مرور تاریخنگاری سید بن طاووس و ثبت واقعه کربلا
به گزارش سرویس فرهنگی تابناک، دانش تاریخ، مطالعه علمی رویدادهای گذشته و زندگی پیشینیان از منظر سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، نظامی و ... بوده و تاریخ نگاری، روش ثبت و نگارش رویدادهای تاریخی است و مورخ بر اساس دادههای مکتوب، اسناد، یافتههای باستان شناختی (همچون سکه ها، وسایل زندگی پیشینیان، سنگ نگاره ها و ...) و به شیوه و روش خود، به ثبت تاریخ اقدام می کند.
تاریخ نگاری را می توان به دو بخش عام و خاص تقسیم بندی کرد. در تاریخ نگاری خاص، به بخشی از تاریخ پرداخته می شود و مورخ در این بخش، نگاه عمومی به رخدادهای تاریخی ندارد و تنها از یک دریچه به نقل و ثبت آن می پردازد؛ به طور نمونه تاریخنگاری محلی (که تنها به ثبت رخدادهای مهم یک منطقه جغرافیایی می پردازد)، بررسی طبقات دانشمندان، بررسی زندگی خاندانی یا دودمانی (زندگی خاندان های مهم در تاریخ مانند کتاب اَنساب الاشراف نوشته احمد بن یحیی بَلاذُری) نمونه هایی از تاریخ نگاری خاص شمرده می شود.
برداشت مورخان و درک آنان از حوادث تاریخی و نیز شیوه ثبت آن متفاوت بوده و از این رو مکتبهای گوناگونی در ثبت و نگارش تاریخ وجود دارد؛ همچون مکاتب حجاز، شام، کوفه و اندلس در تاریخ نگاری اسلامی.رضی الدین علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن طاووس حِلّی که به سید بن طاووس شهرت یافته از دانشمندان و بزرگان سده هفتم هجری بوده و او را "جمال العارفین" نامیده اند.
او عالمی زاهد، باتقوا و دارای کرامت های متعددی بوده و آثار فراوانی در علوم گوناگون اسلامی (از جمله عرفان، اخلاق، ادعیه و ...) از قلمش تراوش نموده است. او از نوادگان امام حسن مجتبی(ع) بوده که به سال ۵۸۹ هجری در حِلّه دیده به جهان گشود و روز دوشنبه پنجم ذی القعده سال ۶۶۴ هجری در سن ۷۵ سالگی در بغداد چشم از جهان فروبست. (مهج الدعوات، ص۷). پدرش ابوابراهیم موسی بن جعفر بن محمد از راویان محدّث و دانا بوده و نوشته هایی از او برجای مانده و فرزندش رضی الدین (سید بن طاووس) آن را در ۴ مجلد گردآوری کرده و آن را "فرحة الناظر وبهجة الخاطر مما رواه والدی موسی بن جعفر" نام گذاری کرده است. (جمال الأسبوع، ص9).مادرش، دختر شیخ مسعود ورام بن ابی فراس و مادر بزرگش از فرزندان شیخ طوسی بوده اند و مرحوم سید در خاندانی که به علم و تقوا شهره بودند، پروش یافت. برادرانش سید شرف الدین محمد بن موسی (که در سال ۶۵۶ در حمله مغولان به بغداد به قتل رسید)، عز الدین حسن (متوفی به سال ۶۵۴) و سید ابوالفضائل احمد (وفات یافته به سال ۶۷۳) بوده اند و از این دانشمند بزرگ، ۴ فرزند برجای مانده است: جلال الدین محمد بن علی بن طاووس، رضی الدین علی بن علی، شرف الاشراف و دختری به نام فاطمه که در سن کمتر از ۹ سالگی، قرآن کریم را حفظ کرده است. (المجتنی من الدعاء المجتبی، ص8- 7).
سید بن طاووس در حله متولد شد، در جوانی به بغداد رفته و خلیفه مستنصر، مَقدَمش را گرامی داشت و حتی خانه ای در منطقه شرقی مامونیه در این شهر به او اهدا نمود. سید که دانشمندی کوشا و سیاست شناس بود، هنگامی که خلیفه عباسی، پُست عالِمِ درباری و فتوی را به او پیشنهاد نمود، به درگاه خداوند بی همتا تضرع نمود و درخواست کرد دین او را حفظ کرده و سپس این پیشنهاد را با احترام رد کرد. پس از این رویداد، برخی از درباریان کوشیدند رابطه او و خلیفه را برهم زده و نزد او از این سید والامقام بدگویی کردند، اما راه به جایی نبردند و به تعبیر سید، «خداوند مرا مورد عنایت قرار داد و به فضلش، کفایت نمود».
در ادامه، منصبِ نقابت طالبیان (سرپرستی اولاد ابی طالب و علویان) به او پیشنهاد شد که باز هم مورد قبول سید قرار نگرفت. در اواخر خلافت عباسیان، مرحوم سید بن طاووس از خلیفه اجازه گرفت برای زیارت مزار امام هشتم(ع) به خراسان رود که خلیفه از او خواست، به عنوان فرستاده نزد حاکمان مغول رود که سید چنین عذر خواسته و اظهار داشت: این مسئولیت اگر با موفقیت همره شود، آنان مرا رها نمی کنند که بازگردم و اگر شکسته شود (و با موفقیت همراه نگردد)، احترام و جایگاه من شکسته می شود. علاوه بر این هنگامی که عازم شود، برخی از حسودان خواهند گفت او با پادشاه مغول بیعت کرده و کاری می کند او را به این سرزمین بیاورد و شما نیز آنان را تصدیق می کنید.
خلیفه مستنصر تلاش بسیاری کرد سید را به امور حکومتی کشانده و از نام و اعتبارش در دستگاه خلافت بهره برداری کند، اما موفق نشد و سید به شدت امتناع ورزید. (الملهوف علی قتلی الطفوف، ص47). سید برای آنکه محترمانه خواسته خلیفه را رد کرده و در عین حال متهم به مخالفت با خلیفه نشود، استخاره نمود و پس از آن، به خلیفه پاسخ منفی داد و پیشنهادش را نپذیرفت. هنگام سقوط بغداد و ورود مغولان به این شهر، سیدبن طاووس نیز در آنجا حضور داشته و این واقعه تاریخی را از نزدیک شاهد بوده و چنین روایت کرده است: "بغداد در تاریخ دوشنبه ۱۸ محرم سال ۶۵۶ توسط تاتارها (مغولان) اِشغال شد و شبِ هراسناکی را که سرشار از ترس های دنیایی بود، سپری کردیم. خداوند عزوجل ما را از این هراس ها سالم نگاه دارد". (المجتنی من الدعاء المجتبی، ص15).
پس از اِشغال بغداد، هولاکو خان (نواده چنگیز خان مغول و فاتح بغداد و از میان برنده خلافت عباسی)، عالمان و بزرگان این شهر را در محله مستنصریه جمع نمود و پرسش کرد: کدام یک برتر هستند؟ سلطانِ کافرِ عادل، یا سلطانِ مسلمانِ ستمگر؟ بزرگان از پاسخ خودداری کرده بودند که رضی الدین علی نیز حاضر بود و هنگامی که مشاهده کرد دیگران از پاسخ طفره می روند، عرض کرد: عادل کافر برتر و بهتر از مسلمان ستمگر است و این پاسخ، برای هولاکو خان دلپذیر بود و از این رو، از خون آنان گذشت. بدین ترتیب سید بن طاووس با این پاسخ هوشمندانه و سیاست مدارانه توانست جانِ خود و دیگر عالمان و فرزندان و زنانشان را حفظ کند. در سال ۶۶۱ هجری (سه سال پس از سقوط بغداد و در دوران حکومت ایلخانی)، نقابت طالبیان را بر عهده گرفت و تا هنگام وفاتش (ذی القعده سال ۶۶۴) این مسئولیت را برعهده داشته است. هنگامی که این پیشنهاد از سوی هولاکو مطرح شد، در ابتدا سید آن را نپذیرفت؛ اما وزیرش خواجه نصیر الدین طوسی به او اعلام کرد اگر نپذیرد، کشته می شود و سلطان مغول او را به قتل می رساند. از این رو با بی میلی این پست را پذیرفت.
مرحوم سید که مردی فصیح و دارای قلمی شیوا بوده، آثار ارزشمندی را در رشته های گوناگون (فقه، حدیث، تاریخ، نَسَب شناسی، ادعیه، عرفان، اخلاق و ...) از خود برجای نهاد که از مهمترین آثار وی می توان به موارد ذیل اشاره نمود: أسرار الصلاة، الاصطفاء، اغاثة الداعی و اعانة الساعی، الإقبال بالأعمال، الأنوار الباهرة، ربیع الألباب، روح الأسرار، السعادات بالعبادات، سعد السعود، شفاء العقول من داء الفضول، فتح الأبواب، کشف المحجة لثمرة المهجة، محاسبة النفس، مسلک المحتاج الی مناسک الحاج، مصباح الزائر و جناح المسافر، الملهوف علی قتلی الطفوف، مهج الدعوات و منهج العنایات، الیقین، المزار، المصرع الشین فی قتل الحسین(ع)، المنامات الصادقة و ... (همان، ص24- 22).
سید بن طاووس در روزگاری که صنعت چاپ هنوز وجود نداشت، کتابخانه نفیس و کم نظیری در اختیار داشته که در آن تعداد بسیاری از کتب و نوشته ها در رشته ها و زمینه های گوناگون همچون تفسیر قرآن، نسب شناسی، پزشکی، نجوم، زبان شناسی عربی، شعر، نبوت، امامت، تاریخ خلفا (شرح حال زندگی خلفا) و ... نگه داری می شده است.برجسته ترین اثر تاریخی سید بن طاووس که با مطالعه آن، روش تاریخ نگاری این اندیشمند نامدار روشن می گردد، کتاب "الملهوف علی قتلی الطفوف" بوده که به لهوف نیز شهرت دارد. این کتاب، اثری ارزنده به شمار رفته و به بررسی ابعاد واقعه کربلا به عنوان یکی از مهمترین و تاثیرگذارترین رخدادهای سده نخست هجری اختصاص دارد. نگارنده در مقدمه آن درباره انگیزه اش برای تالیف این اثر چنین نگاشته است: "آنچه مرا بیش از هر چیز به نوشتن این کتاب واداشت، این است: هنگامی که کتاب مصباح الزائر را گردآوری کردم، مشاهده نمودم حاوی برترین زیارت ها و برگزیده اعمالی است که به هنگام زیارت به جای آورده می شود ... از این رو علاقمند شدم کتابی تنظیم کنم که هر کس آن را در اختیار دارد، از به همراه بردن کتاب مقتل به حرم حسین(ع) بی نیاز گردد (و این اثر خواسته او را برآورده کند و زائران، اثری دلپذیر و ارزشمند و معتبر را در اختیار داشته باشند و با مطالعه آن، بر این رویداد مهم تاریخ اسلام واقف گردند) ... و نامش را اللهوف علی قتلی الطفوف قرار دادم و ... از خداوند مهربان و مالک یاری می خواهم". (الملهوف علی قتلی الطفوف، ص87).
وی در ابتدای این اثر، به حادثه تاریخی ولادت امام حسین بن علی(ع) در سال چهارم هجری اشاره کرده و نکته های تاریخی خود را با روایاتی از پیامبر(ص) همراه ساخته است؛ از جمله: (اندکی پس از تولد امام حسین«ع» هنگامی که ام الفضل از ایشان نگه داری می کرد) رسول خدا(ص) گریست. پرسیدم (گوینده این سخن، ام فضل همسر عباس عموی پیامبر«ص» است): چه چیز موجب گریستن شما شده است ای رسول خدا؟ فرمود: جبرئیل نزد من آمد و مرا باخبر ساخت امتم، ان فرزندم را به قتل می رسانند. خداوند آنان را به شفاعت من در روز رستاخیز، نرساند. (همان، ص92). پس از ذکر روایاتی از پیامبر(ص)، بلافاصله به رویداد مرگ معاویه بن ابی سفیان پایه گذار و موسس خلافت عباسی و جانشینی یزید پرداخته و به جریان نامه نگاری یزید به امیر مدینه (ولید بن عُتبه بن ابی سفیان) اشاره کرده و مخالفت امام حسین(ع) با بیعت و در ادامه خروج از مدینه و حرکت ایشان به مکه و نامه نگاری کوفیان به امام(ع) و دعوت از ایشان برای حضور در این شهر را بررسی می کند.
سید بن طاووس، مسیر حرکت امام حسین(ع) از مکه تا عراق و سخنان آن حضرت(ع) در منزلگاه های گوناگون تا رسیدن به سرزمین نینوا یا کربلا را با ذکر جزئیات بررسی کرده است. به طور نمونه، پس از رسیدن خبر شهادت مسلم بن عقیل سفیر و نماینده امام حسین(ع)، امام(ع) نامه ای را برای سلیمان بن صُرَد، مُسَیِّب بن نجبه و دیگر شیعیان خود در کوفه نوشته و آن را به همراه قِیس بن مُسَهَّر صیداوی فرستاد. قیس در میانه راه شناسایی شده و پیش از دستگیر، نامه را پاره می کند تا نام افراد یاد شده در آن، فاش نشود. ابن زیاد نیز او را مخیر می کند یا نام افراد را فاش کرده و یا بر فراز منبر رفته و حسین(ع) و پدرش علی(ع) را لعن گفته و دشنام دهد؛ در غیر این صورت او را تکه تکه می کند. قیس نیز اعلام کرد حاضر است به منبر رود و خواست ابن زیاد را انجام دهد. اما زمانی که بر منبر رفت، پس از حمد و ثنای الهی، بر امام علی(ع) درود فرستاد و بر ابن زیاد و پدرش لعن گفت. عبید الله بن زیاد نیز دستور داد او را از بالای دار الاماره به زیر انداخته و به شهادت رسانند. (همان، ص136).
مرحوم سید، رویداد تاریخ ساز عاشورا را با جزئیات کامل به نقل از منابع موثقی همچون تاریخ ابن ابی مِخنَف (که به سده نخست هجری رسیده و با زمان وقوع حادثه کربلا، فاصله اندکی داشته) نقل کرده و در میانه نکته های تاریخی، بسیار به نقل حدیث پرداخته و واقعه را به خوبی و به شکل نسبتا کاملی روایت می کند و نکته جالب توجه، بهره گیری اش از منابع معتبر و مراعات امانت داری در کنار بلاغت و شیوایی در بیان بوده که زیبایی و اثرگذاری آن را مضاعف ساخته است. به طور نمونه، از امام صادق(ع) روایت کرده است: "از پدرم می شنیدم که می فرمود: هنگامی که حسین(ع) و عمر بن سعد با یکدیگر روبرو شدند (و دو لشکر در برابر هم صف آرایی کردند)، خداوند او(ع) را مخیر کرد میان پیروزی (بر دشمن) یا دیدار پروردگار و او(ع)، دیدار با پروردگارش را برگزید". (همان، ص159).
در ادامه، حوادث روز عاشورا و شهادت اصحاب و بنی هاشم را مورد اشاره قرار داده و سپس به جنگ آرایی و شجاعت امام(ع) در رویارویی با دشمنان انبوه پرداخته و رجز خوانی و سخنان امام(ع) را نیز نقل کرده است. روایتی از امام صادق(ع) را نیز آورده که فرمود: "هنگامی که امر حسین(ع) به آنجا رسید، ملائکه ضجه کرده و گفتند: پروردگارا، این حسین برگزیده تو و فرزند برگزیده ات و پسر دختر پیامبرت است. خداوند سایه قائم(عج) را آشکار نمود و فرمود: به وسیله او، انتقام این (حسین بن علی«ع» که در آستانه شهادت بود) را خواهم رفت". (همان، ص178- 177).
سید بن طاووس سپس به حوادث پس از شهادت امام حسین(ع) و اسارت اهل بیت پیامبر(ص) اشاره کرده و از جمله خطبه حضرت زینب(س) در کوفه را به طور کامل روایت؛ و گستاخی ابن زیاد و حتی دستور او برای قتل امام سجاد(ع) و واکنش عمه اش زینب کبری(ع) را در مجلس فرزند زیاد نقل کرده است. سپس حضور کاروان اسرای از خاندان پیامبر(ص) در شام را مورد بررسی تاریخی قرار داده است.
می توان گفت سید بن طاووس (که به تعبیر شیخ حر عاملی احوال او در علم، فضل، زهد، عبادت، قابل اعتماد بودن، فقه، بزرگی و ورع مشهورتر از آن است که گفته شود) دانشمندی با اطلاع گسترده بر متون روایی و تاریخی بوده و با بهره گیری از دانش خود، رخدادهای تاریخی را با همان روحیه تقوا و امانت داری روایت کرده و لابلای نکته های تاریخی، از سخنان عاطفی، نقل روایات و اشعار و از جمله رجز خوانی شهیدان کربلا خودداری نکرده و از این رو کتاب وی از عمق بالایی برخوردار بوده و تاریخ نگاری اش علمی، توصیفی و همراه با ذکر جزئیات بوده و در عین حال، اصل اختصار نویسی هم مراعات شده است؛ به همین دلیل برای سده ها باقی مانده و امروز نیز از مقاتل برجسته و قابل اعتماد برای همه دوستداران تاریخ کربلا و تاریخ تشیع محسوب میشود.
این دانشمند بزرگ جهان تشیع که بسیار هم اهل مطالعه بوده و کتاب های فراوانی داشته، اواخر عصر عباسی به تاریخ اسلام و تاریخ تشیع نگاه ویژه ای مبذول کرده و با رویکردی علمی و قلمی شیوا و رسا به ثبت حوادث تاریخی اقدام کرده است.
محمد جواد گودینی نویسنده و استاد دانشگاه
فهرست منابع:
۱- سید بن طاووس، جمال الأسبوع، مؤسسة الآفاق 1371-
۲- المجتنی من الدعاء المجتبی، بیروت، دار الولاء 2012
۳- الملهوف علی قتلی الطفوف، تهران، دار الاسوه 1434ق
۴- مُهَج الدعوات، شمس الضحی 1430ق
