از وین تا وال‌استریت؛ فرمان بازار نفت در دستان کیست؟!

تا همین چند سال پیش، کافی بود وزیران نفت اوپک در وین دور یک میز بنشینند تا بازار جهانی انرژی نفس خود را حبس کند. امروز اما معادله تغییر کرده است. معامله‌گران وال‌استریت، مدیران اکسون و شل، اقتصاد چین، تولیدکنندگان نفت شیل آمریکا و حتی سیاست‌های بانک‌های مرکزی، همگی به اندازه اوپک در تعیین مسیر قیمت نفت نقش دارند. پرسش اینجاست؛ آیا عصر فرمانروایی مطلق اوپک بر بازار نفت رو به پایان است؟

 

به گزارش سرویس انرژی تابناک، اگر در بازار‌های مالی تنها یک دارایی وجود داشته باشد که درباره آینده آن بتوان ده‌ها پیش‌بینی کاملاً متفاوت پیدا کرد، بدون تردید نفت است. کافی است گزارش‌های ماهانه نهاد‌های معتبر را کنار هم قرار دهیم؛ تصویری شکل می‌گیرد که در آن، هر مؤسسه از زاویه‌ای متفاوت به آینده نگاه می‌کند. آژانس بین‌المللی انرژی از احتمال مازاد عرضه سخن می‌گوید، سازمان کشور‌های صادرکننده نفت همچنان به رشد تقاضای جهانی امیدوار است و بانک‌های سرمایه‌گذاری بزرگ نیز با احتیاط برآورد‌های قیمتی خود را بازنگری می‌کنند.

 

این اختلاف بیش از آن‌که نشانه ضعف مدل‌های تحلیلی باشد بازتاب پیچیدگی بی‌سابقه بازار انرژی است. امروز دیگر قیمت نفت فقط تابع میزان تولید عربستان یا مصرف چین نیست؛ نرخ بهره آمریکا، سرعت توسعه خودرو‌های برقی، سیاست‌های اقلیمی اروپا، رشد اقتصادی هند، تولید نفت شیل آمریکا، سرمایه‌گذاری در میادین فراساحلی، امنیت مسیر‌های دریایی و حتی رفتار صندوق‌های سرمایه‌گذاری همگی در تعیین مسیر بازار نقش دارند. در چنین شرایطی، شرکت‌های بزرگ نفتی نیز دیگر به یک گزارش یا یک پیش‌بینی تکیه نمی‌کنند. مدیران اکسون، شل، بی‌پی و شورون معمولاً سناریو‌های مختلف مؤسسات بین‌المللی را کنار هم قرار می‌دهند و بر اساس «دامنه احتمالات» تصمیم می‌گیرند، نه یک عدد مشخص.

 

در گزارش‌های اخیر، آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) بر این نکته تأکید کرده که رشد عرضه نفت به‌ویژه از سوی کشور‌های خارج از اوپک‌پلاس در حال پیشی گرفتن از رشد تقاضاست. از نگاه این نهاد، اگر روند فعلی ادامه یابد و اقتصاد جهانی نیز با شتابی کمتر از انتظار رشد کند بازار ممکن است با مازاد عرضه روبه‌رو شود؛ وضعیتی که معمولاً فشار نزولی بر قیمت‌ها وارد می‌کند.

 

تحلیلگران آژانس معتقدند رشد خودرو‌های برقی، افزایش بهره‌وری مصرف سوخت و سیاست‌های کاهش انتشار کربن، آهنگ رشد تقاضای نفت را نسبت به دهه گذشته کندتر کرده است. این بدان معنا نیست که عصر نفت به پایان رسیده، بلکه بازار دیگر با همان سرعت سابق بزرگ نمی‌شود و تولیدکنندگان باید برای حفظ سهم بازار، رقابت فشرده‌تری را تجربه کنند.

 

در سوی دیگر، اوپک روایت متفاوتی ارائه می‌دهد. این سازمان همچنان معتقد است که رشد جمعیت، توسعه اقتصادی کشور‌های در حال توسعه و افزایش مصرف انرژی در آسیا، تقاضای جهانی نفت را در میان‌مدت و بلندمدت حفظ خواهد کرد. در چشم‌انداز بلندمدت اوپک، هند، کشور‌های جنوب شرق آسیا و بخش‌هایی از آفریقا، موتور‌های اصلی رشد تقاضای انرژی خواهند بود. از نگاه این سازمان، اگرچه انرژی‌های تجدیدپذیر سهم بیشتری از سبد انرژی جهان به دست خواهند آورد، اما نفت و گاز همچنان برای دهه‌های آینده نقش محوری در اقتصاد جهانی خواهند داشت. همین تفاوت دیدگاه، علت اصلی اختلاف سیاست میان اوپک و بسیاری از کشور‌های مصرف‌کننده است. در حالی‌که کشور‌های صنعتی بر سرعت بخشیدن به گذار انرژی تأکید می‌کنند، تولیدکنندگان نفت معتقدند کاهش سرمایه‌گذاری در پروژه‌های جدید، در آینده می‌تواند به کمبود عرضه و جهش دوباره قیمت‌ها منجر شود.

 

اگر تا دو سال پیش بسیاری از بانک‌های سرمایه‌گذاری از نفت ۹۰ تا ۱۰۰ دلاری سخن می‌گفتند، امروز فضای تحلیل تغییر کرده است. مؤسساتی مانند Goldman Sachs ،JPMorgan ،Morgan Stanley و Citi در ماه‌های اخیر پیش‌بینی‌های خود را با احتیاط بیشتری منتشر کرده‌اند. برخی مؤسسات با استناد به افزایش ظرفیت تولید در کشور‌های غیراوپکی و کاهش بخشی از ریسک‌های ژئوپلیتیک برآورد‌های خود از قیمت نفت را پایین آورده‌اند.

 

در مقابل همگی بر یک نکته اتفاق نظر دارند: بازار نفت هنوز به‌شدت نسبت به شوک‌های سیاسی آسیب‌پذیر است و هرگونه اختلال در عرضه می‌تواند ظرف چند روز مسیر قیمت‌ها را تغییر دهد. در واقع بانک‌های بزرگ دیگر دنبال پیش‌بینی یک «قیمت قطعی» نیستند؛ آنها دامنه‌ای از قیمت‌های محتمل را ارائه می‌کنند و سناریو‌های مختلف را براساس شرایط اقتصاد جهانی، سیاست‌های اوپک‌پلاس و وضعیت ژئوپلیتیک تحلیل می‌کنند.

 

چشم همه به متغیرها

اگر قرار باشد تنها یک عامل را به‌عنوان تعیین‌کننده‌ترین متغیر بازار نفت معرفی کنیم، آن عامل احتمالاً اقتصاد چین است. این کشور بزرگ‌ترین واردکننده نفت خام جهان است و هر تغییر در رشد اقتصادی یا فعالیت صنعتی آن بلافاصله در بازار انرژی منعکس می‌شود. چین با واردات روزانه حدود ۱۱ تا ۱۲ میلیون بشکه نفت، نزدیک به یک‌چهارم تجارت دریایی نفت جهان را به خود اختصاص داده است. کاهش رشد بخش مسکن، افت تولید صنعتی یا ضعف تقاضای داخلی چین می‌تواند میلیون‌ها بشکه از تقاضای جهانی را تحت تأثیر قرار دهد. در مقابل اجرای بسته‌های محرک اقتصادی و افزایش سرمایه‌گذاری‌های زیرساختی معمولاً به رشد مصرف سوخت و تقویت قیمت نفت منجر می‌شود. به همین دلیل است که امروز تحلیلگران بازار نفت بیش از آن‌که به تعداد دکل‌های حفاری خاورمیانه نگاه کنند، آمار تولید کارخانه‌های چین، شاخص مدیران خرید و داده‌های واردات این کشور را دنبال می‌کنند.

 

یکی دیگر از عوامل تعیین‌کننده آینده بازار، تولید نفت شیل آمریکاست. برخلاف پروژه‌های عظیم فراساحلی که سال‌ها زمان می‌برد تا به تولید برسند، تولیدکنندگان شیل می‌توانند در مدت کوتاهی به تغییرات قیمت واکنش نشان دهند. همین انعطاف‌پذیری باعث شده هر بار قیمت نفت افزایش قابل توجهی پیدا می‌کند، بخشی از تولیدکنندگان آمریکایی تولید خود را افزایش دهند و به نوعی نقش تعدیل‌کننده بازار را ایفا کنند. این موضوع کار اوپک‌پلاس را برای مدیریت قیمت‌ها دشوارتر کرده زیرا هر کاهش تولید از سوی این ائتلاف می‌تواند فرصت بیشتری برای رشد تولید آمریکا ایجاد کند. آمریکا اکنون با تولید بیش از ۱۳ میلیون بشکه در روز بزرگ‌ترین تولیدکننده نفت جهان است.

 

شاید مهم‌ترین نتیجه بررسی گزارش‌های نهاد‌های بین‌المللی این باشد که هیچ‌کس انتظار بازگشت بازار به ثبات دهه‌های گذشته را ندارد. نفت وارد دوره‌ای شده که در آن نوسان به بخشی از ماهیت بازار تبدیل شده است. در چنین بازاری، شرکت‌های موفق الزاماً آنهایی نیستند که بیشترین تولید را دارند، بلکه آنهایی هستند که می‌توانند در شرایط مختلف، سریع‌تر تصمیم بگیرند، هزینه‌های خود را کنترل کنند و سرمایه‌گذاری‌هایشان را با تغییرات بازار تطبیق دهند. به همین دلیل، آینده صنعت نفت بیش از هر زمان دیگری به «مدیریت ریسک» وابسته است. غول‌های انرژی جهان امروز دیگر بر یک سناریوی قطعی شرط‌بندی نمی‌کنند؛ آنها خود را برای چندین آینده متفاوت آماده می‌کنند، زیرا به‌خوبی می‌دانند که در بازار نفت، تنها چیزی که قابل پیش‌بینی است، غیرقابل پیش‌بینی بودن آینده است.