز آمادهٔ رویارویی است.

 

 

یکی از عجیب‌ترین ویژگی‌های صدر، اعلام‌های مکرر «خروج از سیاست» است. از سال ۲۰۱۳ تاکنون حداقل ۹ بار چنین اعلامی کرده است. مهم‌ترین آن در سال ۲۰۲۲ بود: پس از پیروزی در انتخابات، وقتی نتوانست دولت مورد نظرش را تشکیل دهد، نمایندگانش را از پارلمان خارج کرد، هوادارانش پارلمان را اشغال کردند و سپس ناگهان دستور عقب‌نشینی داد. این چرخش‌های ناگهانی، بار‌ها عراق را در آستانهٔ بحران سیاسی قرار داد.

 

 

 

در ابتدا صدر از اعتراضات مردمی علیه فساد حمایت کرد، اما بعداً نیروهایش را برای سرکوب معترضان به کار گرفت. این تغییر موضع ناگهانی، بسیاری از هواداران جوانش را ناامید کرد و نشان داد که او بیشتر به حفظ قدرت خود فکر می‌کند تا مطالبات مردمی.

 

 

 

در یکی از تازه‌ترین اقدامات جنجالی، مقتدی صدر در پیامی برادرزاده‌اش علی، فرزند شهید مؤمل صدر را به عنوان نایب خود معرفی کرد. این تصمیم بار دیگر مسئلهٔ وراثت خانوادگی در جریان صدر را به بحث گذاشت و نشان داد که صدر همچنان بر حفظ کنترل خانوادگی بر جریان سیاسی-مذهبی خود تأکید دارد.

 

آخرین اقدام جنجالی صدر، همان بیانیه‌ای است که این روز‌ها منتشر شده. در آن با لحنی تند به کسانی که ادعای نمایندگی امام زمان یا مرجعیت دینی می‌کنند، نسبت به «باطن» و انحراف از خط اصیل هشدار داده و تأکید کرده که فقط راه مستقیم و خالص پذیرفته است. این بیانیه، در شرایطی صادر شده که صدر همزمان در عرصهٔ سیاسی نیز موضع‌گیری‌های تازه‌ای دربارهٔ انتخابات آینده و مسائل منطقه‌ای داشته و نشان می‌دهد او همچنان تلاش می‌کند هم مرجعیت دینی خود را حفظ کند و هم در سیاست نقش‌آفرینی کند.

 

مجموعهٔ این اقدامات، مقتدی صدر را به یکی از پیچیده‌ترین و غیرقابل پیش‌بینی‌ترین چهره‌های عراق تبدیل کرده است؛ کسی که همزمان هم نماد مقاومت مردمی برای بخشی از جامعهٔ شیعه است و هم متهم به ایجاد بی‌ثباتی و چرخش‌های ناگهانی. بیانیهٔ تازهٔ او نیز، مانند بسیاری از گام‌های قبلی، بیشتر از آنکه پاسخ به یک مسئلهٔ ساده باشد، بخشی از استراتژی پیچیدهٔ حفظ نفوذ در دو جبههٔ مذهبی و سیاسی به نظر می‌رسد.

 

قدرت مقتدی صدر تا حد زیادی ریشه در میراث خانوادگی دارد. او به عنوان فرزند شهید محمد صادق صدر و وارث شبکهٔ گستردهٔ مدارس، مراکز خیریه و پایگاه مردمی پدرش، از پشتوانهٔ موروثی قوی برخوردار است که این امر به او اجازه داده حتی بدون دارا بودن مرجعیت سنتی کامل، نفوذ گسترده‌ای در میان شیعیان عراق حفظ کند. این ویژگی موروثی، یکی از کلید‌های اصلی تداوم نفوذ او در صحنهٔ سیاسی و مذهبی عراق بوده است.