مسابقه اعراب خلیج فارس برای تولید پهپاد؛ پهپاد‌های آمریکایی بهتر است یا اوکراینی؟

به گزارش خبرنگار بین الملل تابناک، اندیشکده آمریکایی استیمسون در مقاله‌ای نوشته است: از ماه ژوئیه، یک انبار کوچک در امارات متحده عربی مشغول تولید رهگیر‌های کم‌هزینه‌ای است که برای سرنگون کردن پهپاد‌های ایرانی از آسمان طراحی شده‌اند. 

این تأسیسات که توسط یک پیمانکار تولید اماراتی به نمایندگی از «پاورئوس» (Powerus)، یک استارتاپ مستقر در وست پالم بیچ فلوریدا، اداره می‌شود، روزانه حدود ۳۰ رهگیر سامانه ضدپهپاد (C-UAS) مدل «گاردین» (Guardian) تولید می‌کند و قصد دارد این رقم را به ۱۰۰ برساند. هزینه هر واحد تقریباً ۵۰۰۰ دلار است.

این کارخانه از نظر مقیاس کوچک است، اما بازتاب‌دهنده تغییری گسترده‌تر در شیوه تأمین سامانه‌های بدون سرنشین برای شرکای خلیج فارس آمریکا است. از آنجا که جنگ ایران، پهپاد‌های کم‌هزینه و مصرف‌شدنی را در سراسر منطقه به اولویت تبدیل کرده است — هم برای سرنگونی پهپاد‌های دشمن و هم برای حمله به اهداف — شرکت‌های آمریکایی به‌طور فزاینده‌ای این تقاضا را با تولید یا مشارکت در تولید آنها در خلیج فارس، به جای صادرات سامانه‌های کامل، برآورده می‌کنند.

ریتیان در حال ساخت رهگیر‌های «کایوت» (Coyote) خود در امارات است، کویت در حال تهیه پهپاد رهگیر «رودرانر-ام» (Roadrunner-M) شرکت اندوریل است، و عربستان سعودی با یک شریک مستقر در یوتا در حال تولید پهپاد حمله یک‌طرفه دوربرد «اسکای‌واسپ» (SKYWASP) است که اولین استفاده رزمی خود را در سپتامبر تجربه کرده است.

کشور‌های شورای همکاری خلیج فارس (GCC) سال‌هاست برای خودمختاری دفاعی بیشتر و تنوع‌بخشی به تأمین‌کنندگان فشار آورده‌اند و جنگ هر دو این انگیزه را تقویت کرده است. 

از ماه فوریه، اعراب خلیج فارس توافق‌نامه‌های جدید پهپادی و پدافند هوایی نه تنها با شرکت‌های آمریکایی، بلکه با شرکای متعدد — به‌ویژه اوکراین، اما نه محدود به آن — امضا کرده‌اند. 

با این حال، در میان این فهرست در حال گسترش تأمین‌کنندگان، تنوع‌بخشی به جای کنار زدن نفوذ آمریکا، در کنار آن همزیستی می‌کند: تولید و تأمین چند برابر می‌شود، در حالی که مهم‌ترین طراحی، نرم‌افزار و مجوز صادرات در دست آمریکا متمرکز باقی می‌ماند. 

در امارات، برای مثال، تصویر نوظهور نشان‌دهنده رابطه‌ای دفاعی-صنعتی با واشنگتن است که در حال عمیق‌تر شدن است، نه تضعیف. در حالی که کشور‌های خلیج فارس تولید پهپاد را بومی‌سازی و پایگاه تأمین‌کنندگان خود را گسترش می‌دهند، مشارکت با واشنگتن همچنان در مرکز تقویت پهپادی منطقه باقی می‌ماند.

یک مشکل هزینه به یک مسئله صنعتی تبدیل می‌شود

امارات پس از حمله آمریکا و اسرائیل به ایران در فوریه، به شدت هدف‌گیری‌شده‌ترین کشور شورای همکاری خلیج فارس بود. بین فوریه و آوریل، بیش از ۵۰۰ موشک بالستیک و بیش از ۲۲۰۰ پهپاد ایرانی به سوی امارات شلیک شد که دست‌کم ۱۵ نفر را کشت و یک پالایشگاه نفت را از کار انداخت. 

پدافند هوایی امارات در ابتدا به رهگیر‌های پاتریوت PAC-۳، تاد (THAAD) و KM-SAM متکی بود که هر یک میلیون‌ها دلار هزینه داشتند تا پهپاد‌های شاهد به ارزش حدود ۸۰ هزار دلار را منهدم کنند — نسبتی که به‌طور گسترده «غیرقابل تحمل» توصیف شده است.

«گاردین» برای پر کردن این شکاف طراحی شده است. این سامانه بر پایه یک طراحی اوکراینی که در مقابله با «گران‌های» روسی مؤثر بوده، ساخته شده و از قطعات چاپ سه‌بعدی، ریزتراشه‌های آماده و ماژول‌های GPS استفاده می‌کند که برای مونتاژ سریع به هم متصل می‌شوند. بر اساس وب‌سایت شرکت، برد آن ۱۵ کیلومتر و استقامت آن ۲۸ دقیقه است.

این سامانه جایگزین سامانه‌های پیشرفته نیست. «گاردین» نمی‌تواند موشک‌های بالستیک را رهگیری کند و این دو رهگیر به‌طور گسترده مکمل یکدیگر تلقی می‌شوند، نه جانشین PAC-۳. 

ایران همچنین احتمالاً در حال بازسازی ذخایر موشکی خود است و ممکن است به‌زودی پهپاد‌های جت‌موتور گران-۳ و -۴ را به کار گیرد که چشم‌انداز رگبار‌های پهپادی به سبک روسی را که اوکراین با آن روبه‌رو شده، افزایش می‌دهد.

پاورئوس می‌گوید کارخانه‌های وابسته حدود ۳۰۰۰ رهگیر در ماه تولید می‌کنند و هدفشان رسیدن به ۱۵۰۰۰ در ماه در سراسر جهان تا اواسط ۲۰۲۷ از طریق شبکه‌ای از کارخانه‌های شریک است. 

این شبکه در حال حاضر شامل مشارکت با شرکت هندی «پاراس دیفنس»، یک قرارداد تجاری ۲۲.۳ میلیون دلاری برای حفاظت از زیرساخت‌های نفت و گاز در خاورمیانه، و یک قرارداد نیروی هوایی آمریکا به ارزش تا ۹۰ میلیون دلار است. 

برت ولیکوویچ، هم‌بنیان‌گذار شرکت، به نیویورک تایمز گفت که این مدل بازتاب‌دهنده مسیر صنعت است: «تولید باید نزدیک به جایی که به آن نیاز است، مستقر باشد.» پاورئوس همچنین قرار است با شرکت «اورئوس گرین‌وی هولدینگز» که در نزدک فهرست شده و دونالد ترامپ جونیور و اریک ترامپ سهمی غیرمستقیم در آن دارند، ادغام شود؛ این شرکت می‌گوید پسران ترامپ هیچ دخالتی در سمت تجاری ندارند و کاخ سفید هرگونه تضاد منافع را رد می‌کند.

پاورئوس تنها نیست. در آوریل ۲۰۲۵، ریتیان و شورای توازن امارات یک برگه شرایط برای معرفی تولید رهگیر ضدپهپاد «کایوت» امضا کردند. متعاقباً یک تأسیسات تولید و مونتاژ در پارک صنعتی توازن در ابوظبی افتتاح شد. 

گفته می‌شود هزینه هر رهگیر «کایوت» ۱۲۶۵۰۰ دلار است. تقاضای امارات برای این سامانه در ماه مارس برجسته شد، زمانی که وزارت خارجه آمریکا فروش ۲.۱ میلیارد دلاری ده سامانه «سامانه یکپارچه شکست هواپیما‌های بدون سرنشین کوچک، کند و کم‌ارتفاع در سایت ثابت» (FS-LIDS) را تأیید کرد، شامل ۲۴۰ رهگیر کایوت بلوک ۲، رادار‌ها و تجهیزات فرماندهی و کنترل. واشنگتن برای دور زدن بررسی کنگره، اختیار اضطراری را اعمال کرد.

رویکرد کویت از نظر شکل متفاوت است، اما به جهتی مشابه اشاره دارد. در ۵ ژوئن، وزارت خارجه آمریکا فروش بالقوه ۱.۹۸ میلیارد دلاری سکو‌های ضدپهپاد را تأیید کرد که بر پهپاد رهگیر «رودرانر-ام» و رهگیر جنبشی «آنویل» شرکت اندوریل، همراه با سامانه‌های جنگ الکترونیک «پولسار»، برج‌های نظارتی «سنتری» و نرم‌افزار فرماندهی و کنترل «لتیس» متمرکز بود. 

کویت که تا اوایل ژوئیه گزارش داده بود از فوریه بیش از ۱۴۵۰ موشک و پهپاد را رهگیری کرده، در حال خرید است نه بومی‌سازی. اما این بسته عملاً لایه ضدپهپاد نوظهور خود را به یک معماری آمریکایی گره می‌زند که برای شناسایی، ردیابی و شکست پهپاد‌ها به‌عنوان یک سامانه واحد ساخته شده است. کویت همچنین در حال مدیریت ریسک است. در کنار تأمین‌کنندگان آمریکایی، همکاری پهپادی خود را با اوکراین و بریتانیا گسترش داده است.

واشنگتن برخی موانع این همکاری را کاهش داده است. در سپتامبر ۲۰۲۵، وزارت خارجه تفسیر خود از کنترل‌های صادراتی را تغییر داد تا پهپاد‌های نظامی مانند جنگنده‌ها و نه سامانه‌های موشکی تلقی شوند و بدین ترتیب رژیم کنترل فناوری موشکی را دور بزند. 

این تغییر راه را برای فروش بیش از ۱۰۰ پهپاد MQ-۹ به عربستان سعودی هموار کرد و اجازه داد محصولات شرکت‌هایی مانند «جنرال اتمیکس»، «کراتوس» و «اندوریل» به‌عنوان فروش نظامی خارجی مدیریت شوند. این موضوع عمدتاً به سکو‌های بزرگ‌تر و دوربردتر مربوط می‌شود، نه رهگیر‌های ۵۰۰۰ دلاری، اما بازتاب‌دهنده تمایل گسترده‌تر برای تسهیل انتقال سامانه‌های بدون سرنشین به شرکای خلیج فارس است.

عربستان سعودی همین منطق را در حوزه تهاجمی به کار می‌گیرد. در ۲۵ مه، «سمافور» فاش کرد که SR۲Vector، یک شرکت مشترک بین «وکتور دیفنس» مستقر در یوتا و استارتاپ سعودی «SR۲ دیفنس سیستمز»، در حال توسعه یک تأسیسات تولید در نزدیکی ریاض برای SKYWASP است؛ یک پهپاد حمله یک‌طرفه که بر پایه شاهد-۱۳۶ ایران مدل‌سازی شده و برد گزارش‌شده آن ۱۵۰۰ کیلومتر است. این پروژه مهندسی آمریکایی، تأمین مالی سعودی و تولید محلی را ترکیب می‌کند و قرار است هم به مشتریان صادراتی و هم به پادشاهی خدمت کند.

این سامانه ممکن است قبلاً در درگیری استفاده شده باشد. در اواسط سپتامبر، اطلاعات منبع‌باز نشان داد پهپاد‌های SKYWASP پس از شعله‌ور شدن درگیری‌ها در یمن، اهدافی حوثی را هدف قرار داده‌اند. 

این فیلم‌ها به‌طور مستقل قابل تأیید نبوده و همچنان روشن نیست چه کسی پهپاد‌ها را پرتاب کرده و علیه چه اهدافی. در صورت تأیید، این نشان‌دهنده انتقال سریع از اعلام به استفاده عملیاتی برای یک شرکت مشترک آمریکایی-سعودی خواهد بود و یادآور آن است که همان منطق هزینه‌ای که تولید رهگیر خلیج فارس را پیش می‌برد، در جهت معکوس نیز اعمال می‌شود: یک پهپاد حمله به سبک شاهد که به‌طور داخلی تولید می‌شود، دقیقاً به این دلیل جذاب است که ساخت آن ارزان و دفاع در برابر آن گران است.

دامنه پاورئوس همچنین به نزدیک‌ترین شریک دفاعی جدید ریاض کشیده می‌شود. در ۱۶ سپتامبر، این شرکت یک یادداشت تفاهم با ارتش پاکستان امضا کرد که شامل یک سفارش اولیه مرتبط با پهپاد است. 

ولیکوویچ هدف را «یک رابطه فناوری مشترک» توصیف کرد و گفت این شرکت در حال بررسی راه‌هایی برای ساخت فناوری در پاکستان است. پاکستان یک کشور خلیج فارس نیست، اما از سپتامبر ۲۰۲۵ با یک پیمان دفاعی متقابل و همچنین روابط تاریخی به عربستان سعودی گره خورده است. این توافق نشان می‌دهد که مدل استارتاپی می‌تواند به شبکه گسترده‌تر شرکای امنیتی خلیج فارس گسترش یابد.

بومی سازی تولید پهپاد؟

آنچه بومی‌سازی می‌شود، عمدتاً ظرفیت تولید است نه حاکمیت فناوری. تحت ترتیب پاورئوس، این شرکت مسئولیت طراحی، مهندسی و استاندارد‌های فنی را حفظ می‌کند، در حالی که شریک منطقه‌ای ظرفیت تولید را فراهم می‌کند. 

پاورئوس آموزش، قطعات و نرم‌افزار را تأمین می‌کند و به گفته نیویورک تایمز، نیروی کار عمدتاً فیلیپینی و چینی است. تولید «مطابق با قوانین و مجوز‌های قابل اجرای کنترل صادرات آمریکا» انجام می‌شود. خود پاورئوس در میان خطرات این ترتیب ذکر می‌کند که مجوز‌های صادراتی «ممکن است به تأخیر بیفتند، رد شوند، معلق شوند، لغو شوند یا مشمول شرایط شوند.»

به عبارت دیگر، واشنگتن اهرم‌هایی را که بیشترین اهمیت را دارند، حفظ می‌کند. خلیج فارس سرعت، حجم و زمان‌بندی تحویل کوتاه‌تر به دست می‌آورد، اما لزوماً مالکیت فکری یا عمق صنعتی که خودمختاری استراتژیک واقعی نیاز دارد را به دست نمی‌آورد.

واشنگتن تنها دولتی نیست که در این جهت حرکت می‌کند. از زمانی که رئیس‌جمهور اوکراین در ماه مارس اعلام کرد کی‌یف یک توافق فناوری دفاعی با عربستان سعودی امضا کرده است، امارات، قطر، بحرین و کویت همگی درخواست هزاران پهپاد رهگیر اوکراینی کرده‌اند. 

در ژوئن، کویت یک گام فراتر رفت و یک توافق دفاعی دوجانبه با اوکراین را که اولین بار در ۲۰۱۸ امضا شده بود، فعال کرد که آموزش، لجستیک و تدارک تجهیزات را پوشش می‌دهد — ترتیبی که کمتر به‌عنوان گسست از تأمین‌کنندگان غربی و بیشتر به‌عنوان مکمل کم‌هزینه آنها تلقی می‌شود. بیش از ۲۰۰ متخصص نظامی اوکراینی به امارات، عربستان سعودی و قطر اعزام شده‌اند تا به آموزش خدمه در برابر حملات پهپادی کمک کنند.

تأمین‌کنندگان دیگر نیز در حال ورود به بازار هستند. در ۱۰ آوریل، وزارت دفاع بریتانیا اعلام کرد که استارتاپ بریتانیایی «کمبریج ایرواسپیس» «صدها» موشک رهگیر و پرتابگر جدید را به شرکای خلیج فارس تأمین خواهد کرد، با اولین تحویل‌ها از ماه مه و محموله‌های بعدی در شش ماه آینده. 

این سامانه، «اسکای‌همر»، به‌طور خاص برای مقابله با پهپاد‌های حمله یک‌طرفه طراحی شده و برد گزارش‌شده آن بیش از ۱۸ مایل است و قرارداد همچنین یکپارچه‌سازی، پشتیبانی فنی و آموزش کاربر نهایی را پوشش می‌دهد. 

ژاپن گام محدودتری در همین جهت برداشته و در آوریل فهرست صادرات دفاعی خود را برای اولین بار در دهه‌ها به تعداد معدودی از کشور‌های واجد شرایط باز کرد — که در میان شورای همکاری خلیج فارس، تا کنون تنها امارات واجد شرایط است.

هیچ‌یک از این تنوع‌بخشی، ایالات متحده را به‌عنوان تأمین‌کننده اصلی خلیج فارس کنار نزده است. رهگیر‌های اروپایی و آسیایی همچنان کسری از حجمی هستند که از کانال‌های آمریکایی عبور می‌کند و هیچ‌کدام هنوز با معماری لایه‌ای واشنگتن از رادارها، نرم‌افزار فرماندهی و کنترل و باتری‌های پیشرفته برابری نمی‌کنند. 

این الگو کمتر چرخشی از تأمین‌کنندگان آمریکایی و بیشتر یک پوشش ریسک ساخته‌شده حول آنهاست؛ کشور‌های خلیج فارس قصد دارند به خرید از واشنگتن ادامه دهند در حالی که پایگاه تأمین‌کنندگان خود را گسترش می‌دهند و مقداری ظرفیت در داخل می‌سازند. 

ریشه‌های اوکراینی «گاردین»، مانند وام‌گیری SKYWASP از شاهد-۱۳۶ ایران، یادآور آن است که حتی شرکت‌های آمریکایی در این حوزه اغلب طرح‌های خارجی اثبات‌شده در درگیری را اقتباس می‌کنند تا اینکه خودشان ابداع کنند.

سامانه‌های بدون سرنشین کم‌هزینه ممکن است به الگویی برای چگونگی همزیستی بومی‌سازی خلیج فارس، تنوع‌بخشی و نفوذ آمریکا تبدیل شوند. 

کشور‌های خلیج فارس یک ردپای تولید داخلی و تأمین‌کنندگان جایگزین ارزان‌تر به دست می‌آورند، در حالی که واشنگتن اختیار طراحی، نرم‌افزار و مجوزدهی را که بیشترین اهمیت را دارند، حفظ می‌کند. 

این تنش مدیریت می‌شود، نه حل، و اینکه چقدر دوام می‌آورد بستگی دارد به اینکه آیا شرکای خلیج فارس از مونتاژ به سمت طراحی حرکت می‌کنند یا نه.