چرا خبرگان از واژه «مرجفون» استفاده کرد؟
رمز گشایی از یک اصطلاح خاص در بیانیه اخیر خبرگان رهبری
در روزهایی که فضای سیاسی و رسانهای کشور تحت تأثیر تحولات مربوط به جنگ و توافق نامه و برخی درگیریهای جناحی و سیاسی است، واژه خاصی در یکی از بیانیههای هیئترئیسه مجلس خبرگان رهبری مورد استفاده قرار گرفت؛ «مرجفون». واژهای که شاید برای بسیاری از مخاطبان امروز ناآشنا باشد، اما پیشینه آن به قرآن کریم و تاریخ صدر اسلام بازمیگردد.
کد خبر: ۱۳۸۸۵۵۹
| | 7421 بازدید
به گزارش تابناک، این نخستین بار نیست که متون رسمی جمهوری اسلامی از واژگان قرآنی برای تبیین یک وضعیت سیاسی یا اجتماعی استفاده میکنند. پیش از این نیز اصطلاحاتی مانند «استکبار»، «مستضعفین»، «فتنه»، «نفاق» و «محاربه» بارها در ادبیات رسمی به کار رفتهاند. اما «مرجفون» از آن دسته واژههایی است که کمتر وارد گفتوگوی عمومی شده و همین، بررسی پیشینه و بار معنایی آن را جذابتر میکند.
«مرجفون» یعنی چه؟
«مرجفون» از ریشه «رَجَف» و مصدر «ارجاف» گرفته شده است. در منابع معتبر لغوی عربی مانند لسان العرب، مفردات راغب اصفهانی و مجمع البحرین، ارجاف تنها به معنای دروغ یا شایعه نیست؛ بلکه به هر سخن، خبر یا رفتاری گفته میشود که موجب اضطراب، تزلزل روحیه، ناامیدی یا آشفتگی در جامعه شود.
به تعبیر برخی لغویان، مرجف کسی است که پیش از آنکه حادثهای رخ دهد، با بزرگنمایی، شایعهسازی یا انتشار اخبار هراسآور، فضای روانی جامعه را ملتهب میکند. به همین دلیل، «ارجاف» را میتوان نوعی عملیات روانی با زبان امروز نیز دانست؛ هرچند نباید این تعبیر جدید را عین معنای تاریخی واژه تلقی کرد.
شأن نزول؛ مدینه در سختترین روزها
«مرجفون» از ریشه «رَجَف» و مصدر «ارجاف» گرفته شده است. در منابع معتبر لغوی عربی مانند لسان العرب، مفردات راغب اصفهانی و مجمع البحرین، ارجاف تنها به معنای دروغ یا شایعه نیست.
واژه «مرجفون» تنها یک بار در قرآن کریم آمده است؛ در آیات ۶۰ و ۶۱ سوره احزاب.
در سورهی احزاب (آیات ۶۰-۶۱)، «مرجفون» کسانی خوانده شدهاند که آرامشِ مدینه را بر هم میزدند؛ آیهی ۶۰ وعده میدهد که اگر دست برندارند، از شهر رانده خواهند شد و آیهی ۶۱، مجازات را روشنتر بیان میکند: هر کجا یافت شوند، گرفته میشوند و به سختی کشته میشوند.
فضای نزول این آیات، یکی از دشوارترین مقاطع تاریخ اسلام است. مدینه در محاصره قبایل متحد قرار گرفته بود. مسلمانان همزمان با تهدید نظامی، با جنگ روانی نیز روبهرو بودند. گروههایی با انتشار خبرهای ناامیدکننده، بزرگنمایی قدرت دشمن و تضعیف روحیه عمومی، فضای شهر را ملتهب میکردند.
بیشتر مفسران کلاسیک و معاصر، از جمله طبری، طبرسی، فخر رازی، علامه طباطبایی و آیتالله مکارم شیرازی، در تفسیر این آیات نوشتهاند که مرجفون کسانی بودند که با ایجاد هراس و شایعه، امنیت روانی جامعه را هدف قرار میدادند؛ هرچند درباره مصادیق دقیق تاریخی آنان اختلاف نظرهایی وجود دارد.
این نکته اهمیت دارد که شأن نزول، ناظر به شرایط خاص مدینه در زمان پیامبر اسلام (ص) است و مفسران در تعمیم مصادیق آن به دورههای دیگر، دیدگاههای متفاوتی ارائه کردهاند.
یکی از نکات کمتر گفتهشده این است که برخلاف مفاهیمی مانند «محاربه»، «بغی» یا «سرقت»، عنوان «ارجاف» در فقه اسلامی باب مستقل و گستردهای پیدا نکرده است.
فقهای شیعه و اهل سنت معمولاً ارجاف را ذیل مباحثی مانند افساد، اعانت بر دشمن، نشر اکاذیب یا اخلال در امنیت عمومی بررسی کردهاند، نه به عنوان یک جرم مستقل با احکام اختصاصی.
نگاهی به ادبیات بیانیههای اخیر
مرور بیانیههای اخیر مجلس خبرگان رهبری نشان میدهد که چند محور به صورت مستمر تکرار شده است؛ تأکید بر حفظ وحدت ملی، هوشیاری در برابر جنگ رسانهای، ضرورت تقویت انسجام اجتماعی، پرهیز از دوگانهسازیهای فرسایشی و مقابله با عملیات روانی دشمن.
در چنین چارچوبی، کاربرد واژه «مرجفون» در کنار تعابیری مانند «تسلیمطلبی»، «جنگ شناختی» و «جنگ رسانهای» از منظر تحلیل گفتمان قابل توجه است. این همنشینی واژگان نشان میدهد که نویسندگان بیانیه، موضوع را صرفاً یک اختلاف نظر سیاسی تلقی نکردهاند، بلکه آن را در چارچوب مواجهه با جنگ روایتها و نبرد رسانهای صورتبندی کردهاند.
از منظر تحلیل محتوا نیز، وزن واژگان مرتبط با «وحدت»، «امنیت»، «اقتدار»، «بصیرت» و «دشمن» در این بیانیهها بیشتر از دورههای عادی است؛ امری که با شرایط خاص کشور در مقاطع حساس قابل تحلیل است.
وقتی چنین تعابیری از سویِ نهادی با ماهیتِ فقهی و جایگاهِ قانونیِ خبرگان به کار میروند، میتواند به معنای اغاز برخوردهای سخت با برهم زنندگان قانون و امنیت روانی جامعه باشد.
گزارش خطا
