مسدود شدن تنگه هرمز صنعت ریزتراشه را مختل کرد/ چرا قیمت نفت زمان جنگ ایران خیلی بالا نرفت؟

به گزارش سرویس بین الملل تابناک، مؤسسهٔ کشور‌های عربی حوزهٔ خلیج فارس در مقاله‌ای به بررسی وضعیت تنگه هرمز متعاقب جنگ اخیر پرداخته که در ادامه آمده است.

لازم به ذکر است انتشار مقالات خارجی به معنای تایید محتوای آن از سوی تابناک نیست.

اگرچه توافق اولیه بین ایالات متحده و ایران ممکن است به خصومت‌ها پایان داده و تنگهٔ هرمز را به طور موقت بازگشایی کرده باشد، اما تعداد کمی از شرکت‌کنندگان در کنفرانس «پترودیپلماسی» مؤسسهٔ کشور‌های عربی حوزهٔ خلیج فارس (AGSI) در ۸ ژوئن معتقد بودند که چنین توافقی منطقه را به روال عادی بازمی‌گرداند. 

در عوض، اجماع بر این بود که این مناقشه به طور بنیادین نگاه دولت‌ها، شرکت‌ها و سرمایه‌گذاران را به امنیت انرژی تغییر داده است. حتی اگر تردد نفت‌کش‌ها به حالت عادی بازگردد، آسیب‌پذیری مهم‌ترین تنگهٔ انرژی جهان آشکار شده و تغییراتی را رقم زده است که احتمالاً بیش از خود مناقشه باقی خواهند ماند.

کنفرانس که پیش از اعلام تفاهم‌نامهٔ ۱۷ ژوئن توسط واشنگتن و تهران برگزار شد، تحت تأثیر اختلال بی‌سابقه ناشی از بسته شدن عملی تنگهٔ هرمز قرار داشت. قطع صادرات خلیج فارس، بیش از یک میلیارد بشکه نفت خام و حدود ۲۰ درصد از عرضهٔ جهانی گاز طبیعی مایع (LNG) را از بازار حذف کرد و آژانس بین‌المللی انرژی آن را بزرگترین بحران انرژی تاریخ توصیف نمود.

اگرچه درگیری‌ها فروکش کرده است، شرکت‌کنندگان معتقد بودند که مسائل ژئوپلیتیکی آشکار شده توسط این مناقشه همچنان حل‌نشده باقی مانده‌اند. 

ایران همچنان اصرار دارد که تنها خود اختیار تعیین مسیر عبور نفت‌کش‌ها از تنگه را دارد و دربارهٔ مدیریت آیندهٔ آن، با عمان که آب‌های سرزمینی‌اش بخشی از تنگه را دربرمی‌گیرد، گفت‌و‌گو‌هایی داشته است. این ادعای ایران حاکی از آن است که آزادی دریانوردی می‌تواند کماکان منبع تنش باقی بماند.

به طور بنیادین‌تر، این بحران شکنندگی یک تنگه را آشکار کرد که به طور معمول حدود یک پنجم از عرضهٔ جهانی نفت و تمام صادرات LNG قطر و امارات متحدهٔ عربی از آن عبور می‌کند. 

به گفتهٔ سخنرانان، درسی که گرفته شد صرفاً این نبود که بازار‌های انرژی همچنان در برابر شوک‌های ژئوپلیتیکی آسیب‌پذیرند، بلکه دولت‌ها دیگر نمی‌توانند هزینهٔ تکیه سنگین بر یک کریدور استراتژیک واحد را بپردازند.

برای مجید جعفر، مدیرعامل شرکت کرسنت پترولیوم، این بحران عمیقاً شخصی بود. او در یک گفتگوی صمیمانه، چالش محافظت از خانواده‌اش در امارات را تشریح کرد که مورد حملات مکرر موشکی و پهپادی ایران قرار گرفت و همزمان ایمنی کارکنان شرکت را در عراق تأمین می‌کرد. 

او گفت: «ما زیاد دربارهٔ سیستم‌ها، زنجیره‌های تأمین، بازار‌ها و امنیت صحبت می‌کنیم. اما وقتی چنین اتفاقی می‌افتد، ابتدا به جوامع ضربه می‌زند؛ و سپس تأثیر آن بر اقتصاد‌ها نمایان می‌شود.»

جعفر به شرکت‌کنندگان یادآوری کرد که پیش از این مناقشه، روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و فرآورده‌های نفتی از تنگه هرمز عبور می‌کرد که بیش از ۸۰ درصد آن مقصدش آسیا بود؛ یعنی «موتور محرکهٔ اقتصاد جهانی». با این حال نفت تنها بخشی از ماجراست. 

این آبراه همچنین تا یک سوم از تجارت جهانی کود، حدود ۴۰ درصد از عرضهٔ جهانی هلیوم که در تجهیزات پزشکی و ساخت نیمه‌هادی‌ها استفاده می‌شود، و طیف گسترده‌ای از مواد اولیه صنعتی را حمل می‌کند. 

او گفت: «تنها زمانی که این اتفاق رخ داد، متوجه وابستگی جهانی به این تنگهٔ حیاتی شدیم. وقتی مسدود می‌شود، فقط بازار‌های انرژی تحت تأثیر قرار نمی‌گیرند؛ بلکه غذای روی سفره‌تان، هواپیما‌های در آسمان و تراشه‌های گوشی موبایلتان نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرند.»

هزینه‌های اقتصادی همچنان در حال افزایش است. جعفر تخمین زد که خسارت مستقیم به زیرساخت‌های انرژی خلیج فارس از ۶۰ میلیارد دلار فراتر رفته، در حالی که درآمد‌های صادراتی از دست رفته و اختلال در تجارت، پیش‌تر از ۱۵۰ میلیارد دلار عبور کرده است.

با این حال، با وجود ابعاد این اختلال، قیمت نفت بسیار کمتر از آنچه بسیاری از تحلیلگران نگرانش بودند، افزایش یافت. سخنرانان این مقاومت را به شرایط نسبتاً سالم بازار پیش از شروع مناقشه، رشد کمتر از حد انتظار تقاضا و در دسترس بودن موجودی‌های انبار که به جذب شوک اولیه کمک کرد، نسبت دادند. چندین شرکت‌کننده تأکید کردند که این موجودی‌ها، که ترکیبی از ذخایر تجاری، استراتژیک و احتیاطی هستند، اکنون تا حد زیادی تخلیه شده‌اند.

تیموتی هس، مدیر محصول «چشم‌انداز کوتاه‌مدت انرژی» ادارهٔ اطلاعات انرژی آمریکا، تخمین زد که بین آوریل و مه، حدود ۱۰ تا ۱۱ میلیون بشکه در روز نفت خام و ۳ میلیون بشکه دیگر از مایعات از بازار حذف شد، در حالی که موجودی‌های جهانی با نرخ ۸ تا ۹ میلیون بشکه در روز کاهش می‌یافت. 

اگرچه قیمت‌ها به طور مختصر از ۱۰۰ دلار در هر بشکه فراتر رفت، اما نتوانستند به سطوحی که بسیاری از تحلیلگران پیش‌بینی کرده بودند برسند، زیرا تقاضا سریع‌تر از حد انتظار تضعیف شد. واردات چین به شدت کاهش یافت، در حالی که چندین کشور آسیایی اقدامات صرفه‌جویی را معرفی کردند و تقاضای جهانی را در سه ماههٔ اول مناقشه حدود ۱.۵ میلیون بشکه در روز کاهش دادند.

میسون همیلتون، معاون اقتصاد و تحقیقات مؤسسهٔ نفت آمریکا، سعی کرد این اختلال را در چشم‌اندازی وسیع‌تر قرار دهد. کاهش تا ۱۶ میلیون بشکه در روز نفت خام و مایعات، از کل تولید نفت ایالات متحده فراتر می‌رفت، در حالی که کاهش بیش از ۱۰ میلیارد فوت مکعب در روز گاز طبیعی مایع (LNG)، معادل واردات روزانهٔ گاز چین بود. 

حتی پس از انتشار ذخایر اضطراری و افزایش صادرات از طریق خطوط لوله‌ای که از تنگه هرمز عبور نمی‌کنند، بازار همچنان با کسری عرضه بین ۱۱ تا ۱۳ میلیون بشکه در روز مواجه بود. 

همیلتون گفت: «ما می‌توانیم تمام تأثیرات بر عرضه را کمیت‌سنجی کنیم. آنچه در حال حاضر نمی‌توانیم کمیت‌سنجی کنیم، کاهش تقاضا است و این همان چیزی است که در حال حاضر مانند یک جعبهٔ سیاه بزرگ بر سر ما سنگینی می‌کند.»

فیلیپ کورنل، کارشناس ارشد در اکونومیست ایمپکت، استدلال کرد که چین به طور غیرمنتظره‌ای به یکی از نیرو‌های تثبیت‌کنندهٔ اصلی در بازار تبدیل شد. کاهش شدید واردات چین حدود سه‌چهارم از کاهش جهانی تقاضا را به خود اختصاص داد و «بافر عظیمی» ایجاد کرد که از کمبود شدیدتر عرضه جلوگیری کرد. 

با این حال، در سایر نقاط آسیا، پیامد‌ها فوری بود. کمبود گاز مایع نفتی (LPG) بر خانوار‌ها در کشور‌هایی مانند هند تأثیر گذاشت، اختلال در تأمین کود، تولید مواد غذایی را تهدید کرد و دولت‌ها مجبور به افزایش یارانه‌ها برای محافظت از مصرف‌کنندگان در برابر افزایش قیمت‌ها شدند.

بازار در نهایت انعطاف‌پذیرتر از آنچه بسیاری از تحلیلگران انتظار داشتند، ظاهر شد. با این حال، نتیجه‌گیری گسترده‌تر کنفرانس این بود که دولت‌ها به سختی از این نتیجه دلگرم خواهند شد. 

در عوض، بحران تنگه هرمز عزم تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان را برای کاهش وابستگی به مسیر‌های تأمین آسیب‌پذیر، از طریق سرمایه‌گذاری بیشتر در خطوط لولهٔ جایگزین، ذخایر استراتژیک و زیرساخت‌های انرژی با انعطاف‌پذیری بیشتر، تقویت کرده است.

همانطور که جعفر نتیجه‌گیری کرد: «چرخهٔ سرمایه‌گذاری بزرگ بعدی، نه فقط توسط تأمین جدید، بلکه توسط انعطاف‌پذیری هدایت خواهد شد.» 

اگر این درست باشد، ماندگارترین میراث بحران تنگه هرمز ممکن است بشکه‌هایی نباشد که در طول مناقشه از دست رفت، بلکه زیرساخت‌هایی باشد که به خاطر آن ساخته می‌شود.