ریموس ۶۰۰ در تنگه هرمز؛ شکار یک زیردریایی بدون‌سرنشین آمریکایی

به گزارش خبرنگار امنیتی و دفاعی تابناک، نیروی دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی امروز از توقیف یک فروند شناور زیرسطحی بدون‌سرنشین آمریکایی در تنگه هرمز خبر داده و اعلام کرده این وسیله از نوع REMUS ۶۰۰ بوده است؛ ادعایی که چند رسانه بین‌المللی از جمله رویترز نیز آن را به نقل از بیانیه نیروی دریایی سپاه پوشش داده‌اند. طبق روایت منتشرشده از سوی سپاه، این شناور در یک عملیات هماهنگ با استفاده از اشراف اطلاعاتی و جنگ الکترونیک شناسایی و به دام انداخته شده و اکنون برای بازیابی اطلاعات در اختیار متخصصان نیروی دریایی سپاه قرار دارد. رویترز این حادثه را دومین مورد اعلام‌شده در ماه جاری دانسته است؛ پیش‌تر در هشتم سپتامبر، سپاه از توقیف یک شناور زیرسطحی بدون‌سرنشین دیگر در محدوده ورودی تنگه هرمز خبر داده بود که آن را Dive-LD معرفی کرد.

 

آنچه در خبر امروز اهمیت بیشتری از خود ادعای توقیف دارد، نوع وسیله‌ای است که نام آن مطرح شده است. REMUS ۶۰۰ یک زیردریایی سرنشین‌دار یا وسیله کنترل‌شونده از راه دور به معنای کلاسیک نیست؛ بلکه یک AUV یا Autonomous Underwater Vehicle است، یعنی شناور زیرسطحی خودمختاری که می‌تواند مسیر و مأموریت تعریف‌شده را بدون آنکه اپراتور در تمام مدت لحظه‌به‌لحظه آن را هدایت کند، اجرا کند. مشخصات منتشرشده از سوی مؤسسه Woods Hole Oceanographic Institution نشان می‌دهد REMUS ۶۰۰ با قطر حدود ۳۲.۴ سانتی‌متر و وزن حدود ۲۴۰ کیلوگرم، برای عملیات تا عمق ۶۰۰ متری طراحی شده و بسته به مأموریت و سرعت، می‌تواند نزدیک به ۷۰ ساعت در آب باقی بماند و برد عملیاتی آن تا حدود ۲۸۶ مایل دریایی اعلام شده است.

ساختار REMUS ۶۰۰ از ابتدا برای انجام مأموریت‌های زیرسطحی طراحی شده است؛ محیطی که در آن ارتباط رادیویی مستقیم با وسیله بسیار دشوارتر از سطح آب است و بنابراین شناور باید بخش قابل توجهی از مسیر و مأموریت خود را با تکیه بر سامانه‌های ناوبری داخلی و حسگر‌های خود انجام دهد. طراحی این خانواده ماژولار است و مجموعه حسگر‌ها و محموله مأموریتی آن می‌تواند متناسب با نوع عملیات تغییر کند. در نسخه‌های مختلف REMUS، قابلیت‌هایی مانند تصویربرداری سوناری، نقشه‌برداری بستر دریا، شناسایی اجسام، جست‌وجوی مین و جمع‌آوری داده‌های محیطی در نظر گرفته شده است. مؤسسه Woods Hole نیز درباره REMUS ۶۰۰ به قابلیت استفاده از سونار دهانه ترکیبی و مجموعه حسگر‌های قابل تغییر برای جست‌وجوی گسترده، مکان‌یابی و طبقه‌بندی اهداف زیرسطحی اشاره کرده است.

 

این قابلیت‌ها باعث می‌شود یک AUV مانند REMUS ۶۰۰ برای عملیات شناسایی دریایی بسیار مناسب باشد، اما عبارت «جاسوسی» به تنهایی نمی‌تواند تمام مأموریت‌های احتمالی آن را توضیح دهد. چنین وسیله‌ای می‌تواند برای تهیه نقشه دقیق از بستر دریا، بررسی مسیر‌های کشتیرانی، شناسایی موانع و مین‌های دریایی، بررسی زیرساخت‌های زیرآبی یا جمع‌آوری داده‌های محیطی استفاده شود و در مأموریت‌های نظامی، همین داده‌ها می‌توانند ارزش اطلاعاتی داشته باشند. در ساختار نظامی آمریکا نیز استفاده از خانواده REMUS سابقه دارد و نیروی دریایی این کشور در برنامه‌های مربوط به سامانه‌های زیرسطحی بدون‌سرنشین از REMUS ۶۰۰ برای افزایش توان شناسایی و عملیات زیرآبی استفاده کرده است. مقاله منتشرشده در نشریه رسمی Naval Institute توضیح می‌دهد که نمونه‌های مبتنی بر REMUS ۶۰۰ در نیروی دریایی آمریکا برای مأموریت‌هایی مانند جست‌و‌جو و شناسایی اشیای زیرآبی و بررسی محیط زیرسطحی به کار گرفته شده‌اند.

 

تفاوت مهم این وسیله با یک زیردریایی معمولی در ابعاد و فلسفه عملیاتی آن است. یک زیردریایی نظامی برای حضور طولانی‌مدت، حمل تسلیحات، سنسور‌های بزرگ و عملیات پیچیده رزمی ساخته می‌شود، اما AUV کوچک‌تر است و برای انجام یک مأموریت مشخص به منطقه فرستاده می‌شود. حذف سرنشین اجازه می‌دهد طراح، وسیله را برای تحمل ریسک بیشتری آماده کند؛ اگر شناور در یک مأموریت شناسایی از دست برود، جان خدمه‌ای در معرض خطر قرار نگرفته است. همین منطق باعث شده سامانه‌های خودمختار زیرسطحی در سال‌های اخیر به بخش مهمی از برنامه‌های دریایی آمریکا و کشور‌های دیگر تبدیل شوند.

 

در مورد REMUS ۶۰۰ یک نکته فنی دیگر هم اهمیت دارد: این وسیله صرفا یک «لوله متحرک زیر آب» نیست. طراحی آن امکان نصب و تعویض مجموعه‌های مختلف حسگر را فراهم می‌کند و نوع مأموریت را می‌توان تا حد زیادی با پیکربندی محموله تغییر داد. شرکت HII، که خانواده REMUS را توسعه داده و تولید می‌کند، در نسل‌های جدید این خانواده بر معماری باز، حسگر‌های قابل تعویض و امکان یکپارچه‌سازی محموله‌های مختلف تأکید دارد. در یک مأموریت، اولویت می‌تواند نقشه‌برداری بستر دریا باشد و در مأموریتی دیگر، جست‌وجوی یک شیء مشخص یا بررسی یک محدوده زیرسطحی؛ همین انعطاف‌پذیری یکی از دلایلی است که AUV‌ها را برای عملیات دریایی جذاب کرده است.

 

تنگه هرمز از نظر جغرافیایی محیطی کاملا متفاوت با آب‌های آزاد است. عرض محدود مسیر‌های قابل کشتیرانی، عمق متغیر، رفت‌وآمد متراکم شناور‌ها و وجود تأسیسات بندری و زیرساخت‌های انرژی در اطراف آن، باعث می‌شود داده‌های دقیق زیرسطحی ارزش عملیاتی بالایی داشته باشند. یک شناور خودمختار می‌تواند بدون حضور مستقیم یک کشتی بزرگ، در یک محدوده مشخص حرکت کند و داده‌های محیطی جمع‌آوری کند. در سناریو‌های نظامی، چنین داده‌هایی می‌تواند برای شناخت بستر، مسیر‌های دریایی، موانع و وضعیت محیط زیرسطحی مورد استفاده قرار گیرد، هرچند از روی نوع وسیله به‌تنهایی نمی‌توان مأموریت دقیق آن را تعیین کرد.

 

بیانیه امروز سپاه می‌گوید این REMUS ۶۰۰ برای جاسوسی در تنگه هرمز فعالیت داشته و با ترکیب اشراف اطلاعاتی و جنگ الکترونیک به دام افتاده است. این بخش از روایت، در حال حاضر **ادعای طرف ایرانی درباره نحوه کشف و توقیف وسیله** است و جزئیات مستقل و عمومی درباره روش دقیق عملیات منتشر نشده است. رویترز نیز خبر را بر اساس بیانیه سپاه گزارش کرده و در گزارش فعلی خود جزئیات مستقلی درباره اینکه وسیله چگونه به کنترل نیرو‌های ایرانی درآمده ارائه نکرده است؛ بنابراین از نظر فنی می‌توان درباره قابلیت‌های REMUS ۶۰۰ و ارزش اطلاعاتی آن صحبت کرد، اما نمی‌توان بدون داده مستقل، جزئیات تاکتیکی عملیات، محل دقیق کشف، نحوه بازیابی یا میزان اطلاعات موجود در حافظه آن را قطعی دانست.

 

بحث جنگ الکترونیک در اینجا نیز نیازمند تفکیک دقیق است. یک AUV زیر آب مانند پهپاد هوایی به شکل دائمی از لینک رادیویی متعارف استفاده نمی‌کند، زیرا آب دریا برای بسیاری از امواج رادیویی محیط مناسبی برای انتقال نیست. این بدان معنا نیست که جنگ الکترونیک در چنین عملیاتی بی‌معناست، بلکه باید مشخص شود کدام بخش از چرخه مأموریت هدف قرار گرفته است؛ ارتباطات هنگام حضور وسیله در سطح یا نزدیک سطح، سامانه‌های ناوبری، ارتباطات کشتی پشتیبان، تجهیزات بازیابی یا دیگر اجزای شبکه عملیاتی می‌توانند موضوع بررسی باشند. بدون انتشار داده‌های فنی درباره عملیات امروز، نمی‌توان با قطعیت گفت «جنگ الکترونیک» دقیقا در کدام مرحله و علیه کدام سامانه به کار گرفته شده است.

 

از طرف دیگر، یک AUV برای ادامه مأموریت خود لزوما نیازمند ارتباط دائمی با اپراتور نیست و همین ویژگی، رهگیری و کنترل آن را پیچیده‌تر می‌کند. اگر مأموریت از پیش برنامه‌ریزی شده باشد، وسیله می‌تواند وارد منطقه شود، مسیر تعریف‌شده را طی کند، داده‌ها را ثبت کند و در زمان یا نقطه مشخصی برای انتقال اطلاعات یا بازیابی خود اقدام کند. در چنین ساختاری، تصاحب فیزیکی وسیله می‌تواند ارزش اطلاعاتی داشته باشد، زیرا حافظه داخلی و پیکربندی حسگر‌ها ممکن است بخشی از اطلاعات مربوط به مأموریت را در خود نگه داشته باشد؛ البته اینکه در نمونه اعلام‌شده امروز چه میزان داده و چه نوع اطلاعاتی وجود داشته، هنوز مشخص نیست.

 

اهمیت خبر امروز زمانی بیشتر می‌شود که آن را کنار حادثه هشتم سپتامبر قرار دهیم. در آن حادثه، سپاه اعلام کرد یک Dive-LD را در ورودی تنگه هرمز به کنترل خود درآورده است. در مقابل، پنتاگون به رویترز گفت یک شناور زیرسطحی بدون‌سرنشین در منطقه به دلیل نقص فنی از دست رفته و یک مقام آمریکایی آن را نمونه‌ای قدیمی توصیف کرد که حامل سامانه‌ها یا داده‌های طبقه‌بندی‌شده نبوده است. شرکت Anduril نیز Dive-LD را سامانه‌ای قابل‌قبول برای مأموریت‌های پرریسک توصیف کرده که احتمال از دست رفتن آن از ابتدا در طراحی عملیاتی لحاظ شده است؛ بنابراین بین دو حادثه، یک تفاوت مهم وجود دارد: در مورد Dive-LD، روایت ایرانی از «به دام انداختن» با روایت آمریکایی درباره نقص فنی و از دست رفتن وسیله همراه شد؛ درباره REMUS ۶۰۰ نیز فعلا اطلاعات مستقل محدودی درباره نحوه از دست رفتن وسیله منتشر شده است.

 

از نظر فنی، خود مقایسه این دو حادثه جالب است، چون Dive-LD و REMUS ۶۰۰ در یک خانواده کلی از سامانه‌های زیرسطحی بدون‌سرنشین قرار می‌گیرند، اما فلسفه طراحی و مشخصات آنها یکسان نیست. Dive-LD یک سامانه بزرگ‌تر برای مأموریت‌های طولانی‌تر و عمق بسیار بیشتر است و شرکت Anduril برای آن قابلیت‌هایی مانند نقشه‌برداری بستر دریا، مقابله با مین و بازرسی زیرساخت‌های زیرآبی را مطرح کرده است؛ رویترز در گزارش حادثه قبلی به قابلیت عمق ۶ هزار متری و ماندگاری عملیاتی تا ۱۰ روز اشاره کرده بود. REMUS ۶۰۰ در مقایسه با آن، وسیله‌ای کوچک‌تر با عمق عملیاتی اعلام‌شده ۶۰۰ متر و ماندگاری حدود ۷۰ ساعت است؛ بنابراین اگر خبر امروز تایید شود، موضوع صرفا توقیف یک وسیله دیگر نیست؛ دومین مورد اعلام‌شده در یک ماه، دو کلاس متفاوت از AUV‌های آمریکایی را وارد یک پرونده عملیاتی مشترک در اطراف هرمز کرده است.

 

از نگاه نظامی، ارزش اصلی چنین رخدادی فقط به خود بدنه وسیله مربوط نمی‌شود. یک AUV ممکن است داده‌های مأموریت، مسیر‌های پیموده‌شده، تنظیمات حسگر، اطلاعات مربوط به مأموریت‌های قبلی یا اطلاعات فنی مربوط به پیکربندی خود را در حافظه داخلی نگهداری کند. شرکت HII برای خانواده REMUS از حافظه قابل‌جداسازی و معماری حسگر‌های قابل تعویض سخن گفته است؛ در مدل‌های مختلف این خانواده ظرفیت ذخیره‌سازی قابل توجهی برای ثبت داده‌های مأموریت وجود دارد. با این حال، اینکه نمونه‌ای که امروز سپاه از آن خبر داده دقیقا چه پیکربندی‌ای داشته، چه حسگر‌هایی روی آن نصب بوده و چه داده‌هایی در حافظه آن باقی مانده، هنوز از منابع مستقل مشخص نیست.

 

تنگه هرمز در سال‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین محیط‌های آزمایش برای سامانه‌های بدون‌سرنشین دریایی تبدیل شده است؛ محیطی که در آن کشتی‌های تجاری، شناور‌های نظامی، تجهیزات زیرسطحی، زیرساخت‌های انرژی و مسیر‌های محدود کشتیرانی در یک فضای جغرافیایی فشرده قرار دارند. استفاده از AUV در چنین منطقه‌ای به طرفی که آن را به کار می‌گیرد اجازه می‌دهد بخشی از مأموریت شناسایی زیرسطحی را بدون اعزام غواص یا به خطر انداختن خدمه انجام دهد. از طرف مقابل، شناسایی و کنترل چنین وسیله‌ای نیز به معنای تلاش برای کشف یک هدف کوچک، کم‌صدا و خودمختار در محیطی است که تصویر زیرسطحی آن برای ناظر کامل نیست.

 

خبر امروز، فارغ از اینکه جزئیات نهایی عملیات چه خواهد بود، یک نکته روشن را دوباره مطرح کرده است: **جنگ دریایی در حال پایین‌رفتن از سطح آب به لایه زیر آب است. ** ناو و قایق رزمی تنها بازیگران میدان نیستند و سامانه‌های کوچکی که بدون سرنشین در زیر آب حرکت می‌کنند، می‌توانند برای نقشه‌برداری، شناسایی، مین‌روبی، بررسی زیرساخت‌ها و جمع‌آوری داده به کار گرفته شوند. اگر ادعای نیروی دریایی سپاه درباره توقیف REMUS ۶۰۰ در هرمز در بررسی‌های بعدی تایید شود، این حادثه از منظر اطلاعاتی نیز اهمیت خواهد داشت؛ زیرا برخلاف انهدام یک هدف، در اختیار گرفتن یک AUV سالم می‌تواند امکان بررسی سخت‌افزار، حسگرها، نرم‌افزار، معماری ارتباطی و داده‌های باقی‌مانده در آن را فراهم کند. فعلا باید میان آنچه سپاه درباره نحوه عملیات و مأموریت این وسیله اعلام کرده و آنچه از منابع مستقل قابل تأیید است مرز گذاشت، اما خود نام REMUS ۶۰۰ نشان می‌دهد با یک وسیله ساده مواجه نیستیم؛ این خانواده سال‌ها برای مأموریت‌های جدی زیرسطحی توسعه یافته و حضور نمونه‌ای از آن در پرونده امروز هرمز، اگر جزئیات اعلام‌شده تکمیل شود، می‌تواند یکی از مهم‌ترین رخداد‌های مربوط به جنگ سامانه‌های بدون‌سرنشین دریایی در این منطقه باشد.