رقابت و همکاری در عصر هوش مصنوعی

اخیراً در مقر سازمان ملل متحد در نیویورک، نشستی درباره توسعه هوش مصنوعی برگزار شد که فراتر از بحث‌های فنی درباره الگوریتم‌ها و مدل‌ها، بر مفهوم «آینده مشترک» تمرکز داشت. نشست «گروه دوستان برای همکاری بین‌المللی در ظرفیت‌سازی هوش مصنوعی» به ریاست مشترک نمایندگان چین و زامبیا، بیش از ۱۲۰ نماینده از ۵۰ کشور و سازمان بین‌المللی را گرد هم آورد.

همزمان با پیشرفت سریع فناوری هوش مصنوعی، از توسعه زیرساخت‌های محاسباتی گرفته تا الگوریتم‌های پیشرفته و کاربرد‌های مهندسی، نگرانی‌ها درباره خلأ نظارت و حاکمیت نیز افزایش یافته است. در چنین شرایطی، اجرای اصل «هوش مصنوعی برای خیر و برای همه» به یکی از فوری‌ترین وظایف جامعه جهانی تبدیل شده است.

با ورود جهان به عصر هوش مصنوعی، تهدید‌های امنیتی دیگر صرفاً در حد داستان‌های علمی‌تخیلی نیستند. در کنار فرصت‌های گسترده، ریسک‌های جدید و غیرقابل پیش‌بینی نیز شکل گرفته‌اند. مدل‌های پیشرفته هوش مصنوعی می‌توانند مشکلات پیچیده را حل کرده و آسیب‌پذیری‌ها را با سرعتی بسیار بالاتر از توان انسانی شناسایی کنند، اما همین قابلیت‌ها خطر سوءاستفاده را نیز افزایش داده‌اند. چه در فضای متن‌باز و چه در سیستم‌های انحصاری، چالش اصلی ایجاد سازوکار‌های مؤثر نظارتی و جلوگیری از گسترش تهدید‌های جهانی است.

توماس فریدمن، ستون‌نویس نیویورک تایمز، پیش‌تر هشدار داده بود که «دو نفر در یک غار با یک لپ‌تاپ، دسترسی به مدل‌های پیشرفته هوش مصنوعی و یک پایانه استارلینک می‌توانند به زیرساخت‌های حیاتی هر جامعه‌ای حمله کنند.» کارشناسان امنیت سایبری نیز هشدار داده‌اند که مدل‌های پیشرفته هوش مصنوعی زمان لازم برای شناسایی آسیب‌پذیری‌های سیستم‌ها را از هفته‌ها و ماه‌ها به چند دقیقه کاهش داده‌اند؛ شرایطی که کار مهاجمان را آسان‌تر و مسئولیت مدافعان را سنگین‌تر کرده است.

در حالی که عقب ماندن سازوکار‌های حکمرانی از سرعت توسعه هوش مصنوعی به یک چالش مشترک جهانی تبدیل شده، نیاز به ایجاد چارچوبی جهانی بر پایه مشورت، مشارکت و منافع مشترک بیش از گذشته احساس می‌شود. از جعل عمیق و حملات سایبری گرفته تا استفاده نظامی از هوش مصنوعی در درگیری‌های خاورمیانه، نگرانی‌ها درباره سوءاستفاده از این فناوری رو به افزایش است. در این میان، هیچ کشوری از پیامد‌های این تهدید‌ها در امان نیست و ضعف نظارتی در هر کشور می‌تواند به خطری برای کل جهان تبدیل شود.

در این گزارش تأکید شده است که کشور‌ها باید با نگاهی مبتنی بر «جامعه‌ای با آینده مشترک برای بشریت»، درباره چارچوب‌های حقوقی، نظارتی و استاندارد‌های حکمرانی هوش مصنوعی وارد گفت‌و‌گو شوند و در موضوعاتی مانند امنیت هوش مصنوعی و جریان داده‌ها به هماهنگی بیشتری برسند.

موضع چین در زمینه حاکمیت جهانی هوش مصنوعی، فعالانه، مسئولانه و مبتنی بر همکاری توصیف شده است. چین با تکیه بر مفهوم «آینده مشترک برای بشریت»، ابتکار‌هایی مانند «ابتکار حاکمیت جهانی»، «ابتکار حاکمیت جهانی هوش مصنوعی»، «برنامه اقدام ظرفیت‌سازی هوش مصنوعی برای خیر و برای همه» و «ابتکار همکاری بین‌المللی هوش مصنوعی پلاس» را مطرح کرده است.

در جولای ۲۰۲۴ نیز مجمع عمومی سازمان ملل با اجماع، قطعنامه پیشنهادی چین درباره «تقویت همکاری‌های بین‌المللی در ظرفیت‌سازی هوش مصنوعی» را تصویب کرد؛ قطعنامه‌ای که از حمایت بیش از ۱۴۰ کشور برخوردار شد و به عنوان نمونه‌ای از مشارکت چین در حاکمیت جهانی هوش مصنوعی معرفی شده است.

این گزارش همچنین به اقدامات عملی چین اشاره می‌کند و می‌گوید پکن تلاش کرده از طریق برنامه‌ریزی کلان، مدل‌های متن‌باز بزرگی مانند DeepSeek و MiniMax M۲.۵ را در خدمت توسعه صنایع، رفاه عمومی و همکاری‌های بین‌المللی قرار دهد. از دانشگاه‌های برزیل تا مؤسسات مالی آفریقای جنوبی و از بازسازی مناطق زلزله‌زده میانمار تا کمک به صنعت شیلات کامبوج، نمونه‌هایی از کاربرد فناوری‌های هوش مصنوعی چین در همکاری‌های بین‌المللی عنوان شده‌اند.

در ادامه گزارش آمده است که تحقق «هوش مصنوعی برای خیر» مسئولیتی مشترک برای همه کشورهاست و هیچ قدرتی نمی‌تواند این فناوری را در انحصار خود قرار دهد یا به‌تنهایی بار ریسک‌های جهانی آن را بر دوش بکشد.

از ابتدای سال جاری میلادی نیز در آمریکا صدا‌های بیشتری درباره ضرورت همکاری واشنگتن و پکن در زمینه هوش مصنوعی شنیده شده است. وال‌استریت ژورنال در ۶ مه گزارش داد که دو کشور در حال بررسی گفت‌و‌گو‌های رسمی‌تر و گسترده‌تر درباره حاکمیت هوش مصنوعی هستند. به نوشته این گزارش، چین و آمریکا طی سال‌های اخیر از طریق گفت‌و‌گو‌های رسمی و غیررسمی، ارتباطاتی را در این حوزه حفظ کرده‌اند، اما برای پیشرفت بیشتر، واشنگتن باید محدودیت‌ها و سیاست‌های فشار علیه چین در حوزه هوش مصنوعی را کاهش دهد و از ایجاد بلوک‌های انحصاری دست بردارد.

در پایان این گزارش تأکید شده است که تفکر «برد ـ باخت» و رقابت‌های ژئوپلیتیک، به یکی از مهم‌ترین موانع حاکمیت جهانی هوش مصنوعی تبدیل شده‌اند. در این چارچوب، هوش مصنوعی نباید به ابزار انحصاری قدرت‌های بزرگ یا وسیله‌ای برای فشار بر دیگر کشور‌ها تبدیل شود.

گزارش مذکور نتیجه می‌گیرد که ایجاد نظامی فراگیر، عادلانه و پایدار برای حاکمیت جهانی هوش مصنوعی، برای آینده بشریت حیاتی است و کشور‌ها باید با پایبندی به چندجانبه‌گرایی و همکاری در چارچوب سازمان ملل، از این فناوری به‌عنوان پلی برای پیوند جهان و خدمت به جامعه انسانی استفاده کنند.