سلاح ضدماهواره از پستو به صدر فهرست رسید

به گزارش تابناک، اواسط مرداد، پشت تریبون سمپوزیوم دفاع موشکی و فضایی در هانتسویلِ آلاباما، ژنرال استفن وایتینگ جمله‌ای را به زبان آورد که تا چند سال پیش در یک نشست علنی کمتر کسی جرئت گفتنش را داشت: فرماندهی فضایی آمریکا (اسپیس‌کام) یک فرماندهی رزمی است و کارش جنگیدن برای بردن. بعد فهرست نیاز‌های سال‌های مالی ۲۰۲۹ تا ۲۰۳۳ را روی میز گذاشت و از میان همهٔ خواسته‌ها دو تا را بالاتر از بقیه نشاند، یکی «آتش‌های یکپارچه فضایی» و دیگری توان رویارویی با شبکه‌های انبوه ماهواره‌ای در مدار پایین زمین، همان‌ها که به اختصار LEO می‌نامندشان.

«آتش فضایی» در زبان نظامیان آمریکایی یعنی ضربه‌ای هماهنگ به سامانه‌های فضایی طرف مقابل، هم با ابزار جنبشی، یعنی هر چه به برخورد و انفجار ختم شود، و هم با ابزار غیرجنبشی که از جنگ الکترونیک و لیزر شروع می‌شود و به هر چیزی می‌رسد که ماهواره را بی‌آنکه متلاشی کند از کار بیندازد. وایتینگ نام هیچ سلاح و هیچ برنامه‌ای را نبرد. همین نبردن خودش حرف دارد، چون پیش‌تر یک سرهنگ بازنشستهٔ نیروی فضایی به نشریهٔ «ایر‌اند اسپیس فورسز» گفته بود آنچه امروز در زرادخانهٔ پنتاگون هست بیشتر پارازیت و ابزار‌های الکترونیکی است که توان طرف مقابل را فقط مدتی و در یک منطقه محدود می‌کند، و فرمانده فضایی دارد دربارهٔ چیزی بزرگ‌تر از آن حرف می‌زند. تازگیِ ماجرا هم در محتوا نیست، در بلندی صداست؛ نشریهٔ ایویشن‌ویک می‌نویسد نسخه‌ای از همین خواسته‌ها سه سال است در فهرست اسپیس‌کام جا دارد، و تفاوتش با پیش فقط این است که حالا پشت میکروفون گفته می‌شود.

حساب ساده‌ای که با موشک جواب نمی‌دهد

ریک زلمن، معاون وایتینگ، در همان نشست مسئله را خیلی صریح گفت: اگر ده هزار ماهواره به کسی خدمات می‌دهند، هیچ‌کس سراغ زدن ده هزار تا با رهگیر‌های زمین‌پایه نمی‌رود. پیامش روشن بود. جنگ‌افزاری که به ازای هر هدف یک شلیک می‌خواهد، مقابل شبکه‌ای که هر روز بزرگ‌تر می‌شود، اصلاً در بازی نیست. به همین دلیل وایتینگ از گزینه‌هایی حرف زد که بتواند پهنه‌ای از ماهواره‌ها را یک‌باره از کار بیندازد و زلمن نامش را «اثر یک‌به‌چند» گذاشت و دو ابزار برایش برشمرد، حملهٔ سایبری و انرژی هدایت‌شده، یعنی لیزر و مایکروویو و هرچه از این خانواده است.

نگرانی‌ای که وایتینگ برای این‌همه اصرار آورد خودش شنیدنی است. به گفتهٔ او، شبکه‌های انبوه مداری از یک طرف ارتباط و هشدار موشکی را ممکن می‌کنند و از طرف دیگر به رقیب اجازه می‌دهند نیرو‌ها را پیدا کند، دنبال کند و هدف بگیرد. چیزی که او نگفت، و شاید لازم هم نمی‌دید بگوید، این است که واشنگتن همین الگو را برای خودش دارد می‌سازد. در همان نشست از لزوم پراکنده‌کردن ایستگاه‌های زمینی و کوچ از سامانه‌های تک‌گره‌ای سخن رفت، یعنی مقاوم‌کردن دارایی‌های خودی دقیقاً در برابر همان نوع سلاحی که برای دیگران می‌خواهند. شبکهٔ پراکنده برای ما نعمت است و برای شما تهدید؛ منطقی یک‌طرفه که طبیعی است طرف مقابل هم همین حساب را برای خودش بکند.

ماهواره‌ای که مرده‌ای را کشید و برد

دلیل رسمی تغییر، به روایت آمریکا، چین است. وایتینگ از «جهش راهبردی» پکن در فضا حرف زده و در همین سخنرانی بزرگ‌ترین چالش نظامی کشورش در این حوزه را توان ضدماهواره‌ای چین دانسته، از موشک‌های ضدماهواره و لیزر‌های زمینی گرفته تا ماهواره‌هایی که می‌توانند مانور بدهند. نمونهٔ محبوب تحلیلگران آمریکایی ماهوارهٔ «شیجیان-۲۱» (SJ-۲۱) است. این ماهواره در بهمن ۱۴۰۰ به یک ماهوارهٔ ناوبری ازکارافتادهٔ چینی به نام بیدو-۲ جی۲ چسبید و آن را حدود سه هزار کیلومتر بالاتر از کمربند زمین‌آهنگ، به مدار گورستان، برد و دوباره برگشت. چین آن را ماهوارهٔ کاهش زباله‌های فضایی نامید؛ بخشی از تحلیلگران آمریکایی همان‌وقت گفتند مهارتِ نزدیک‌شدن و چسبیدن، در دست دیگری می‌تواند علیه ماهواره‌ای زنده هم به کار برود.

ماجرا به همین‌جا ختم نشد. بنیاد «سکیور ورلد»، که هر سال گزارشی مبتنی بر منابع باز دربارهٔ توان ضدفضایی کشور‌ها منتشر می‌کند، می‌نویسد SJ-۲۱ و ماهوارهٔ هم‌خانواده‌اش SJ-۲۵ در نیمهٔ دوم ۲۰۲۵ چند بار به هم متصل و از هم جدا شدند و احتمال دارد سوخت‌گیری در مدار هم انجام شده باشد، که اگر درست باشد برای چین نخستین‌بار است. پکن دربارهٔ آن چیزی نگفته. اما همان گزارش چند سطر آن‌طرف‌تر یادآوری می‌کند که ماهواره‌های «جی‌اس‌سپ» آمریکا هم به سه ماهوارهٔ چینی، از TJS-۱۵ تا TJS-۱۷، نزدیک شده‌اند. روایتی که فقط یک ردپا در مدار ببیند ناقص است، و در این مدار ردپای آمریکایی هم کم نیست.

ضدماهواره لزوماً ماهواره‌شکن نیست

در تعریف پژوهشگران کنگرهٔ آمریکا، عملیات تهاجمی ضدفضایی از فریب‌دادن شروع می‌شود، به اخلال و انکار موقت و تضعیف می‌رسد و در انتها نابودی دائمی را شامل می‌شود. گزارش ۲۰۲۶ بنیاد سکیور ورلد می‌گوید سیزده کشور در حال توسعهٔ بخشی از این طیف‌اند، ولی تا امروز در جنگ‌های واقعی فقط ابزارهای غیرمخرب به‌کار رفته است.

تجربه‌ای که ما از نزدیک دیده‌ایم

برای خوانندهٔ ایرانی این بحث نظری نیست. در جنگی که از ۹ اسفند ۱۴۰۴ بر ما تحمیل شد، خود آمریکایی‌ها گفتند نخستین بازیگرانِ میدان اسپیس‌کام و سایبرکام بودند. ژنرال دَن کین، رئیس ستاد مشترک، در دوم مارس در پنتاگون توضیح داد که این دو فرماندهی با لایه‌لایه‌کردن اثرهای غیرجنبشی کاری کردند که ایران نه خوب ببیند و نه بتواند هماهنگ پاسخ بدهد. یکی از مقام‌های نیروی فضایی همان روزها صریح گفت دشمن می‌خواهد سیگنال جی‌پی‌اس را پارازیت کند تا دقت حملات را بگیرد و تیم‌هایش هر روز با این تهدید کلنجار می‌روند؛ رئیس عملیات فضایی آمریکا، ژنرال چنس سالتزمن، هم بعدتر از «نیروی رزمی قابل‌اتکا» سخن گفت و مقام‌های آمریکایی از حمله به دو مرکز نظامی فضایی ایران خبر دادند.

تاد هریسون، تحلیلگر آمریکایی، دربارهٔ ایران گفته بود این کشور دارایی فضایی چندانی نداشت که بشود با اسپیس‌کام مقایسه‌اش کرد، در پارازیت و فریب سیگنال استاد است و تحلیلگران آمریکایی می‌گویند شواهدی از توان نابودی ماهواره در مدار دیده نمی‌شود. تحلیل‌هایی که در همان روزهای جنگ منتشر شد حتی نوشتند دسترسی هم‌زمان نیروهای ما به چند منظومهٔ ناوبری، یعنی جی‌پی‌اس و گلوناس و بیدو-۳ در کنار هم، باعث شد پارازیت آمریکایی دقت پهپادها و موشک‌های ایران را آن‌طور که انتظار می‌رفت نخواباند. این ادعا را باید با احتیاط خواند، چون از منبعی نیست که صحتش مستقل تأیید شده باشد؛ اما اگر حتی نیمی از آن درست باشد، معنایش این است که «آتش فضایی» برای ما آینده‌ای فرضی نبوده و آنچه وایتینگ امروز می‌خواهد همان لایه است با وزنی سنگین‌تر و برد وسیع‌تر.

حقوقی که فقط نیمی از مدار را می‌بیند

معاهدهٔ فضای ماورای جو، که ۱۱۵ کشور از جمله آمریکا و روسیه تصویبش کرده‌اند، استقرار سلاح هسته‌ای و سلاح کشتار جمعی را در مدار ممنوع می‌کند، اما دربارهٔ سلاح متعارف ساکت است، و همین سکوت است که امروز همه از آن استفاده می‌کنند. در سال ۲۰۲۴ آمریکا اطلاعاتی دربارهٔ برنامهٔ ضدماهوارهٔ هسته‌ای روسیه منتشر کرد و روسیه هم انکار کرد، هم قطع‌نامهٔ آمریکایی‌ـ‌ژاپنی شورای امنیت را با وتو از میان برد. پیش‌نویس رقیب، که از ممنوعیت هر سلاحی در فضا حرف می‌زد، دوبار رأی نیاورد. هر طرف متن طرف دیگر را بهانه می‌خواند و حاصلش این است که امروز هیچ سند الزام‌آوری میان قدرت‌ها در کار نیست.

بقیه را آسمان خودش می‌گوید. آزمایش‌های ضدماهواره‌ای چهار کشور تا امروز ۶۹۰۴ قطعهٔ فهرست‌شده زباله ساخته که ۲۷۷۳ تایش هنوز دور زمین می‌چرخد. وایتینگ تأکید کرد ممنوعیت آزمایش سلاح‌های ضدماهوارهٔ برخوردیِ زباله‌ساز همچنان برقرار است و فرماندهی‌اش در همان چارچوب کار می‌کند. برداشت من این است که دلیل رفتن به سمت لیزر و سایبر و اثر الکترونیکی همین است: کاری که نه خرده‌ریزی در مدار می‌گذارد و نه به‌سادگی امضایی. اما تناقضی در حرف خود او هست که نمی‌شود نادیده‌اش گرفت. او می‌گوید این آتش‌ها، اگر قرار است بازدارنده باشند، باید معتبر باشند و علنی هم اعلام شوند؛ سلاحی که هم باید بی‌ردپا باشد و هم همه بدانند وجود دارد.

فاصلهٔ «می‌خواهیم» و «داریم» را خود وایتینگ در شهریور اندازه گرفت، آن‌جا که در کنفرانس مَوی گفت هدف‌گیری در حوزهٔ فضا رو به پختگی است ولی راه درازی در پیش دارد. فرماندهی که این فهرست را نوشت، به نوشتهٔ ایرواسپیس دیلی، در آستانهٔ رفتن است. خواندن فهرست با جانشین اوست.