درخشش تمدن ایران در عبور از بحرانها/گذار از دوران مغولان چهطور بود؟
به گزارش سرویس فرهنگی تابناک، دونالد ترامپ رییس جمهور ایالات متحده که نبردی غیر قانونی را بر ملت ایران تحمیل کرد، در اظهاراتی سخیف و متوهمانه، تمدن ایرانی را به نابودی تهدید نمود؛ این در حالی است که تمدن شکوهمند این سرزمین دارای قدمتی گسترده بوده و به دوران پیش از اسلام و پس از آن تقسیم می گردد و با طوفان های دامنه داری همچون حمله اسکندر به ایران و برچیده شدن حکومت هخامنشی پیش از اسلام و حمله مغولان در سده هفتم (پس از اسلام)، این تمدن از میان نرفته و علی رغم آسیب ها و مشکلات بسیار، قامت خود را راست نگاه داشته و به حرکت ادامه داده است.
از تحولات سهمگین که تمدن ایرانی- اسلامی به خود دیده، حمله مغولان به سرزمین های اسلامی در سده هفتم هجری است که ویرانی و کشتار گسترده ای به دنبال داشت و البته این رویداد تلخ، بخش گسترده ای از آسیا و منطقه قفقاز را دربر گرفت و اختصاصی به ایران نداشت، اگر چه مناطق شرقی جهان اسلام به ویژه خراسان از این حملات ددمنشانه، آسیب بیشتری متحمل شدند. در ادامه با اشاره ای گذرا به سونامی بزرگ حمله مغولان به سرزمین ایران، تاب آوری شگفت آور این تمدن انسان ساز که تار و پودش با آیین آسمانی اسلام و به ویژه تشیع عجین گردیده، مورد بررسی قرار می گیرد.
اقوام مغول که در شمال چین می زیستند، جماعتی دور از تمدن، خرافاتی، سخت کوش و بی رحم بودند که به تعبیر روبروک، آنان به جز جادوگری و غیب گویی دینی ندارند. دینشان شمنی بوده که با خرافات همراه گردید و آیین های متعددی داشتند که با تشریفات ویژه ای به انجام می رساندند و آتش را نیز مقدس تصور می کردند، قربانی جایگاه مهمی در میانشان داشته و نزد آنان رویا و تعبیر خواب، اهمیت بهسزایی داشته و حتی در تصمیم گیری ها نیز مهم بوده است؛ حکایت ذیل اهمیت رویا را در اندیشه مغولان به خوبی روشن می سازد:شبی چنگیز خان با یکی از زنان مورد علاقه اش، آرمیده بود که خوابی سخت و آشفته می بیند، صبح آن زن را به یکی از فرماندهانش بخشید که آن شب، مامور کشیک از خوابگاه او بود و به آن زن گفت: فکر مکن خطایی از تو سر زده یا تو را دوست نمی دارم، بلکه شب گذشته رویایی وحشتناک دیدم و چون تو نزد من بودی، دیگر نمی توانم با تو سر کنم. (دین و دولت در عهد مغول، ص۱۵).
چنگیز که از توان مدیریتی بالایی برخوردار بود و چهره ای جاه طلب، ماجراجو، بی رحم و خشن به شمار می رفت، طوائف و اقوام مغول را متحد ساخت و یکی از بزرگترین و ترسناکترین امپراطوری های تاریخ جهان را پایه ریزی نمود و در ابتدای سده هفتم هجری، عملیات گسترده نظامی اش را شروع نمود و چهره جهان آن روزگار را تغییر داد. هوادارانش کاملا از او تبعیت کرده و سخنانش را مو به مو انجام می دادند و وصایا و شریعتی با نام یاسا برای پیروانش وضع نمود که حتی پس از مرگش نیز آن را اجرا می کردند! سلطان محمد خوارزمشاه که فردی ضعیف و بی اراده بوده و متاسفانه در آن شرایط حساس در تاریخ ایران بر تخت سلطنت جلوس کرده بود، خطر مغولان را زمانی دریافت که کار از کار گذشته و راهی برای جبران اشتباه باقی نمانده بود.چنگیز که به دلیل بی سیاستی سلطان خوارزمشاه، بهانه لازم را برای انتقام از نزدیکانش بدست آورده بود، نبرد سختی را آغاز کرد، لشکری را به فرماهاندهی توشی به جنوب و لشکر دیگری تحت فرماندهی دو فرزند دیگرش اوکتای و جغتای به ناحیه اترار اعزام نمود و مهاجمین مغول که حس توسعه طلبی در کنار اطاعت محض از چنگیز از آنان لشکری شکست ناپذیر ساخته بود، بر مناطق گسترده ای از آسیای میانه و قلمرو خوارزمشاهیان سیطره یافته و با گسترش نفوذشان، مرو، طوس و دیگر شهرهای خراسان یکی پس از دیگری سقوط کرد و خوارزم نیز با وجود مقاومت فراوان، در اختیار مهاجمان قرار گرفت.
پاییز سال ۶۱۷ هجری، ترمذ در اختیار مغولان قرار گرفت و چنگیز در سال ۶۱۸، بلخ، طالقان و نواحی دیگر را تسخیر کرده و خود را به رود سند رساند. نبرد اصلی، ۱۲ صفر سال ۶۱۷ صورت پذیرفت و لشکر مغول که تعداد بی شماری را تشکیل می دادند، پس از ۳ روز بر نیشابور چیرگی یافتند و همدان که سلطان محمد بدان پناهده شد، پس از خروج شاه از این شهر، تسلیم گردید و سبتای نیز قزوین را فتح نمود. چنگیز با وجود پیروزی های متعدد، در پی آن بود که بر سلطان محمد خوارزمشاه دست یافته و انتقام مغولانی را که به دستور او کشته شده بودند، بگیرد. از این رو گروهی را اعزام و مامور کرد سلطان خوارزمشاه را تعقیب کرده و او را به قتل رسانند. سلطان نیز که وحشت عجیبی از مغولان به دلش نفوذ کرده و موجب شده بود بر عقلش چیرگی یابد، به جای ایستادگی در برابر دشمن و دفاع از مرزهای سرزمین و ملت بی دفاع، از شهری به شهر دیگر متواری گردید.مادر او ترکان خاتون و دیگر زنان حرمش در دست مغولان اسیر شدند و شاه بخت برگشته نیز همچنان از جایی به مکان دیگری می گریخت و در پایان، در جزیره ای به نام آبسکون دور از دسترس مغولان جان داد. (تاریخ جهانگشا، ج۲، ص۱۲۷- ۱۲۶؛ تاریخ مغول در ایران، ص۳۱).
حمله مغولان با حملات صلیبیان در غرب جهان اسلام همزمان بوده و لویی نهم شاه فرانسه، پاپ کلیمنوس چهارم و برخی دیگر از رهیران غرب می کوشند با مغولان متحد شوند که آنان نمی پذیرند. (خواجه نصیر الدین طوسی و مهار حمله مغول، ص۱۷).
پس از مرگ سلطان محمد خوارزمشاه، باقی مانده لشکر سلطان، به پسرش جلال الدین اظهار وفاداری کردند و میان او و برادرش قطب الدین که از سلطنت باز مانده بود، درگیری ایجاد شد و جلال الدین نیز می کوشید با مغولان به مبارزه برخاسته و حکومت از دست رفته را احیا کند، از این رو به نیشابور و سپس غزنین رفت و پس از فتح هرات به دست مغولان، از غزنین گریخت و در چند نبرد کوچک بر مغولان پیروز شد و در کنار رود سند، با چنگیز و لشکر وی مواجه شد و از او شکست خورد و زنان و فرزندانش اسیر دشمن شدند و خود نیز توانست بخشی از رود را شنا کرده و از دست مغولان بگریزد و این رفتار شجاعانه اش، اعجاب و شگفتی خان مغول را به دنبال داشت.
جلال الدین که در تعقیب و گریز مغولان روزگار می گذراند، توانست خود را به گنجه رسانده و تا دیار بکر پیش رود، آنگاه در حالی که قصد داشت به اصفهان لشکر کشی کند، با مغولانی مواجه شد که در پی او بودند و ناگزیر به فرار شد و به کوهستان رفت و آنجا با خنجر غارتگری، کشته شد و دفتر زندگی پرماجرایش بسته گردید. (تاریخ مغول در ایران، ص۳۷).
چنگیز که با کشورگشایی ها و آتش افروزی هایش، جهانی را به آشوب کشید، در سال ۶۲۱ قمری به مناطق شرقی بازگشت و پس از بازگشت به مغولستان، در امور مناطق غربی که آن را به اشغال درآورده بود، دخالت نکرد و به احتمال فراوان در سال ۶۲۴ بدرود حیات گفت و پسرش اوکتای به قدرت رسید. (همان، ص۳۸). اوضاع ایران نیز بسیار آشفته بود و اوکتای، منطقه خراسان و اطراف آن را به جین تمور واگذار نمود و مرگ او در سال ۶۳۳ قمری، اوضاع نابسامان ایران را آشفته تر از گذشته نمود و میان جانشینانش برای تصاحب قدرت، اختلاف افتاد.
با قدرت یافتن هولاکو خان نوه چنگیز که به عنوان نائب السلطنه در سال ۶۵۱ قمری به سرزمین ایران اعزام شد، سرزمین ایران بار دیگر دستخوش درگیری های نظامی قرار گرفت و قلعه های اسماعیلیه سقوط کرد و خلافت عباسی پس از بیش از پانصد سال، توسط هولاکو و لشکریانش در هم شکسته گردید و خلیفه عباسی مستعصم بالله، بدستور خان مغول در سال ۶۵۶ کشته شد و حکومت ایلخانیان تاسیس گردید.
شاهان ایلخانی در ادامه تحت تاثیر فرهنگ عمیق ایرانیان و مسلمانان قرار گرفته و حتی در زمان اولجایتو (محمد خدابنده) حاکم ایلخانی، مذهب شیعه را پذیرا گردید و گنبد سلطانیه را بنا نهاد.
تمدن ایرانی که پس از ورود آیین اسلام به این سرزمین و پذیرش آن از سوی خیل انبوهی از ایرانیان با تمدن اسلامی عجین گردیده، فراز و فرودهای بی شماری را در سده های گذشته تجربه کرده و یکی از سخت ترین مراحل آن، حمله بی رحمانه مغولان به سرزمین های اسلامی و از جمله ایران بوده که علی رغم خرابی ها و کشتارهای بسیار، نتوانسته این تمدن سترگ را از میان ببرد.
اکنون نیز مرحله مهمی از تاریخ و تمدن ایرانی در حال گذر بوده و ایالات متحده و اسراییل نبردی سهمگین را بر ملت ایران تحمیل نموده و حتی تهدید به نابودی تمدن این سرزمین اصیل و ریشه دار کردند که البته با واکنش منفی افکار عمومی جهان مواجه گردید. تمدن ایرانی- اسلامی، از درخشان ترین و اصیل ترین تمدن های بشری محسوب می گردد و با رجز خوانی سیاستمداران فاسد و بدنام، از میان نمی رود. آری، ترامپ و دیگر سردمداران جزیره اپستین خواهند رفت و ایران و تمدن شکوهمند آن، باقی خواهد ماند.
محمد جواد گودینی پژوهشگر و استاد تاریخ تمدن
فهرست منابع:
۱- ابن عطا ملک جوینی، تاریخ جهانگشا، تصحیح: محمد قزوینی، نقش قلم ۱۳۷۸
۲- اشپولر، برنولد، تاریخ مغول در ایران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ دهم، ۱۳۹۲
۳- بیانی، شیرین، دین و دولت در ایران عهد مغول، تهران، انتشارات سمت ۱۴۰۰
۴- کورانی، علی، خواجه نصیر الدین طوسی و مهار حمله مغول، قم، دلیل ما ۱۳۹۰
