«نجلا بودن» و «فاطمه المنصوری»؛ دو زن عربی که نخست‌وزیر شدند
به گزارش تابناک، این دو زن نه از یک مسیر سیاسی آمده‌اند، نه در یک نوع نظام سیاسی به قدرت رسیده‌اند و نه تجربه سیاسی مشابهی دارند. یکی دانشگاهی کم‌حاشیه بود که در میانه بحران سیاسی تونس به رأس دولت رسید؛ دیگری وکیل و سیاستمداری باسابقه، شهردار مراکش و وزیر دولت بود که پس از پیروزی حزبش در انتخابات پارلمانی، از سوی پادشاه مراکش مأمور تشکیل دولت شد.
داستان این دو زن، در واقع فقط داستان ورود زنان به بالاترین سطح اجرایی کشورهای عربی نیست؛ داستانی است درباره اینکه در جهان عرب، زن چگونه و از چه مسیری می‌تواند به رأس دستگاه اجرایی برسد.
نجلا بودن؛ استادی که ناگهان وارد مرکز سیاست شد
نجلا بودن رمضان در سال ۱۹۵۸ در دار شعبان الفهری در تونس به دنیا آمد و دوران رشد خود را در قیروان گذراند. برخلاف بسیاری از سیاستمداران، مسیر زندگی او از حزب، پارلمان و مبارزات انتخاباتی نمی‌گذشت. تخصص او زمین‌شناسی و مهندسی بود و در مدرسه عالی مهندسی تونس تدریس می‌کرد.
او دکترای مهندسی زلزله را از مدرسه معادن پاریس گرفت و بخش مهمی از زندگی حرفه‌ای‌اش را در دانشگاه و وزارت آموزش عالی تونس گذراند. در وزارتخانه، در برنامه‌هایی برای اصلاح آموزش عالی و مقابله با بیکاری فارغ‌التحصیلان مشارکت داشت و با برنامه‌های مورد حمایت بانک جهانی نیز همکاری کرد.
این سابقه، برای شناخت اتفاقی که در سپتامبر ۲۰۲۱ افتاد مهم است. بودن یک چهره شناخته‌شده حزبی یا رهبر یک جریان سیاسی نبود. حتی در رسانه‌های بین‌المللی هنگام معرفی او، از او به عنوان چهره‌ای نسبتاً ناشناخته در سیاست تونس یاد می‌شد.
اما تونس در آن زمان در یکی از حساس‌ترین دوره‌های سیاسی خود پس از انقلاب ۲۰۱۱ قرار داشت.
قیس سعید، رئیس‌جمهور تونس، در ژوئیه ۲۰۲۱ نخست‌وزیر وقت را برکنار کرده، فعالیت پارلمان را متوقف کرده و بخش بزرگی از اختیارات اجرایی را در اختیار گرفته بود. چند ماه بعد، در چنین فضای بحرانی، نام نجلا بودن مطرح شد.
۲۹ سپتامبر ۲۰۲۱، قیس سعید او را مأمور تشکیل دولت کرد.
به این ترتیب، زنی که سال‌ها در محیط دانشگاه و وزارتخانه کار کرده بود، تبدیل شد به نخستین زن نخست‌وزیر تونس و نخستین زن نخست‌وزیر در جهان عرب. دولت تونس نیز در معرفی رسمی او بر سابقه دانشگاهی، مهندسی و مدیریتی‌اش تأکید کرد.
این اتفاق از همان ابتدا دو وجه داشت.
از یک طرف، از نظر تاریخی اتفاقی بسیار مهم بود: برای نخستین بار یک زن در یکی از کشورهای عربی مسئولیت رسمی ریاست دولت را برعهده گرفت.
از طرف دیگر، شرایط سیاسی انتصاب او باعث شد برخی پژوهشگران و تحلیلگران درباره رابطه میان این انتصاب و تمرکز قدرت در دست رئیس‌جمهور بحث کنند. واشنگتن‌پست، برای مثال، انتصاب بودن را در چارچوب بحران سیاسی پس از اقدامات قیس سعید تحلیل کرد و پرسید که آیا حضور یک زن در رأس دولت الزاماً به معنای افزایش قدرت سیاسی زنان یا دموکراتیک‌تر شدن ساختار سیاسی است یا نه. این یک تحلیل و تفسیر سیاسی است، نه واقعیتی درباره نیت رئیس‌جمهور که بتوان مستقلانه آن را اثبات کرد.
نجلا بودن حدود دو سال در این سمت باقی ماند. دوران نخست‌وزیری او از اکتبر ۲۰۲۱ تا اوت ۲۰۲۳ ادامه داشت.
بنابراین نخستین تجربه زنانه نخست‌وزیری در جهان عرب، برخلاف تصور ساده‌ای که ممکن است ایجاد شود، حاصل یک روند طولانی و مستقیم «صعود زنان در احزاب» نبود؛ بلکه محصول شرایط ویژه سیاسی تونس در سال ۲۰۲۱ بود.
و همین مسئله اهمیت تاریخی آن را بیشتر می‌کند.
فاطمه‌الزهرا المنصوری؛ زنی که از شهرداری مراکش به نخست‌وزیری رسید
اگر نجلا بودن از دانشگاه وارد رأس دولت شد، فاطمه‌الزهرا المنصوری از مسیری کاملاً متفاوت آمد: شهرداری، پارلمان، وزارتخانه و حزب سیاسی.
المنصوری در سال ۱۹۷۶ در مراکش به دنیا آمد و حقوق خواند. او تحصیلات حقوقی خود را در مراکش و خارج از کشور ادامه داد و در زمینه حقوق بازرگانی نیز تحصیل کرد.
نام او در سیاست مراکش خیلی پیش‌تر از نخست‌وزیری مطرح شده بود.
در سال ۲۰۰۹، هنگامی که تنها ۳۳ سال داشت، به شهرداری مراکش رسید و نخستین زنی شد که این شهر مهم تاریخی را اداره می‌کرد. همین تجربه، برای او سکوی پرتاب مهمی در سیاست ملی شد.
او بعدها به پارلمان راه یافت و در انتخابات‌های بعدی نیز جایگاه خود را حفظ کرد. در سال ۲۰۲۱ به دولت راه پیدا کرد و وزیر برنامه‌ریزی سرزمینی، شهرسازی، مسکن و سیاست شهری شد.
در این مقام، پرونده‌هایی همچون برنامه حمایت مستقیم از مسکن، سیاست‌های توسعه شهری و موضوع اسکان آسیب‌دیدگان زلزله الحوز در سال ۲۰۲۳ در حوزه مسئولیت‌های وزارتخانه او قرار گرفت.
اما اتفاق اصلی در سپتامبر ۲۰۲۶ رخ داد.
در انتخابات پارلمانی ۲۳ سپتامبر، حزب اصالت و مدرنیته (PAM) بیشترین تعداد کرسی‌ها را به دست آورد؛ ۹۷ کرسی از مجموع ۳۹۵ کرسی مجلس نمایندگان. اما این تعداد برای تشکیل دولت به تنهایی کافی نبود.
چهار روز بعد، در ۲۹ سپتامبر، محمد ششم، پادشاه مراکش، فاطمه‌الزهرا المنصوری را مأمور تشکیل دولت کرد.
در ساختار سیاسی مراکش، پادشاه اختیار تعیین رئیس دولت را دارد، اما پس از اصلاحات قانون اساسی ۲۰۱۱، رئیس دولت باید از حزبی انتخاب شود که بیشترین کرسی را در انتخابات مجلس نمایندگان به دست آورده باشد.
به این ترتیب، المنصوری در ۵۰سالگی به نخست‌وزیری رسید و نخستین زن نخست‌وزیر تاریخ مراکش و دومین زن نخست‌وزیر در جهان عرب شد.
اما نخست‌وزیری او از همان روز اول یک تفاوت اساسی با تجربه نجلا بودن دارد.
المنصوری برخلاف بودن، یک سیاستمدار حرفه‌ای و دارای سابقه انتخاباتی و حزبی است. او پیش از رسیدن به رأس دولت، شهردار، نماینده پارلمان، وزیر و یکی از چهره‌های مهم حزب خود بوده است.
از سوی دیگر، او در کشوری پادشاهی نخست‌وزیر شده است؛ جایی که پادشاه همچنان جایگاه بسیار قدرتمندی در ساختار سیاسی دارد.
بنابراین «نخست‌وزیر شدن» در تونس ۲۰۲۱ و مراکش ۲۰۲۶ را نمی‌توان دو تجربه کاملاً مشابه دانست.
پرونده‌ای که هنوز کامل نشده است
نکته جالب درباره المنصوری این است که هنوز نمی‌توان درباره کارنامه نخست‌وزیری او داوری تاریخی کرد.
او همین دیروز به این مقام منصوب شده است و هنوز دولت جدیدش را به طور کامل تشکیل نداده است. حزب او ۹۷ کرسی از ۳۹۵ کرسی را در اختیار دارد و برای تشکیل دولت نیازمند ائتلاف با دیگر احزاب است. برخی احزاب نیز اعلام کرده‌اند که وارد دولت نخواهند شد.
از این رو، درباره آینده دولت او می‌توان از مأموریت‌ها و مسائل پیش‌رو سخن گفت، اما نه درباره موفقیت یا شکست آن.
مهم‌ترین پرونده‌های پیش روی دولت جدید شامل اشتغال، تورم، دستمزدها و سرمایه‌گذاری‌های بزرگ زیرساختی است. میزبانی جام جهانی ۲۰۳۰ با مشارکت مراکش، پرتغال و اسپانیا نیز یکی از مهم‌ترین پروژه‌هایی است که دولت جدید در سال‌های آینده با آن سروکار خواهد داشت.
به عبارت دیگر، المنصوری نخست‌وزیری را در شرایطی تحویل می‌گیرد که هم فرصت‌های بزرگ اقتصادی وجود دارد و هم فشارهای اجتماعی و اقتصادی قابل توجه.
اما زن سوم کجاست؟
تا ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶ زن سومی وجود ندارد که به مقام نخست‌وزیری یک کشور عربی رسیده باشد.
در لبنان، زنان به مقام‌های بسیار مهم دولتی رسیده‌اند. برای نمونه ریا الحسن نخستین زن وزیر دارایی در جهان عرب شد و بعدها نخستین زن وزیر کشور لبنان بود؛ زینا عکر نیز نخستین زن وزیر دفاع در جهان عرب شد. اما هیچ‌کدام نخست‌وزیر لبنان نبوده‌اند.
نمونه دیگری که گاهی در فهرست‌های «زنان نخست‌وزیر کشورهای مسلمان» دیده می‌شود، مامه مادور بوی از سنگال است. او در سال‌های ۲۰۰۱ تا ۲۰۰۲ نخست‌وزیر سنگال بود، اما سنگال را نباید در معنای سیاسی و جغرافیایی رایج، کشور عربی محسوب کرد.
