مردان سایه در آنکارا؛ روایتی از سازمان اطلاعات ملی ترکیه "تشکیلات"
به گزارش تابناک، در ادبیات امنیتی، جملهای قدیمی وجود دارد که میگوید: «جنگها را ارتشها آغاز میکنند، اما اطلاعات، سرنوشت آنها را تعیین میکند.» اگر این جمله را مبنای تحلیل قرار دهیم، باید پذیرفت که بسیاری از رقابتهای امروز منطقه، مدتها پیش از حرکت نخستین تانک یا برخاستن اولین جنگنده، در ساختمانهایی آغاز میشود که روی دیوارهایشان هیچ تابلوی پرزرقوبرقی نصب نشده است. ساختمانهایی که در آنها تحلیلگران، افسران اطلاعاتی، متخصصان سایبری و کارشناسان داده، شبانهروز در حال کنار هم گذاشتن قطعات پازلی هستند که نامش امنیت ملی است.
ترکیه نیز مانند بسیاری از کشورهای منطقه، تجربهای طولانی در حوزه اطلاعات و امنیت دارد. اما سازمان اطلاعات ملی این کشور، که امروز با نام اختصاری MİT شناخته میشود، محصول تحولات چند دهه اخیر جمهوری ترکیه است. ریشههای آن به ساختارهای اطلاعاتی دهههای نخست جمهوری بازمیگردد، اما شکل امروزی آن از دهههای پایانی قرن بیستم و بهویژه پس از اصلاحات گسترده دهه ۲۰۱۰ پدید آمد؛ زمانی که آنکارا تصمیم گرفت نقش سرویس اطلاعاتی خود را از یک نهاد صرفاً امنیت داخلی، به سازمانی با مأموریتهای گستردهتر در حوزه اطلاعات خارجی، ضدتروریسم، امنیت سایبری و پشتیبانی از سیاست خارجی ارتقا دهد.
شاید مهمترین تفاوت MİT امروز با نسخه چند دهه قبل، تغییر نگاه به مفهوم اطلاعات باشد. در گذشته، اطلاعات بیشتر به معنای جمعآوری گزارشهای محرمانه، شبکه منابع انسانی و حفاظت از امنیت داخلی تعریف میشد. اما اکنون این سازمان، مانند بسیاری از سرویسهای مدرن جهان، بر پایه ترکیب اطلاعات انسانی، اطلاعات متنباز، دادههای دیجیتال، تصاویر ماهوارهای، تحلیل کلانداده و فناوریهای نوین فعالیت میکند. در واقع، مأمور اطلاعاتی قرن بیستویکم بیش از آنکه با دفترچه رمز و دوربین مخفی شناخته شود، با نمایشگرهای بزرگ، سامانههای تحلیل داده و شبکههای ارتباطی رمزگذاریشده شناخته میشود.
در این نقطه است که نخستین شباهت جدی میان معماری اطلاعاتی ترکیه و ایران خود را نشان میدهد. هر دو کشور در یکی از پیچیدهترین محیطهای امنیتی جهان قرار گرفتهاند؛ محیطی که همزمان با تهدیدهای مرزی، رقابتهای ژئوپلیتیکی، تروریسم، جنگ سایبری، فشارهای اقتصادی و جنگ شناختی مواجه است. طبیعی است که چنین محیطی، ساختار اطلاعاتی را نیز از یک سازمان کلاسیک به نهادی چندبعدی تبدیل کند.
در ایران نیز طی سالهای گذشته، نگاه به اطلاعات از یک مفهوم سنتی فاصله گرفته و به سمت استفاده گستردهتر از فناوری، تحلیل داده، امنیت سایبری و هماهنگی میان بخشهای مختلف حرکت کرده است. هرچند ساختار حقوقی و سازمانی دو کشور متفاوت است، اما در یک نکته اشتراک دارند؛ هر دو، اطلاعات را بخشی جداییناپذیر از امنیت ملی میدانند، نه صرفاً ابزاری برای مقابله با تهدیدهای مقطعی.
اگر به دکترین امنیتی ترکیه نگاه کنیم، MİT تنها یک سازمان جمعآوری اطلاعات نیست. این نهاد در سالهای اخیر به یکی از بازیگران مهم فرآیند تصمیمسازی امنیتی تبدیل شده است. در بسیاری از کشورها، سرویسهای اطلاعاتی صرفاً اطلاعات را تولید میکنند و تصمیم را دیگران میگیرند، اما در مدل ترکیه، نقش مشورتی و تحلیلی این سازمان در سطوح عالی حکمرانی پررنگتر شده است. این موضوع تا حدی به دلیل تغییرات ساختاری در نظام سیاسی ترکیه و تمرکز بیشتر تصمیمگیری در حوزه امنیت ملی بوده است.
یکی دیگر از ویژگیهای قابل توجه MİT، پیوند نزدیک آن با صنایع دفاعی و فناوری داخلی ترکیه است. رشد سریع شرکتهای دفاعی این کشور، توسعه سامانههای بدون سرنشین، ارتباطات امن و تجهیزات الکترونیکی، نشان میدهد که امنیت و صنعت در ترکیه بیش از گذشته به یکدیگر نزدیک شدهاند. البته این موضوع محدود به ترکیه نیست؛ بسیاری از قدرتهای جهان نیز امروز سرمایهگذاری روی فناوریهای بومی را بخشی از راهبرد امنیت ملی خود میدانند.
در ایران نیز طی دو دهه گذشته، توسعه صنایع دفاعی، سامانههای بومی و زیرساختهای فناوری، بخشی از راهبرد کلان امنیتی کشور بوده است. همین مسئله باعث شده است که در هر دو کشور، مفهوم «خوداتکایی فناورانه» جایگاه ویژهای پیدا کند. اگرچه مسیرهای طیشده و ساختارهای اجرایی متفاوت است، اما هدف نهایی، کاهش وابستگی در حوزههای حساس امنیتی و فناوری است.
یکی دیگر از شباهتهای مهم، توجه روزافزون به امنیت سایبری است. دیگر کمتر کسی تردید دارد که حملات سایبری، نشت اطلاعات یا عملیات نفوذ دیجیتال میتوانند به اندازه یک تهدید فیزیکی، امنیت کشورها را تحت تأثیر قرار دهند. به همین دلیل، هم در ایران و هم در ترکیه، توسعه ظرفیتهای دفاع سایبری و حفاظت از زیرساختهای حیاتی به یکی از اولویتهای راهبردی تبدیل شده است.
در کنار این شباهتها، تفاوتهایی نیز وجود دارد که ریشه در شرایط ژئوپلیتیکی و سیاست خارجی دو کشور دارد. ترکیه عضو ناتو است و همین عضویت، بر نوع همکاریهای اطلاعاتی، استانداردهای فنی و تعاملات بینالمللی آن اثر گذاشته است. ایران، در مقابل، ساختار امنیتی مستقلی را دنبال میکند که متناسب با سیاست خارجی و ملاحظات راهبردی خود شکل گرفته است. این تفاوت، بر نحوه تعامل هر کشور با محیط پیرامونی و اولویتهای اطلاعاتی آنها نیز تأثیرگذار است.
در سالهای اخیر، مفهوم «جنگ شناختی» نیز به ادبیات امنیتی هر دو کشور وارد شده است. اگر در گذشته تمرکز بر حفاظت از مرزهای جغرافیایی بود، امروز مرزهای ذهنی و اطلاعاتی نیز اهمیت یافتهاند. شبکههای اجتماعی، رسانههای دیجیتال، هوش مصنوعی و سرعت انتقال اطلاعات، فضایی ایجاد کردهاند که در آن، تشخیص حقیقت از اطلاعات نادرست دشوارتر از گذشته شده است. به همین دلیل، تحلیل داده، راستیآزمایی و مدیریت اطلاعات، به اندازه جمعآوری آن اهمیت پیدا کرده است.
کارشناسان امنیتی معتقدند آینده سرویسهای اطلاعاتی، بیش از آنکه به افزایش تعداد مأموران وابسته باشد، به توان تحلیل داده، استفاده از هوش مصنوعی، تربیت نیروی متخصص و همکاری میان حوزههای مختلف بستگی خواهد داشت. در این میدان، دیگر تنها داشتن اطلاعات کافی نیست؛ سرعت تبدیل داده به تحلیل و تحلیل به تصمیم، مزیت رقابتی اصلی محسوب میشود.
نگاهی به تحولات سالهای اخیر منطقه نیز نشان میدهد که نقش سرویسهای اطلاعاتی در مدیریت بحرانها، پیشبینی تهدیدها و پشتیبانی از تصمیمگیران بیش از گذشته پررنگ شده است. خاورمیانه همچنان یکی از پیچیدهترین مناطق جهان از نظر امنیتی است و همین پیچیدگی، اهمیت نهادهای اطلاعاتی را دوچندان میکند.
اگر بخواهیم MİT را در یک جمله توصیف کنیم، باید گفت این سازمان طی دو دهه گذشته از یک دستگاه اطلاعاتی سنتی، به نهادی با رویکرد چندلایه و فناورانه تبدیل شده است؛ مسیری که بسیاری از سرویسهای اطلاعاتی جهان نیز در حال طی کردن آن هستند. در سوی دیگر، ایران نیز متناسب با نیازهای امنیتی خود، مسیر متفاوت، اما همجهتی را در توسعه ظرفیتهای اطلاعاتی و فناوری دنبال کرده است. شباهت اصلی دو کشور نه در ساختارهای سازمانی، بلکه در این واقعیت نهفته است که هر دو دریافتهاند امنیت ملی در قرن بیستویکم، بیش از هر زمان دیگری به کیفیت اطلاعات، دقت تحلیل و سرعت تصمیمگیری وابسته است و از همه مهم تر این که ایران و ترکیه یک دشمن مشترک دارند : رژیم صهیونی اشغال گر قدس یعنی اسرائیل !!
شاید سالها بعد اطلاعاتی منتشر شود که نشان می دهد ایران و ترکیه در کنار هم برای مقابله با اسرائیل در کنار هم تلاش کرده اند ، شاید هم نشود!
در جهانی که هر روز دادههای بیشتری تولید میشود و مرز میان تهدید نظامی، سایبری، اقتصادی و شناختی کمرنگتر از گذشته است، سازمانهای اطلاعاتی دیگر تنها نگهبانان اسرار نیستند؛ آنها به بخشی از موتور تصمیمسازی دولتها تبدیل شدهاند. شاید به همین دلیل باشد که بسیاری از تحلیلگران معتقدند نبردهای آینده، پیش از آنکه در آسمان یا دریا آغاز شوند، در اتاقهای تحلیل، مراکز داده و پشت نمایشگرهایی رقم خواهند خورد که هر ثانیه میلیونها داده را به دانشی قابل استفاده برای حفظ امنیت ملی تبدیل میکنند. این همان واقعیتی است که امروز، هم در آنکارا و هم در تهران، بیش از هر زمان دیگری مورد توجه قرار گرفته است.
