بازار خودرو دوباره گران شد؛ ارزان‌ترین خودرو‌ها هم میلیاردی شدند

 

به گزارش خبرنگار خودرو تابناک، بازار خودرو در نخستین روز‌های مهرماه بار دیگر شاهد افزایش قیمت بخشی از خودرو‌های داخلی بوده است؛ افزایشی که در چند مدل محدود نمانده و بخش قابل‌توجهی از محصولات ایران‌خودرو و سایپا را تحت تأثیر قرار داده است. گزارش‌های منتشرشده از بازار در چهارم مهرماه نشان می‌دهد قیمت بسیاری از خودرو‌های داخلی نسبت به روز‌های قبل افزایش پیدا کرده و حتی خودرو‌هایی که سال‌ها به‌عنوان گزینه‌های اقتصادی بازار شناخته می‌شدند، اکنون در محدوده‌ای قرار گرفته‌اند که خرید آنها برای بخش بزرگی از خانوار‌ها دیگر یک تصمیم ساده مصرفی نیست. در گزارش‌های روز بازار، کوییک GXL در محدوده یک میلیارد و ۴۲۰ میلیون تومان قرار گرفته و این عدد به‌خوبی نشان می‌دهد تعریف «خودروی اقتصادی» در بازار ایران تا چه اندازه تغییر کرده است.

 

کوییک قرار بود در سبد محصولات سایپا نقش یک خودروی شهری نسبتاً ارزان‌قیمت را ایفا کند؛ محصولی کوچک با هزینه نگهداری پایین که بتواند بخشی از تقاضای طبقه متوسط و خریداران خودرو‌های اول را پوشش دهد. امروز، اما قیمت چنین خودرویی از یک میلیارد تومان عبور کرده و همین اتفاق، معنای اقتصادی بازار خودرو را تغییر داده است. مسئله فقط این نیست که قیمت یک مدل افزایش پیدا کرده؛ مسئله این است که کف قیمتی بازار خودرو نیز بالا آمده و فاصله میان درآمد خانوار و هزینه خرید خودرو روزبه‌روز بیشتر شده است. وقتی خودرویی با چنین جایگاهی در سبد محصولات یک خودروساز به این سطح قیمتی می‌رسد، طبیعی است که خودرو‌های بالاتر نیز به‌صورت زنجیره‌ای تحت تأثیر قرار بگیرند و بازار از پایین تا بالا جابه‌جا شود.

 

بازار خودرو ایران طی سال‌های گذشته به‌تدریج با پدیده‌ای روبه‌رو شده که شاید مهم‌تر از افزایش قیمت چند مدل مشخص باشد؛ مفهوم خودروی اقتصادی از معنای سابق خود فاصله گرفته است. در گذشته خریدار می‌توانست با بودجه‌ای مشخص سراغ خودرو‌هایی مانند پراید، تیبا، ساینا یا کوییک برود و انتخاب خود را میان چند گزینه نسبتاً ارزان انجام دهد. امروز حتی ارزان‌ترین محصولات موجود نیز برای بسیاری از خانوار‌ها به سرمایه‌ای بزرگ تبدیل شده‌اند و خرید آنها به پس‌انداز طولانی‌مدت، دریافت تسهیلات یا فروش دارایی دیگر نیاز دارد.

 

این تغییر فقط حاصل عملکرد خودروساز نیست. هزینه تولید خودرو در سال‌های اخیر به‌شدت افزایش پیدا کرده و مجموعه‌ای از عوامل از مواد اولیه و دستمزد گرفته تا انرژی، حمل‌ونقل، قطعات، هزینه‌های مالی و نرخ ارز در قیمت تمام‌شده اثر گذاشته‌اند. خودروساز برای تولید یک خودرو باید زنجیره‌ای طولانی از قطعات و خدمات را مدیریت کند و افزایش قیمت هر حلقه از این زنجیره در نهایت خودش را در قیمت خودرو نشان می‌دهد. در کنار این موضوع، سیاست قیمت‌گذاری نیز باعث شده قیمت کارخانه و بازار برای سال‌ها در دو مسیر متفاوت حرکت کنند و همین اختلاف، رفتار خریدار و فروشنده را پیچیده‌تر کرده است.

 

قیمت کارخانه و قیمت بازار در ایران صرفاً دو عدد متفاوت نیستند؛ این دو عدد دو رفتار اقتصادی متفاوت ایجاد می‌کنند. اگر خودرویی در کارخانه با قیمت پایین‌تر از بازار عرضه شود، خریدار انگیزه پیدا می‌کند برای ثبت‌نام و خرید آن اقدام کند، حتی اگر مصرف‌کننده واقعی نباشد. از طرف دیگر، خودروساز نیز در صورت فروش محصول پایین‌تر از هزینه واقعی تولید، با فشار مالی مواجه می‌شود. این تضاد سال‌ها در صنعت خودرو وجود داشته و هر بار با تغییر روش قیمت‌گذاری یا شرایط فروش، شکل تازه‌ای پیدا کرده است.

 

بازار آزاد نیز به همین دلیل فقط تابع میزان عرضه روزانه نیست. فروشنده‌ای که خودرو در اختیار دارد، قیمت جایگزینی آن را نیز در نظر می‌گیرد. اگر تصور کند خودرو در ماه بعد گران‌تر خواهد شد، حاضر نیست آن را با قیمت پایین‌تر بفروشد. خریدار هم در نقطه مقابل، اگر احساس کند قیمت‌ها ممکن است دوباره افزایش پیدا کند، تلاش می‌کند خرید را جلو بیندازد. همین رفتار دوطرفه می‌تواند حتی در بازاری که تعداد معاملات کاهش پیدا کرده است، قیمت اسمی خودرو را بالا نگه دارد.

 

افزایش قیمت خودرو فقط به مبلغی که خریدار در زمان معامله پرداخت می‌کند محدود نیست. هزینه مالکیت خودرو نیز در سال‌های اخیر افزایش پیدا کرده و این بخش از ماجرا گاهی کمتر از قیمت خود خودرو دیده می‌شود. یک خودرو برای ادامه فعالیت به سوخت، روغن، لاستیک، لنت، باتری، بیمه، سرویس‌های دوره‌ای و تعمیرات نیاز دارد و هر کدام از این هزینه‌ها تحت تأثیر تورم و افزایش قیمت قطعات قرار گرفته‌اند.

 

برای خودرو‌های قدیمی‌تر، هزینه تعمیرات می‌تواند سهم قابل‌توجهی از مخارج مالک را تشکیل دهد. قطعات مصرفی شاید به‌راحتی در بازار پیدا شوند، اما مجموعه‌هایی مانند سیستم تعلیق، گیربکس، تجهیزات برقی و قطعات الکترونیکی در صورت خرابی هزینه بیشتری ایجاد می‌کنند. در خودرو‌های جدیدتر نیز شرایط متفاوت است؛ وابستگی بیشتر به تجهیزات الکترونیکی، حسگر‌ها و واحد‌های کنترل باعث شده برخی تعمیرات تخصصی‌تر و گران‌تر شوند؛ بنابراین خریدار باید علاوه بر قیمت اولیه، هزینه چند سال مالکیت را نیز در نظر بگیرد.

 

همین موضوع باعث شده فاصله میان خودرو‌های صفر و کارکرده نیز همیشه آن‌طور که روی کاغذ دیده می‌شود، ساده نباشد. یک خودرو کارکرده ممکن است قیمت خرید پایین‌تری داشته باشد، اما نیاز به تعمیرات بیشتری پیدا کند. در مقابل، خودرو صفر هزینه خرید بالاتری دارد، اما در سال‌های ابتدایی معمولاً هزینه تعمیرات آن کمتر است. افزایش قیمت خودرو‌های صفر، بازار کارکرده را نیز تحت فشار قرار می‌دهد، زیرا بخشی از خریدارانی که توان خرید خودروی صفر را ندارند به بازار دست‌دوم منتقل می‌شوند.

 

 افزایش قیمت خودرو یک اثر زنجیره‌ای ایجاد می‌کند. ابتدا خودرو‌های صفر گران می‌شوند، سپس قیمت خودرو‌های کارکرده افزایش پیدا می‌کند و بعد هزینه قطعات و خدمات نیز خود را در بازار نشان می‌دهد. در چنین چرخه‌ای، حتی خانواری که قصد خرید خودرو ندارد نیز ممکن است از طریق افزایش هزینه حمل‌ونقل یا تعمیر خودرو فعلی خود تحت تأثیر قرار بگیرد.

 

برای بررسی مسیر بازار خودرو باید مجموعه‌ای از عوامل را هم‌زمان دید. عرضه خودرو، هزینه تولید، نرخ ارز، انتظارات تورمی، وضعیت نقدینگی خودروساز و قطعه‌ساز و سیاست‌های فروش همگی در تعیین قیمت نقش دارند. اگر عرضه افزایش پیدا کند و خودرو‌های بیشتری با فاصله زمانی کوتاه وارد بازار شوند، فشار روی قیمت کاهش پیدا می‌کند؛ اما اگر تولید با محدودیت روبه‌رو شود، بازار آزاد فضای بیشتری برای افزایش قیمت پیدا خواهد کرد.

 

از طرف دیگر، کاهش قدرت خرید الزاماً به معنی کاهش قیمت خودرو نیست. خودرو برای بسیاری از خانوار‌ها یک دارایی محسوب می‌شود و مالک آن می‌تواند فروش را به تأخیر بیندازد. در چنین بازاری ممکن است تقاضای واقعی کاهش پیدا کند، اما عرضه نیز هم‌زمان پایین باشد و قیمت‌ها همچنان در سطح بالا باقی بمانند. به همین علت تعداد معاملات به‌تنهایی شاخص مناسبی برای تشخیص جهت قیمت نیست و باید رفتار عرضه‌کننده و هزینه جایگزینی خودرو نیز بررسی شود.

 

مهرماه از همین حالا با بازاری آغاز شده که هنوز از نظر قیمت به نقطه تعادل نرسیده است. گزارش‌های روز‌های ابتدایی ماه نشان می‌دهد افزایش قیمت در مدل‌های داخلی ادامه دارد و ارزان‌ترین خودرو‌های بازار نیز دیگر فاصله چندانی با محدوده‌های قیمتی سنگین ندارند.

 

اگر قرار باشد بازار خودرو به ثبات برسد، صرفاً کنترل قیمت یک یا دو مدل کافی نیست. باید زنجیره تولید، هزینه قطعه‌سازی، نقدینگی خودروساز، سیاست واردات، قیمت‌گذاری و قدرت خرید مصرف‌کننده هم‌زمان دیده شود. هرکدام از این حلقه‌ها که از تعادل خارج شود، اثر آن در آخر به بازار منتقل خواهد شد.

 

بازار خودرو ایران اکنون در نقطه‌ای قرار گرفته که عدد قیمت به‌تنهایی بخش کوچکی از داستان است. مسئله مهم‌تر این است که خودرویی که زمانی برای طبقه متوسط یک کالای مصرفی معمولی محسوب می‌شد، به دارایی بزرگی تبدیل شده و خرید آن نیازمند تصمیم اقتصادی جدی است. وقتی ارزان‌ترین گزینه‌های بازار نیز در محدوده بیش از یک میلیارد تومان قرار می‌گیرند، دیگر نمی‌توان افزایش قیمت را صرفاً یک نوسان روزانه دانست؛ این اتفاق نشانه تغییر ساختاری در اقتصاد خودرو و قدرت خرید مصرف‌کننده ایرانی است.