شبی که آخرین کتاب آسمانی نازل شد/خداوند چگونه عذاب را به تاخیر میاندازد؟
به گزارش سرویس فرهنگی تابناک،امروز پنجشنبه ۲۱ اسفند همزمان با بیست و دومین روز ماه مبارک رمضان است و تا ساعتی دیگر وارد ساعات سومین شب قدر ماه مبارک رمضان امسال میشویم. شب بیست و سوم ماه مبارک که بهعنوان سومین شب قدر پاس داشته میشود، طبق روایات و احادیث اسلامی، محتملترین شب قدر است و ارزش معرفتی و معنوی زیادی دارد.
شب قدر که در قرآن کریم از آن شب با بزرگی بسیار یاد شده و برتر از هزار ماه توصیف گردیده، شبی است که بزرگترین عطیه و هدیه آسمانی یعنی قرآن کریم به بشریت عرضه شده، کتابی که برترین نسخه انسان سازی، قانون اساسی سعادت بشری و کامل ترین نظام اخلاقی، معرفتی و الهی را در بر داشته و سراسر حکمت، دانش، روشنایی و شفای دردهای معنوی انسان بوده و ظاهرش زیبا و باطنش عمیق و پرمطلب است.
شب قدر، زمانی مبارک است که فرشتگان در آن به اجازه خدا از هر طرف بر زمین نازل شده و به اعتبار بزرگی قرآن مجید، این شب نیز جایگاهی رفیع یافته است؛ چرا که در این شب خداوند آخرین کتاب آسمانی خویش را بر رسول گرامی اش(ص) نازل کرده تا بشر را از تاریکی به سوی روشناهی رهنمون سازد. اما اینکه شب قدر کدام شب از شبهای ماه رمضان است، در روایات به طور دقیق تعیین نشده، البته از رسول خدا(ص) روایت شده آن را (شب قدر را) در دهه پایانی (ماه رمضان) جستجو کنید. (فضائل رمضان، ص81). با در نظر گرفتن برخی روایات، به نظر می رسد احتمال نزول قرآن در شب های 21 و 23 ماه مبارک رمضان بیش از شب های دیگر است.
این شب، فرصتی سترگ برای توبه، بازگشت به مسیر الهی، عزم برای تصحیح خطاهای گذشته، دعا، مناجات، تلاوت قرآن مجید و خودسازی محسوب می گردد. در این شب، قرائت قرآن (به ویژه برخی سُوَر همچون قدر، دخان، عنکوت و روم) وارد شده و سزاوار است انسان در پناه این کتاب آسمانی قرار گیرد و از خداوند بهترین مقدرات را طلب نماید.
از مرحوم مجلسی روایت است: برترین کارها در این شبها (شبهای قدر)، استغفار، دعا برای حوائج دنیا و آخرت، دعا برای خود، پدر و مادر، نزدیکان و برادران مومن زندگان و مردگان، ذکر و صلوات بر محمد(ص) و آل محمد(ص) است.
در ادامه، به فضیلت و عظمت قرآن کریم که برترین هدیه خداوند به بشریت بوده و در شب قدر بر قلب نورانی انسانِ کامل رسول گرامی اسلام(ص) نازل گردیده، اشاره می گردد:
خداوند بزرگ که از روی لطف نسبت به بشر (قاعده لطف)، رسولان و کتابهای آسمانی را فرستاده تا بشر را از تاریکی ها و پلشتی ها رها نموده و به روشناییِ هدایت رهنمون سازد، کتاب خود قرآن مجید را نور، آشکار کننده، شفای سینه ها، رحمت، بزرگ، مجید (دارای مجد و بلندی و برتری) و ... نامیده و خود را ملزم به حراست از آن نموده و اجازه نداده به سرنوشت کتب آسمانی گذشتگان (در تحریف و تغییر) دچار گردد. خداوند در این باره چنین فرموده است: "ما قرآن را نازل کردیم و قطعا از آن نگهبانی خواهیم کرد". (سوره حِجر، آیه 9).
رسول خدا(ص) که آیات قرآن کریم بر قلب روشن و پاک ایشان نازل شده و آن بزرگوار نیز با امانت داری کامل آن را به مردم منتقل نموده، درباره بزرگی و رفعت کتاب آسمانی چنین فرموده است: "این قرآن، سفره خدا بوده (که برای بشریت پهن شده و مخاطب آن، همه انسان ها در تمامی نقاط کره زمین با زبان ها و نژادهای گوناگون هستند)؛ تا جاییکه می توانید از این سفره بیاموزید (و از آن بهره گیرید). این قرآن، ریسمان خدا و نوری آشکار و شفایی سودمند بوده و نگاه دارنده کسانی است که بدان چنگ زنند و نجات کسانی را به دنبال دارد که از آن فرمانبرداری کنند (و از هدایت آن بهره برداری نمایند)". (وسائل الشیعة، ج6 ص168).
در روایت دیگر از خاتم پیامبران(ص) چنین می خوانیم: "قرآن، توانگری است که مانند آن هیچ ثروتی یافت نمی شود و تنگدستی پس از آن نیست". (ثروت حقیقی، دانشِ قرآن و درک آیات بلند و انسان ساز این کتاب آسمانی و عمل به آن است؛ کسی که قرآن را تلاوت کرده و به آن عمل می کند، ثروتی بی نظیر داشته و هرگز فقیر و ندار نیست). (همان).
قرآن مجید از اسلوب و شیوه ای بی همتا برخوردار بوده و راهی روشن برای زندگانی همه کسانی که از هدایت آن بهره می جویند، نشان داده و مسیر دستیابی به خشنودی خداوند (عقاید، کردار و اخلاق نیک و شایسته) را به بشر می نمایاند و در صورت بهره مندی از هدایت های آن و حرکت عملی در خط آن، نیک بختی دنیا و آخرت را برای بشر تضمین می کند. این کتاب عظیم، معجزه ای جاودان به شمار رفته که تنها مخصوص زمان رسالت و محیطی که در آن نزول یافته، نمی باشد و مخاطب آن، همه بشریت (در همه عصرها و نسل ها) بوده و معجزه ای عقلی محسوب می گردد که تفاوت عمده ای با دیگر معجزات پیامبران گذشته دارد و آن تفاوت این است: اعجاز پیامبران و رسولان گذشته جنبه حسی داشته و محدود به کسانی می گردید که پیرامون آن پیامبران حضور داشته و با حواس خود معجزات را درک می کردند. همانند عصای موسی(ع)، شفای بیماران توسط عیسی(ع) و ... اما قرآن کریم، معجزه ای ماندگار بوده که از اَبعاد گوناگون دارای اعجاز است؛ از جمله اعجاز ادبی، زیبایی شناسی ظاهری، هماهنگی و پیوستگی بی نظیر آیات، اعجاز علمی، عددی، خبر گفتن از آینده، معارف اخلاقی و تربیتی مانا و ارزنده، که با فطرت انسانی کاملا مطابقت دارد، تاثیرگذاری شگفت آور بر مخاطبان و ... قرآن در دسترس مردمان بوده و راه برای دریافت جنبه های اعجاز آن، باز است و تحدی (مبارزه طلبی) قرآن نیز شامل همه انسان ها و حتی جنیان در هر زمان و مکانی می شود که اگر می توانید، همچون این کتاب را بیاورید. (اعجاز القرآن، ص14).
نخستین معلم اسلام حضرت رسول(ص) چنین فرموده است: افراد دانا نسبت به قرآن (حاملان قرآن) را گرامی بدارید؛ هر کس آنان را گرامی دارد، مرا گرامی داشته است. (الجامع الصغیر فی أحادیث البشیر النذیر، ج1 ص211).
در جای دیگر نیز برترین عبادت را قرائت قرآن دانسته است. (مجمع البیان، ج1 ص84).
مولای متقیان علی بن ابی طالب(ع) که بزرگترین مفسر قرآن کریم پس از رسول خدا(ص) بوده، در بسیاری از خطبه ها و سخنان گرانسنگ خود به بزرگی قرآن، اوصاف این کتاب بزرگ، اهمیت تدبر در آیات وحی و عمل به آن تاکید نموده و از جمله فرموده است: "قرآن را بیاموزید، چرا که آن برترین سخن است و در آن خوب بیندیشید، چرا که بهار قلب هاست (و جان انسان ها با بهره گیری از آن، طراوت یافته و شکوفا می گردد؛ زیرا با فطرت انسان کاملا سازگار است) و از روشنایی اش، شفا بخواهید، چرا که آن، شفای سینه ها است و به خوبی تلاوتش کنید، زیرا سودمندترین داستان هاست". (و حکایت های امت ها و پیامبران گذشته در آن آمده که موجب عبرت بوده و برای انسان بسیار سودمند است). (نهج البلاغة، خطبه 110).
علی(ع) در جای دیگر در توصیف قرآن چنین فرموده است: "قرآن، ظاهرش زیبا و باطنش عمیق است، شگفتی های آن را پایانی نیست و نکته های عجیبش پایانی ندارد و تاریکی ها تنها با آن کنار می رود". (کتابی است که سراسر علم، هدایت، حکمت و دانش است و تاریکی های جهل، شِرک، نفاق، بی خردی و خرافه را می زداید). (همان، خطبه 18).
اصبغ بن نُباته روایت کرده امیر مومنان علی(ع) چنین فرمود: "هنگامی که مردم زمین به گناهان مشغول شده و زشتی ها را انجام دهند، خداوند اراده می کند اهل زمین را عذاب کند؛ اما هنگامی که به پیرانی بنگرد که برای رفتن به نماز گام برداشته و کودکانی که قرآن می آموزند، (عذاب را) از آنان به تاخیر می اندازد". (وسائل الشیعة، ج6 ص180).
امیر سخن و وصی پیامبر(ص) در وصیت نامه خود به فرزندانش چنین توصیه فرموده است: "خدا را خدا را (در نظر آورده) درباره قرآن (بکوشید؛ آن را فراگرفته و بدان عمل نمایید)؛ مبادا دیگران (غیر مسلمانان) در عمل به آن از شما جلو بیفتند". (نهج البلاغه، نامه 47).
از امام چهارم حضرت زین العابدین(ع) رویت است: "اگر همه آنان که در شرق و غرب هستند از دنیا روند، احساس تنهایی نمی کنم در صورتی که قرآن همراه من باشد". (الوافی،ج5 ص1708).
قرآن، شفای قلب و جان انسان و آرامش بخش او بوده و بشر با خواندن قرآن، آرام شده و هدایت و رحمتی برای مومنان بوده و هنگامی که آیات آن تلاوت می گردد، ایمانشان افزوده می شود. بلاغت و زیبایی آن چنان تاثیر شگرفی بر ادب شناسان برجای می گذارد که حتی دشمنان و مخالفان نیز نمی توانند نسبت به بزرگی و تاثیر گذاری آن بی تفاوت عبور کرده و گاه سخنانی اعتراف آمیز از زبانشان بیرون آمده است؛ همچون سخنان "ولید بن مغیره" از سرسخت ترین دشمنان اسلام همعصر رسول خدا(ص) و از چهره های مشرک قبیله قریش که ایشان را تکذیب کرده و حقانیت اسلام را نمی پذیرفت و بر شرک و کفر خویش استوار بود. زمانی از او پرسش شد: آیا این سخن شعر است؟ او که آیات قرآن را شنیده بود و زیبایی والای ادبی آن را می دانست و تشخیص داده بود، پاسخ داد: نه، این سخن از شیرینی، نیکویی و شادابی برخوردار است که بر هر گفته ای برتری یافته و چیزی بر آن برتری نمی یابد. (کلامی والابوده و سخنی را نمی توان یافت که از آن برتر و ارجمندتر باشد). (چهل حدیث در فضیلت قرآن کریم، ص7).
قرآن مجید، مهمترین منبع اسلام و آخرین کتاب آسمانی از سوی خداوند بلند مرتبه است و خدای جهانیان آن را فروفرستاده و از آن حراست می کند و امانت بزرگتر و یادگاری است که رسول خدا(ص) در میان امت برجای نهاده که یک طرف آن در اختیار خداست و طرف آن نیز در دست بشر است و وظیفه ما نیز چنگ زدن به این ریسمان مستحکم الهی و بهره گیری از هدایت آن است. امانت دیگر رسول اکرم(ص) نیز عترت و اهل بیت ایشان(ع) است که طبق حدیث متواتر ثقلین، از مسلمانان خواسته شده حقوق این دو ثِقل و امانت گرانسنگ و گرانبها را مراعات نموده و اجازه ندهند کتاب آسمانی مهجور مانده و معارف آن متروک گردد.
در این کتاب انسان ساز، جهان بینی توحیدی به بهترین شکل ممکن برای بشر عرضه شده و عمل به آموزه های آن، سعادت بشر را تضمین کرده و راه روشنی است که به خشنودی و رضایت خداوند بلند مرتبه و بی مانند منتهی می گردد.
امید که همه ما از هدایت این کتاب آسمانی بهره جسته و برای اقامه آن در جامعه بکوشیم و به ویژه در شب های قدر تلاش کنیم انس خود را با این کتاب بزرگ بیشتر کرده، در آیات آن تامل نماییم و بدان عمل کنیم و شفای دردهای خود را در این کتاب آسمانی جستجو نماییم؛ دردهایی همچون حسد، نفاق، شک و تردید، ینه توزی و دیگر دردهای درونی و اخلاقی.
محمدجواد گودینی؛ پژوهشگر و استاد دانشگاه
فهرست منابع:
1- قرآن کریم
2- نهج البلاغه
3- باقلانی، ابوبکر محمد بن طیب، اعجاز القرآن، قاهره، المطبعة السلفیة 1349ق
4- حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، انتشارات مهر 1414ق
5- سیوطی، جلال الدین عبد الرحمن بن ابی بکر، الجامع الصغیر فی أحادیث البشیر النذیر، بیروت، دار الفکر
6- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، انتشارات ناصرخسرو 1365
7- فیض کاشانی، ملامحسن، الوافی، اصفهان، مکتبة الامام أمیر المؤمنین(ع) 1406ق
8- گودینی، محمد جواد، چهل حدیث در فضیلت قرآن کریم، قم، نشر ماندگار 1399
9- مقدسی، ابومحمد عبد الغنی بن عبد الواحد، فضائل رمضان، ریاض، دار ابن حزم 1999
