چرا ارتش در خیابان‌ها دیده نمی‌شود؟ منطق دکترین دفاعی ایران در روزهای تنش نظامی

به گزارش تابناک؛در فضای جنگی یا نیمه‌جنگی، نخستین چیزی که ذهن افکار عمومی را درگیر می‌کند، نشانه‌های ظاهری امنیت در شهرهاست. خودروهای پلیس، نیروهای انتظامی و گاهی نیروهای بسیج در برخی نقاط مستقر می‌شوند تا نظم عمومی حفظ شود و کنترل شهری دچار خلل نشود. اما در همین فضا، غیبت نیروهای ارتش در خیابان‌ها برای برخی سؤال ایجاد می‌کند. این موضوع در نگاه اول شاید عجیب به نظر برسد، اما در واقع نتیجه مستقیم دکترین دفاعی و ساختار مأموریتی نیروهای مسلح ایران است.

در ساختار دفاعی ایران، میان وظایف نیروهای امنیتی داخلی و نیروهای نظامی کلاسیک تفکیک مشخصی وجود دارد. نیروی انتظامی و بسیج، به عنوان نیروهایی که مأموریت اصلی آنها حفظ امنیت داخلی و مدیریت شرایط شهری است، در چنین موقعیت‌هایی در سطح شهر حضور دارند. این نیروها آموزش دیده‌اند تا نظم عمومی را حفظ کنند، از بروز آشوب جلوگیری کنند و در شرایط اضطراری امنیت شهری را تضمین کنند.

در مقابل، ارتش جمهوری اسلامی ایران اساساً یک نیروی نظامی کلاسیک با مأموریت‌های مشخص در حوزه دفاع سرزمینی است. به همین دلیل دکترین عملیاتی آن بر حضور در خطوط دفاعی، مناطق مرزی و پایگاه‌های نظامی استوار است، نه در خیابان‌های شهرها. در شرایطی مانند وضعیت فعلی که احتمال درگیری نظامی گسترده وجود دارد، اولویت ارتش نه استقرار در شهرها، بلکه آماده‌سازی برای عملیات‌های احتمالی در مرزها و مناطق راهبردی کشور است.

به بیان ساده‌تر، ارتش در حال حاضر در پشت صحنه میدان قرار دارد؛ جایی که برنامه‌ریزی‌های عملیاتی، جابه‌جایی یگان‌ها و استقرار نیروها برای سناریوهای احتمالی در حال انجام است. این فرآیند شامل آماده‌سازی تجهیزات، تمرین‌های هماهنگی، افزایش سطح آماده‌باش یگان‌ها و استقرار دقیق در مناطق عملیاتی است. چنین فعالیت‌هایی طبیعتاً در خیابان‌های شهر دیده نمی‌شود، اما در واقع ستون اصلی آمادگی دفاعی کشور را تشکیل می‌دهد.

در قوانین دفاعی ایران نیز تأکید شده که ارتش مأموریت اصلی دفاع از مرزهای کشور را بر عهده دارد. حضور گسترده نیروهای ارتش در شهرها معمولاً تنها در شرایط کاملاً اضطراری یا در قالب مأموریت‌های خاص تعریف می‌شود. البته در این میان استثناهایی نیز وجود دارد. نیروی هوایی و نیروی دریایی ارتش به دلیل ماهیت عملیاتی خود، از این محدودیت تا حدی مستثنی هستند، زیرا مأموریت‌های آنها اساساً در محیط‌های هوایی و دریایی انجام می‌شود و ارتباطی با استقرار شهری ندارد.

این رویکرد تنها مختص ایران نیست. در بسیاری از ارتش‌های حرفه‌ای جهان نیز یگان‌های رزمی اصلی در زمان بحران در پادگان‌ها و مناطق عملیاتی آماده می‌شوند، نه در خیابان‌ها. دلیل آن نیز روشن است: هیچ ارتشی بهترین نیروهای خود را صرفاً برای نمایش در محیط شهری به کار نمی‌گیرد. نیروهای نخبه و یگان‌های هجومی برای میدان واقعی نبرد نگه داشته می‌شوند؛ جایی که حضور آنها می‌تواند نتیجه جنگ را تغییر دهد.

در ساختار نیروی زمینی ارتش ایران نیز یگان‌هایی وجود دارند که دقیقاً برای چنین شرایطی طراحی شده‌اند. یکی از شناخته‌شده‌ترین این واحدها تیپ ۵۵ هوابرد است؛ یگانی که به عنوان یکی از مهم‌ترین نیروهای واکنش سریع ارتش شناخته می‌شود. نیروهای این تیپ آموزش‌های تخصصی چتربازی، عملیات هوابرد و جابه‌جایی سریع را می‌بینند و می‌توانند در مدت کوتاهی به مناطق مختلف منتقل شوند. چنین یگانی معمولاً برای عملیات‌های سریع و حساس در نظر گرفته می‌شود و در شرایط جنگی ارزش عملیاتی بالایی دارد.

در کنار آن، تیپ ۶۵ نیروهای ویژه هوابرد که با نام نوهد شناخته می‌شود، یکی از حرفه‌ای‌ترین یگان‌های عملیات ویژه در ارتش ایران است. نیروهای این تیپ آموزش‌های بسیار سنگین و تخصصی می‌بینند و برای مأموریت‌هایی مانند عملیات‌های نفوذ، شناسایی عمیق، آزادسازی اهداف حساس و عملیات‌های ویژه طراحی شده‌اند. چنین یگانی معمولاً در مراحل حساس جنگ وارد عمل می‌شود و به همین دلیل حضور آشکار آن در خیابان‌های شهر هیچ توجیه عملیاتی ندارد.

در سطحی بزرگ‌تر، یگان‌هایی مانند لشکر ۷۷ خراسان نیز نقش مهمی در ساختار دفاعی نیروی زمینی ارتش دارند. این لشکر که در شرق کشور مستقر است، ترکیبی از یگان‌های پیاده، زرهی و مکانیزه را در اختیار دارد و مسئول پوشش بخش مهمی از مرزهای شرقی ایران است. در شرایطی که احتمال گسترش تنش‌های منطقه‌ای وجود دارد، چنین یگان‌هایی در حال افزایش سطح آمادگی خود هستند و تمرکز آنها بر استقرار در مناطق عملیاتی است.

در واقع اگر به منطق نظامی نگاه کنیم، تصویر روشن‌تر می‌شود. نیروی انتظامی و بسیج در شهرها حضور دارند زیرا مأموریت آنها مدیریت امنیت داخلی و نظم شهری است. ارتش اما مأموریتی متفاوت دارد؛ مأموریتی که بیشتر به دفاع سرزمینی و آمادگی برای درگیری‌های گسترده نظامی مربوط می‌شود. به همین دلیل حضور ارتش در خیابان‌ها نه تنها ضرورتی ندارد، بلکه می‌تواند از تمرکز نیروهای حرفه‌ای بر مأموریت اصلی آنها نیز بکاهد.

به همین دلیل در روزهایی که فضای منطقه پرتنش است، ارتش بیشتر در پایگاه‌ها، مناطق مرزی و مراکز عملیاتی دیده می‌شود تا در خیابان‌های شهر. آنچه در شهرها دیده می‌شود لایه امنیت داخلی است، در حالی که لایه دفاع نظامی کشور در پشت صحنه و در نقاط راهبردی در حال آماده‌سازی است.

در واقع غیبت ارتش در خیابان‌ها به معنای عدم حضور یا عدم آمادگی نیست؛ بلکه دقیقاً برعکس، نشانه آن است که نیروهای حرفه‌ای ارتش در حال آماده شدن برای مأموریت‌های واقعی خود هستند. در دکترین نظامی، نمایش قدرت در خیابان‌ها اهمیت چندانی ندارد؛ آنچه اهمیت دارد آمادگی در میدان‌هایی است که در صورت گسترش بحران، سرنوشت نبرد در آنها تعیین خواهد شد.