نگاه به تاریخ در نهجالبلاغه/عبرت گیرید؛ پیش از آنکه از شما عبرت گیرند!
به گزارش خبرنگار فرهنگی تابناک، امروز اول ذیحجه سالروز ازدواج آسمانی امیرالمومنین علی (ع) و حضرت فاطمه زهرا (س) است که برکات مادی و معنوی زیادی برای جهان هستی داشته است. اینمناسبت بهانهای شد تا جواد گودینی نویسنده و پژوهشگر یادداشتی درباره نهجالبلاغه و امام علی (ع) بنویسد که برای انتشار در اختیار تابناک قرار گرفته است.
در اینروز بزرگ و بابرکت به مرور اینیادداشت و بحث «عبرتهای تاریخ در نهجالبلاغه» میپردازیم.
***
نهجالبلاغه گنجینه ای عظیم از معارف گرانبهای اخلاقی و انسانی به شمار رفته و میراثی مانا از امام الموحدین و معلم دوم جهان اسلام حضرت علی بن ابی طالب(ع) بوده که حاوی نکته هایی نغز و ارزنده در علوم و معارفی همچون انسان شناسی، علوم تربیتی، اخلاق، مدیریت، سیاست و حکمرانی، کلام و عقاید (به ویژه خداشناسی که مباحثی دقیق و علمی در عالی ترین سطوح کمالی در شناخت پروردگار و توحید ذاتی و ربوبی خداوند بی همتا مطرح فرموده و به تعبیر ابن ابی الحدید، دیگران توحید را از بیانات آن امام همام شناخته و آموخته اند)، تفسیر قرآن (به عنوان نخستین منبع اسلامی که علوم فراوانی از آن منبع لایزال الهی بهره برداری شده و ظاهری زیبا و باطنی عمیق دارد و شگفتی هایش تمامی ندارد)، عرفان، شناخت شناسی، آینده نگری و ... است که با زیبایی سخن، بلاغت، توجه به مقتضای کلام و مخاطب و به کارگیری آرایه های ادبی (به ویژه سجع، تضاد یا طباق، مقابله، استعاره و کنایه) همراه شده و بر زیبایی و تاثیرگذاری آن افزوده شده است. (المعجم الموضوعی لنهج البلاغة، ص۴۳).
از این رو بزرگان و ادیبان همواره بر ارزش های علمی و ادبی این کتاب سترگ تاکید داشته و آن را برتر از سخنِ انسان و فروتر از سخنِ خداوند توصیف کرده اند و چه نیکو گفته شده:
کلامُ عَلیّ کلام عَلِی/ وَما قَالَهُ المُرتَضَی، مُرتَضَی"سخن علی، سخنی بلند و وزین بوده و آنچه مرتضی گفته، مورد پسند و خشنودی است".
یکی از مباحثی که در نهج البلاغه به آن پرداخته شده، اهمیت دانش تاریخ و ضرورت پرداختن بدان، اهمیت مطالعه دقیق و توام با تامل و عبرت گیری از زندگی پیشینیان، توجه به سنت های حاکم بر تاریخ و اشاره به نمونه هایی از تاریخ گذشتگان و امت های پیشین می باشد و در کنار این، به تاریخ صدر اسلام (که در دوره امام علی"ع" تاریخ معاصر محسوب شده) و شرایط عصر جاهلی، دوران نبوت و خلافت خلفای پیش از ایشان اشاره شده و نکته هایی در این باره نیز به مخاطبان گفته شده که برای زمان ما ارزش تاریخی بسیاری دارد و این کتاب شریف و شروح آن (به ویژه شرح ابن ابی الحدید معتزلی، دانشمند اهل سنت که حدود ۵ سال را به شرح نهج البلاغه اختصاص داد و این اثر در تبیین رویدادهای تاریخ اسلام و بیان نکته های ادبی و کلامی، بسیار درخشان و کم نظیر است)، یکی از منابع مهم و معتبر ارزیابی و مطالعه تاریخ صدر اسلام به شمار می رود و از دل سخنان امام(ع) و به ویژه نامه های آن حضرت(ع) به کارگزاران و مخالفان، نکته های نابی از تاریخ سیاسی آن عصر و جریان شناسی آن دوران که بر تحولات آتی جهان اسلام نیز اثرگذار بود، به دست می آید. (تفسير نهج البلاغه، ص۸۹).
از جمله در بخشی از خطبه ۱۸۲، با اشاره به امت های گذشته، لزوم عبرت گیری از گذر روزگار و جایگزین شدن انسان ها در زمین را طرح فرموده و با استفهام های مکرر، مخاطبان را به فکر فرو می برد:"برای شما در سده های گذشته، عبرت است، عمالقه (حاکمان بر یمن و حجاز) و فرزندانشان کجا هستند؟ فراعنه (پادشاهان مصر باستان) و فرزندان فراعنه، کجایند؟ ساکنان شهر رَسّ (قوم ثمود از اقوام بائده و از بین رفته عرب در سده های بسیار گذشته) که پیامبران(ع) را کشتند و سنت های آنان را خاموش ساخته و روش های ستمگران را روشن کردند، کجا هستند؟ کجایند همانها که لشکریان را به حرکت درآورده و هزاران نفر را شکست داده و لشکریانی انبوه گرد آورده و شهرها ساختند؟ (لزوم عبرت گیری از فرجام قدرتمندان و پیروزمندانِ تاریخ که پس از چندی از دنیا کوچ کرده و به سرای دیگر رفته و دارایی و قدرتشان به دیگران رسید و تنها نامی از آنان در جهان مانده است)".
مولای متقیان و پیشوای خداپرستان(ع) در خطبه ۲۳۰ نهج البلاغه نیز با اشاره به ضرورت تلاش، آمادگی و توشه برداری جهت سفر آخرت، به امت های گذشته پرداخته و عبرت گیری از زندگی و سرنوشت آنان را با تعابیری هشدار گونه متذکر می شود: "بر شما باد به تلاش، آمادگی و توشه گیری در دنیا، مبادا زندگی دنیا شما را فریفته سازد، آن سان که امت های پیشین و سده های گذشته را فریفته. همانان که دنیا را دوشیدند (تعبیری ادبی و استعاری نسبت به بهره گیری از دنیا؛ دنیا به حیوانی تشبیه گردیده که لوازمی دارد از جمله دوشیده شدن؛ حذف مشبه به و ذکر یکی از لوازم آن به شیوه استعاره مکنیه) و به فریفتگی آن گرفتار شده و توان آن را تباه ساخته (و آنچه از دنیا برایشان فراهم بود، از دست دادند) و تازه های آن را فرسوده کردند و خانه هایشان گور گردید و دارایی شان، میراثی (برای دیگران) شد".
امام علی(ع) در سخنانی موعظه آمیز (پایان خطبه ۳۲) به اهمیت عبرت گیری از پیشینیان دعوت کرده، پیش از آنکه عمر به سر رسد و انسان خود تبدیل به پندی برای دیگران گردد: "از کسانی که پیش از شما بودند، عبرت گیرید؛ پیش از آنکه آیندگان از شما عبرت گیرند. دنیای نکوهش شده را رها کنید، چرا که شیفتگان علاقمندتر از شما را رها کرده است".
یادآوری رخدادهای گذشته، تفکر در تاریخ و خود را محکوم در سیر تاریخ دیدن، نکته دیگری است که امیر مومنان در نامه ۳۱ به فرزند برومندش حسن بن علی(ع) توصیه فرموده: "اخبار گذشتگان را بر (دلت) بازگو نما و آنچه را پیشینیان بدان مبتلا شدند، یادآوری کن و در سرزمین هایشان و آثارشان حرکت کرده (از نزدیک، اخبار و آثار پیشینیان را ملاحظه نما) و بنگر چه کردند و کجا رفتند؟ خواهی دید آنان از دوستان و عزیزان جدا شده و به دیار غربت شتافتند و پس از اندکی تو نیز یکی از آنان خواهی بود. (ضرورت دیدن خود به عنوان جزئی از تاریخ و اشاره به گذرا بودن عمر و حتمی بودن مرگ و در نتیجه، تلاش برای توشه گیری از دنیا برای جهان پس از مرگ). پس (با استفاده از عبرت از پیشینیان و درس گرفتن از تاریخ و درک سنت های حاکم بر آن) آخرت خویش را آباد کن و آن را به دنیا مفروش و سخنی را که نمی دانی، رها کن".در بخش دیگری از همین نامه، امام(ع) چنین می فرماید: "پسرم، اگر چه من به اندازه گذشتگان، عمر نکردم، اما درباره کارهایشان و اخبارشان نگریستم و تامل نمودم و در آثارشان سیر کردم؛ گویی یکی از آنان شدم، بلکه (با تامل در تاریخ پیشینیان) گویی از ابتدا تا آخرشان با آنها بوده و عمر کرده ام".
در خطبه ۱۸۲، امام العارفین(ع) به ماهیت دنیا اشاره کرده و با نگاهی تاریخی به قدرت حضرت سلیمان(ع) که پادشاهی توانا در تاریخ بنی اسراییل بوده، پایان او را نیز مرگ و نیستی در دنیا دانسته که برای خردمندان جای بسی عبرت و اندرز است: "اگر کسی راهی به سوی ماندگاری و دوری از مرگ می یافت، او سلیمان بن داود(ع) بود که پادشاهی انسان و جنیان به او واگذار شده و دارای پیامبری بوده و (نزد خدا)، منزلتی بزرگ داشته و چون روزی که برایش مقدر شده بود، از آن بهره جسته و مدتش به پایان رسید، کمان های مرگ، تیرهای نیستی را به سویش نشانه رفتند (استعاره مکنیه) و خانه ها از او تهی ماند (از خانه ها کوچ نموده و به دیار دیگری شتافت)، سرزمین ها از او خالی شد و مردم دیگری (آنچه او داشت) به ارث بردند".
گذشته از حال و آینده جدا نبوده و زندگی حال، محصول گذشته بوده و امروز نیز بر آینده تاثیر می گذارد؛ از این رو با درک هر چه بیشتر زندگی گذشتگان و دانش اندوزی تاریخی، تجربه ما برای مقابله با مشکلات آینده بهتر شده و با دیدگان باز می توانیم برای آینده روشنتر برنامه ریزی کنیم.
از سوی دیگر، با دانستن تاریخ، راه برای درک هر چه بیشتر و بهتر انسان فراهم شده و این معرفت گامی است به سوی فهم بهتر از این اعجوبه آفرینش. از این رو با مطالعه تاریخ به عنوان یکی از دانش های ضروری برای انسان، شناخت هر چه بیشتر همنوعان برایمان مقدور می گردد. امام علی(ع) نیز در گفته های متعددی بر اهمیت عبرت گیری از تاریخ و بهره گیری از تجارب تاریخی تاکید فرموده و این دانش را برای بهره گیری از عمر و توشه گیری از دنیا برای جهان پس از مرگ مفید و مهم توصیف نموده است. نهج البلاغه کتابی است که حکمت را به بشر آموزش می دهد و یکی از لوازم آن، اندیشه نمودن درباره ماهیت زندگی، حقیقت مرگ و درک گذرا بودن زندگی مادی است که مطالعه تاریخ این فرصت را به خوبی برای اندیشیدن انسان فراهم می کند. از این رو خواندن و اندوختنی که در آن اندیشه و عبرت نباشد، چندان سودمند نخواهد بود.
سخنان امام الموحدین(ع) سرشار از حکمت و دانش بوده و چه زیبا سروده اقبال لاهوری:مُسلِم اول سرمردان علی/ عشق را سرمایه ایمان علیاز ولای دودمامش زنده ام/ در جهان مثل گهر تابنده امخاکم و از مهر او آیینه ام/ می توان دیدن، نوا در سینه امقوت دین مبین فرموده اش/ کائنات آیین پذیر از دوده اشمُرسَل حق کرد نامش بوتراب/ حق ید الله خواند در ام الکتابهر که دانای رموز زندگی است/ سرّ اسمای علی داند که چیست
منابع:
۱. نهج البلاغه
۲. دلشاد تهرانی، مصطفی، تفسیر نهج البلاغه، انتشارات سمت ۱۴۰۳.
۳. محمد، أويس كريم، المعجم الموضوعی لنهج البلاغة، مشهد، مجمع البحوث الاسلامية ١۴۰۸ ق
فدای مظلومیتت یا علی