نکاتی درباره یک ملی‌پوش خیلی شجاع؛ مصونیت خلیل‌زاده، پاداشِ چیست؟

«هر وقت خیلی خوشحال می‌شوم این‌طوری شادی می‌کنم»؛ این توضیح شجاع خلیل‌زاده درباره نحوه شادی جنجالی‌اش بعد از گل تراکتور بود. واکنشی که به طور آشکاری، اخلاق و قوانین انضباطی را به سخره می‌گیرد.

به گزارش سرویس ورزشی تابناک، او شجاع‌ترین بازیکن حال حاضر فوتبال جهان است؛ کسی که هم می‌‎تواند فیفا و ترامپ را به چالش بکشد(!) و همزمان لیگ برتر فوتبال ایران را. مدافعی ۳۷ ساله با کوله‌باری از جنجال، حواشی، گفتار و رفتار عجیب و بعضاً شرم‌آور. البته این موضع اهالی فوتبال است و خودش برای هر حرکت زشت و زننده‌ای توجیه دارد. کار تا جایی پیش رفته که شادی‌ها و حرکات به هم پیوسته موزون و ناموزون شجاع خلیل‌زاده تبدیل به اتفاقی تفریحی و مهیج برایش شده است.

حالا دیگر مسئله اصلی، تکرار رفتار، عادی‌شدن آن، توجیه بعد از رفتار و مهم‌تر از همه، نبود هزینه متناسب برای بازیکنی است که در سال‌های اخیر در سطح ملی و باشگاهی چنین حاشیه‌هایی دارد و به نظر می‌رسد افرادی در سایه هستند که حسابی هوایش را دارند.

«هر وقت خیلی خوشحال می‌شوم این‌طوری شادی می‌کنم»؛ این واکنش شجاع خلیل‌زاده به سوال خبرنگار درباره نحوه شادی او بعد از گل تراکتور بود. واکنشی که به طور آشکاری، اخلاق و قوانین انضباطی را به سخره می‌گیرد. در هر حال کاپیتان تراکتور بعد از گل دوم تیمش مقابل سپاهان، حرکتی انجام داد که واکنش‌های زیادی به دنبال داشت و بخشی از مخاطبان آن را توهین‌آمیز تلقی کردند و بار دیگر پرونده رفتارهای جنجالی او در سطح اول فوتبال، باز شد. نکته عجیب اینکه براساس اعلام برخی رسانه‌ها، داور و ناظر دیدار تیم‌های سپاهان و تراکتور هیچ گزارشی از حرکت تحریک آمیز شجاع خلیل‌زاده ارائه نکرده‌اند.

بدین ترتیب یکبار دیگر ماجرای تکراری و سهمیه ثابت جنجال‌آفرینی این مدافع ملی‌پوش برای هر فصل، در سال‌های اخیر رقم خورد. باز هم شجاع خلیل‌زاده؛ باز هم یک حرکت جنجالی، باز هم تصاویر دست‌به‌دست شده در فضای مجازی، باز هم بحث درباره اینکه این بار کمیته انضباطی چه خواهد کرد.

اما مسئله دیگر یک حرکت خاص و جنجال‌ساز نیست. مسئله این است که چرا درباره شجاع خلیل‌زاده همیشه باید بعد از هر اتفاق، به دنبال توضیح بگردیم. چرا باید منتظر بمانیم تا خودش بگوید منظورش چه بوده؛ چرا تقریباً هر بار، بحث به عذرخواهی و جریمه و البته توجیه ختم می‌شود و چند هفته یا چند ماه بعد، داستان دوباره از نقطه‌ای دیگر تکرار می‌شود. حقیقت آن است که ماجرای رفتاری که از شجاع شاهد هستیم، تنها یک حرکت تحریک‌آمیز نیست، بلکه تبدیل به الگوی رفتاری شده است.

فروردین سال گذشته در جریان بازی تراکتور و چادرملو، حرکتی از سوی خلیل‌زاده جنجال‌ساز شد. دفاع او و باشگاه تراکتور این بود که خلیل‌زاده به دلیل مصدومیت کشاله ران چنین رفتاری انجام داده است. کمیته انضباطی اعلام کرد این ادعا باید با حضور نماینده ایفمارک بررسی شود. فارغ از تمام توجیه‌ها و دفاعیات غیرمنطقی که جامعه فوتبال را قانع نکرد، اصل ماجرا این بود که پرونده‌ای که می‌توانست به یک برخورد انضباطی جدی تبدیل شود، نهایتاً به جریمه نقدی و فعال شدن محرومیت تعلیقی رسید و پرونده رفتار غیرورزشی او با رویه‌ای کم‌نظیر در فوتبال دنیا، بسته شد.

حالا یک سؤال ساده اما مهم مطرح است مبنی بر اینکه اگر بازیکنی چند بار درگیر چنین پرونده‌هایی شود، آیا جریمه مالی دیگر می‌تواند نقش بازدارنده داشته باشد؟ به‌خصوص درباره بازیکنی در سطح خلیل‌زاده که سال‌هاست در فوتبال حرفه‌ای حضور دارد، کاپیتانی یک تیم باشگاهی را بر عهده دارد و بارها پیراهن تیم ملی را پوشیده. جریمه‌ای که برای یک بازیکن در سطح پایین‌تر ممکن است هزینه سنگینی باشد، لزوماً برای بازیکنی با شرایط مالی و جایگاه خلیل‌زاده همان اثر را ندارد. مجازات اگر بازدارنده نباشد، از «تنبیه» به یک هزینه جانبی تبدیل می‌شود؛ چیزی شبیه قبضی که بعد از هر حاشیه صادر می‌شود و بعد همه‌چیز به روال سابق برمی‌گردد.

خلیل‌زاده سال‌ها معتقد بود کارلوس کی‌روش با کنار گذاشتن او از تیم ملی، به فوتبالش لطمه زده است. اما امروز، وقتی به مجموعه رفتارهای این بازیکن در سال‌های اخیر نگاه می‌کنیم، می‌توان دست‌کم یک سؤال را مطرح کرد؛ آیا کی‌روش فقط یک مدافع را از تیم ملی کنار گذاشته بود یا در تشخیص ویژگی‌های رفتاری و انضباطی او هم ملاحظاتی داشت که دیگران نمی‌دیدند و به آن پی نبرده بودند؟ در هر حال گاهی زمان، تصمیم‌های مربیان را دوباره قابل بررسی می‌کند.

با این اوصاف، یک بازیکن ممکن است عصبانی شود، کنترلش را از دست بدهد، حرکت زشتی انجام دهد یا حرف نامناسبی بزند. این اتفاق در فوتبال دنیا هم رخ می‌دهد. اما بُعد دیگر این اتفاق، مسئله فوتبال حرفه‌ای و نحوه برخورد با تکرار آن رفتار است. وقتی بازیکن می‌بیند یک بار رفتار جنجالی می‌کند، بار دوم توضیح می‌دهد، بار سوم عذرخواهی می‌کند، یک بار جریمه می‌شود و دوباره به زمین برمی‌گردد، چه پیامی دریافت می‌کند؟ یا اینکه نهایتاً باید خودش را برای چند میلیون جریمه و چند روز فشار رسانه‌ای آماده کند؟

در ماجرای چادرملو، در فضای فوتبال‌مان این سؤال مطرح شد که آیا برخورد با خلیل‌زاده به اندازه کافی بازدارنده بوده است. رسانه‌ها نیز به همین دلیل بارها از نحوه رسیدگی کمیته انضباطی به پرونده‌های او انتقاد کردند. ماجرا وقتی جدی‌تر می‌شود که توجه کنیم خلیل‌زاده همچنان ملی‌پوش است. این در حالی است که سرمربی تیم ملی همان‌قدر که درباره کیفیت فنی یک بازیکن تصمیم می‌گیرد و به آن توجه دارد، باید درباره رفتار حرفه‌ای او نیز مسئولیت داشته باشد. اینجا نقش امیر قلعه‌نویی هم قابل نقد است؛ نه لزوما به این معنا که چرا خلیل‌زاده را دعوت کرده، بلکه به این معنا که مرز میان حمایت از بازیکن و چشم‌پوشی از رفتار او کجاست؟ اگر یک بازیکن بارها حاشیه‌ساز شود، فقط کیفیت فنی او ملاک انتخاب خواهد بود؟ آیا پیراهن تیم ملی نباید خود به‌تنهایی یک استاندارد رفتاری ایجاد کند؟

مجموعه وضعیت و آنچه به‌طور گذرا به آن اشاره شد، باعث شده پرسشی بی‌پاسخ شکل بگیرد مبنی بر اینکه آیا شجاع خلیل‌زاده مصونیت دارد و از حمایت خاصی بهره می‌برد؟ واقعیت آن است که رفتار مجموعه فوتبال ایران به گونه‌ای بوده که چنین تصوری را، ولو در بخشی از افکار عمومی ایجاد کرده است؛ و شاید این موضوع حتی از خود «مصونیت» خطرناک‌تر باشد. وقتی بازیکنی بارها در حاشیه قرار می‌گیرد و همچنان جایگاهش را حفظ می‌کند، وقتی برخوردهای انضباطی عمدتاً به جریمه‌های مالی و محرومیت‌های محدود و حداقلی ختم می‌شود، وقتی اطرافیان باشگاه برای توجیه رفتار او وارد میدان می‌شوند، وقتی بعد از هر جنجال به جای تغییر رفتار صرفاً روایت جدیدی برای توضیح آن پیدا می‌شود، طبیعی است که این پرسش به وجود بیاید و هر بار پررنگ‌تر شود.

اگر چنین امتیازی وجود ندارد، بهترین راه برای از بین بردن این شائبه، اجرای یکسان قانون است. به‌خصوص که سال‌هاست در فوتبال ایران این تصور وجود دارد که «نزدیک بودن به قدرت» می‌تواند امتیازاتی به دنبال داشته باشد و هزینه خطا را کاهش دهد. قدرت در فوتبال فقط فدراسیون و کمیته انضباطی نیست؛ باشگاه، مدیر، مربی، رسانه و حتی شبکه روابط بیرون از فوتبال هم بخشی از این ساختار محسوب می‌شوند. از سویی بهتر است فراموش نشود که گاهی مردم و هواداران بیش از خودِ خطا، از دوگانه بودن معیار برخورد با خطا عصبانی می‌شوند.