مهم‌ترین شرکت‌های پتروشیمی اسرائیل و ۵ کشور منطقه/ ۲۳ شرکت در تیررس موشک‌های ایران

پس از حملات اخیر دشمن به برخی زیرساخت‌های صنعت پتروشیمی ایران، از جمله تأسیسات مستقر در منطقه ماهشهر، پتروشیمی تبریز و بخش‌هایی از فازهای پارس جنوبی در عسلویه، بحث پاسخ متقابل ایران با رویکردی نامتوازن بیش از گذشته مطرح شده است؛ رویکردی که می‌تواند زیرساخت‌های اقتصادی و صنعتی طرف مقابل را هدف قرار دهد. در چنین سناریویی، یکی از حوزه‌هایی که از منظر راهبردی مورد توجه قرار می‌گیرد، صنایع انرژی و پتروشیمی در منطقه خلیج فارس و همچنین رژیم صهیونیستی است؛ صنایعی که نقشی کلیدی در اقتصاد این کشورها و زنجیره جهانی انرژی و مواد شیمیایی دارند.

به گزارش سرویس اقتصادی تابناک، بررسی ساختار صنعت پتروشیمی در منطقه نشان می‌دهد بخش قابل توجهی از تولید مواد شیمیایی پایه، پلیمرها و کودهای شیمیایی در چند قطب اصلی متمرکز شده است. این مجتمع‌ها نه‌تنها موتور صادراتی اقتصاد کشورهای میزبان محسوب می‌شوند، بلکه به دلیل تمرکز زیرساخت‌ها در مناطق مشخص، از منظر راهبردی نیز اهمیت ویژه‌ای دارند. در ادامه نگاهی به مهم‌ترین شرکت‌ها و قطب‌های پتروشیمی در رژیم صهیونیستی و کشورهای حاشیه خلیج فارس می‌اندازیم.

اسرائیل

در سرزمین‌های اشغالی، صنعت پتروشیمی عمدتاً در شمال این منطقه و در محدوده خلیج حیفا متمرکز شده است؛ منطقه‌ای صنعتی در ساحل دریای مدیترانه که بخش عمده زیرساخت‌های پالایشی و شیمیایی اسرائیل را در خود جای داده است. در قلب این مجموعه صنعتی، گروه «بازن» (Bazan Group) قرار دارد که بزرگ‌ترین مجموعه پالایشگاهی و پتروشیمی این رژیم به شمار می‌رود. این گروه علاوه بر پالایش نفت خام، در تولید خوراک صنایع پتروشیمی و مواد شیمیایی پایه نیز فعالیت گسترده‌ای دارد و عملاً ستون اصلی صنعت پتروشیمی اسرائیل محسوب می‌شود. ساختار این مجموعه به‌گونه‌ای است که پالایشگاه و واحدهای شیمیایی پایین‌دستی در قالب یک مجتمع یکپارچه فعالیت می‌کنند؛ مدلی که به آن پتروپالایشگاه گفته می‌شود.

در کنار این مجموعه، شرکت «کارمل اولفینز» (Carmel Olefins) به عنوان یکی از مهم‌ترین زیرمجموعه‌های گروه بازن فعالیت می‌کند. این شرکت بزرگ‌ترین تولیدکننده پلیمرهای پایه در اسرائیل است و محصولات آن به‌طور گسترده در صنایع پلاستیک و بسته‌بندی داخلی مورد استفاده قرار می‌گیرد. تولید الفین‌ها و انواع پلیمرها مهم‌ترین حوزه فعالیت این شرکت است. شرکت دیگری که در همین زنجیره فعالیت دارد «گادیو پتروشیمی» (Gadiv Petrochemical Industries) است که نقش مهمی در تأمین مواد آروماتیک مورد نیاز صنایع شیمیایی اسرائیل ایفا می‌کند.

در کنار این مجموعه‌ها، «گروه شیمیایی حیفا» (Haifa Group) نیز از شرکت‌های شناخته‌شده در حوزه تولید کودهای شیمیایی و مواد شیمیایی صنعتی است. بخش قابل توجهی از محصولات این شرکت به بازارهای بین‌المللی صادر می‌شود و در حوزه تأمین کودهای کشاورزی در سطح جهانی فعال است. به‌طور کلی می‌توان گفت بخش عمده صنعت پتروشیمی اسرائیل در محدوده خلیج حیفا متمرکز است؛ تمرکزی که این منطقه را به مهم‌ترین قطب شیمیایی این رژیم تبدیل کرده است.

قطر

در سوی دیگر خلیج فارس، قطر یکی از بازیگران مهم صنعت پتروشیمی منطقه به شمار می‌رود. ساختار این صنعت در قطر تقریباً به‌طور کامل زیر نظر شرکت دولتی «قطر انرژی» (QatarEnergy) اداره می‌شود. بیشتر مجتمع‌های صنعتی این کشور در دو قطب اصلی قرار دارند: شهر صنعتی راس‌لفان در شمال شرق قطر و شهر صنعتی مسیعید در جنوب دوحه. بسیاری از پروژه‌های پتروشیمی این کشور به صورت مشارکت میان قطر انرژی و شرکت‌های بزرگ بین‌المللی مانند شل، توتال و شورون فیلیپس اجرا شده‌اند.

در میان شرکت‌های فعال در قطر، «شرکت پتروشیمی قطر» (QAPCO) یکی از قدیمی‌ترین و مهم‌ترین مجتمع‌های تولید الفین‌ها و پلیمرها به شمار می‌رود. این شرکت در شهر صنعتی مسیعید فعالیت می‌کند و محصولات آن سهم قابل توجهی از صادرات پتروشیمی قطر را تشکیل می‌دهد. در کنار آن، شرکت «کیو-کم» (Q-Chem) نیز یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان پلی‌اتیلن در منطقه محسوب می‌شود. خوراک اصلی این مجتمع‌ها توسط واحدهای تولید اتیلن در راس‌لفان تأمین می‌شود که نقش مهمی در زنجیره تولید مواد پتروشیمی قطر دارند.

از دیگر بازیگران مهم این کشور می‌توان به «شرکت کود شیمیایی قطر» (QAFCO) اشاره کرد که یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان آمونیاک و اوره در جهان به شمار می‌رود و محصولات خود را به بازارهای آسیایی، اروپایی و آفریقایی صادر می‌کند. همچنین «شرکت افزودنی‌های سوخت قطر» (QAFAC) در تولید متانول و مواد افزودنی بنزین فعالیت دارد و یکی از تولیدکنندگان مهم این محصولات در منطقه محسوب می‌شود.

عربستان

عربستان سعودی اما بزرگ‌ترین صنعت پتروشیمی خاورمیانه را در اختیار دارد و در مقیاس جهانی نیز پس از کشورهایی مانند آمریکا و چین از بازیگران اصلی این حوزه به شمار می‌رود. بیشتر مجتمع‌های پتروشیمی این کشور در دو شهر صنعتی بزرگ متمرکز شده‌اند: الجبیل در ساحل خلیج فارس و ینبع در ساحل دریای سرخ. خوراک این مجتمع‌ها عمدتاً از سوی شرکت ملی نفت عربستان، آرامکو، تأمین می‌شود.

در میان شرکت‌های فعال در این کشور، «آرامکو» بزرگ‌ترین شرکت نفت و انرژی جهان است که پس از خرید شرکت صنایع پایه عربستان (SABIC) در سال ۲۰۲۰، یکی از بزرگ‌ترین زنجیره‌های یکپارچه نفت تا پتروشیمی در جهان را شکل داد. سابیک نیز به‌تنهایی یکی از بزرگ‌ترین شرکت‌های پتروشیمی جهان محسوب می‌شود و محصولات متنوعی از جمله پلی‌اتیلن، پلی‌پروپیلن، متانول و کودهای شیمیایی را به بیش از صد کشور صادر می‌کند.

در کنار این دو غول صنعتی، شرکت‌هایی مانند «صداره شیمی» (Sadara Chemical) به عنوان یکی از بزرگ‌ترین مجتمع‌های شیمیایی پیشرفته جهان فعالیت دارند. همچنین شرکت «ینساب» (Yanbu National Petrochemical Company) در ساحل دریای سرخ از تولیدکنندگان بزرگ پلیمرهایی مانند پلی‌اتیلن و پلی‌پروپیلن است. «پتروشیمی کیان عربستان» نیز با تولید محصولاتی مانند پلی‌کربنات و پلیمرهای مهندسی، یکی از متنوع‌ترین مجتمع‌های شیمیایی منطقه به شمار می‌رود.

امارات

در امارات متحده عربی ساختار صنعت پتروشیمی متمرکزتر از سایر کشورهای منطقه است. بخش عمده این صنعت زیر نظر شرکت ملی نفت ابوظبی (ADNOC) قرار دارد و مهم‌ترین مجتمع پتروشیمی این کشور در شهر صنعتی الرویس در غرب ابوظبی واقع شده است. در این منطقه مجتمع بزرگ «بروج» (Borouge) قرار دارد که به عنوان یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان پلی‌الفین در خاورمیانه شناخته می‌شود و محصولات آن در صنایع مختلف از جمله بسته‌بندی، خودروسازی و زیرساختی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

در کنار آن، شرکت «فرتی‌گلوب» (Fertiglobe) نیز یکی از بازیگران مهم بازار کودهای شیمیایی در منطقه است که تولید آمونیاک و اوره را در چند کشور مدیریت می‌کند و بخش مهمی از صادرات این محصولات در خاورمیانه را در اختیار دارد.

بحرین

در بحرین صنعت پتروشیمی بسیار کوچک‌تر و متمرکزتر است. تقریباً تمام فعالیت‌های پتروشیمی این کشور در یک مجتمع اصلی انجام می‌شود: «شرکت صنایع پتروشیمی خلیج» (GPIC). این مجتمع با استفاده از گاز طبیعی بحرین محصولاتی مانند آمونیاک، اوره و متانول تولید می‌کند و بخش عمده تولیدات آن به بازارهای آسیایی و آفریقایی صادر می‌شود. مالکیت این شرکت به صورت مشترک میان دولت بحرین، شرکت سابیک عربستان و شرکت صنایع پتروشیمی کویت تقسیم شده است.

کویت

کویت اگرچه در مقایسه با عربستان و قطر صنعت پتروشیمی کوچک‌تری دارد، اما در برخی محصولات جایگاه مهمی در بازار جهانی دارد. ساختار این صنعت در کویت زیر نظر شرکت نفت کویت (KPC) اداره می‌شود و بازوی اصلی آن شرکت صنایع پتروشیمی کویت (PIC) است. مهم‌ترین قطب پتروشیمی این کشور در منطقه صنعتی شعیبه در جنوب کویت قرار دارد.

در میان شرکت‌های فعال در این حوزه، (Equate Petrochemical) بزرگ‌ترین مجتمع پتروشیمی کویت محسوب می‌شود که در تولید اتیلن گلیکول و پلی‌اتیلن فعالیت دارد. شرکت «MEGlobal» نیز بازاریابی جهانی اتیلن گلیکول تولیدی این مجموعه را بر عهده دارد. علاوه بر این، شرکت‌هایی مانند «Kuwait Aromatics Company » و «KPPC» نیز در تولید مواد آروماتیک مورد استفاده در صنایع پلی‌استر فعال هستند.

به‌طور کلی، با توجه به اینکه شرکت های اشاره شده در این گزارش به عنوان اهداف احتمالی ایران برای حملات آتی مطرح هستند، بررسی ساختار صنعت پتروشیمی در منطقه نشان می‌دهد بسیاری از این کشورها زیرساخت‌های شیمیایی و پالایشی خود را در چند قطب صنعتی محدود متمرکز کرده‌اند که کاملا در تیررس موشک های ایرانی قرار دارند؛ موضوعی که در معادلات راهبردی انرژی و اقتصاد منطقه اهمیت قابل توجهی پیدا می‌کند.