شبهایی که سینما زیر آسمان بود
به گزارش تابناک؛ بررسی منابع تاریخی و روایتهای محلی نشان میدهد که «سینمای تابستانی» یا فضای روباز نمایش فیلم در برخی شهرهای خوزستان وجود داشته است بخشی از این فضاها در کنار سالنهای سرپوشیده قرار داشتند و برخی دیگر به صورت مستقل فعالیت میکردند.
اطلاعات موجود درباره همه این سینماها یکسان و کامل نیست و در برخی موارد، مشخصات سالن، زمان آغاز و پایان فعالیت یا حتی میزان استفاده از فضای روباز در منابع مختلف متفاوت است از این رو، در بازخوانی تاریخ این سینماها باید میان اطلاعات مستند، منابع محلی و خاطرات شفاهی تفاوت گذاشت.
سینمای تابستانی در شهر نفت
آبادان یکی از مهمترین کانونهای شکلگیری فرهنگ سینما در خوزستان بوده است گسترش صنعت نفت و ایجاد مجموعهای از امکانات رفاهی و فرهنگی برای کارکنان شرکت نفت، موجب شد سینما نیز در کنار باشگاهها، مراکز ورزشی و دیگر امکانات تفریحی جایگاه ویژهای در زندگی شهری این منطقه پیدا کند.
در میان نمونههای قدیمی، سینما شیرین جایگاه ویژهای دارد منابع تاریخی محلی، ساخت این سینما را در سال ۱۳۱۰ و به دست یک تاجر هندی ذکر کردهاند بر اساس همین منابع، ساختمان اولیه سینما ۲ طبقه سرپوشیده و یک سالن نمایش تابستانی داشت و پس از جنگ جهانی دوم نیز توسعه یافت.
سینما شیرین از جمله نمونههایی است که نشان میدهد فضای روباز در آبادان الزاما یک محل موقت یا ساده برای نمایش فیلم نبوده است بلکه میتوانسته از ابتدا در طراحی یک مجموعه سینمایی پیشبینی شود.
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر میشود که به مجموعه سینماهای وابسته به صنعت نفت در آبادان توجه کنیم بر اساس منابع تاریخی محلی، سینمای باشگاه نفت آبادان در منطقه بهمنشیر دارای ۲ بخش زمستانی و تابستانی بود.
ظرفیت سالن زمستانی حدود ۷۰۰ نفر و ظرفیت فضای تابستانی حدود یکهزار و ۵۰۰ نفر اعلام شده است. این مجموعه برای کارکنان شرکت نفت و خانوادههای آنان مورد استفاده قرار میگرفت.
در همین منابع از سینمای تابستانی «بریم» یا «آنکس» نیز نام برده شده است که ظرفیت آن حدود یکهزار نفر اعلام شده و برای کارکنان شرکت نفت و خانوادههای عضو باشگاه مورد استفاده قرار میگرفت همچنین از سینمای باشگاه نفت پیروز و سینمای روباز باشگاه ملوان به عنوان دیگر فضاهای نمایشی آبادان نام برده شده است.
بنابراین، برخلاف تصور اینکه سینمای روباز تنها به چند سینمای محلی و کوچک محدود بوده، شواهد موجود نشان میدهد که در آبادان، فضای تابستانی در برخی مجموعههای وابسته به صنعت نفت ظرفیتی قابل توجه داشته است.
سینما بهمن شیر آبادان
سینمای سعدی؛ روایت یک سینمای محلهای در اهواز
در اهواز نیز نمونهای روشن از سینمای روباز وجود داشته است منابع مربوط به تاریخ سینما در این شهر از سینما سعدی در منطقه کمپلو نام میبرند؛ سینمایی تابستانی که به گفته منابع محلی فقط شبها فیلم نمایش میداد، یک منبع تاریخ سینمای اهواز، فعالیت این سینما را تا اواخر دهه ۱۳۳۰ ذکر کرده است.
جزئیات بیشتری درباره این سینما در یک روایت محلی از اهواز ارائه شده است بر اساس این روایت، سینما سعدی در انتهای خیابان ارفع قرار داشت و فیلمهایی که نمایش آنها در سینما آپادانا پایان یافته بود، برای مدت کوتاهی در این سینمای روباز اکران میشدند در همین روایت، قیمت بلیت ۱۰، ۱۵ و ۲۵ ریال ذکر شده و محل آپارات نیز اتاقکی کوچک در انتهای محوطه عنوان شده است.
براساس روایتهایی که تصویری از فضای اجتماعی این سینما ارائه میکنند به نظر میرسد این سینما بیش از یک مجموعه بزرگ تجاری، ماهیتی محلهای داشته است و بخشی از مخاطبان آن ساکنان همان محدوده بودند.
در روایت محلی دیگری از سینما سعدی، از صندلیهای متفاوت برای بخشهای مختلف محوطه، حضور خانوادهها و شرایط تماشای فیلم در شبهای گرم تابستان سخن گفته شده است این جزئیات اگرچه برای بازسازی فضای اجتماعی آن دوره ارزشمند است، اما باید به عنوان خاطره و روایت شفاهی معرفی شود، نه سند قطعی تاریخی.
شبهایی که سینما زیر آسمان بود
کارون و ساحل؛ سالنهایی با فضای تابستانی
سینماهای اهواز نیز تنها به نمونههای مستقل روباز محدود نبودند منابع تاریخ سینمای شهر از سینما کارون نیز نام میبرند؛ سینمایی که در سال ۱۳۴۰ با نام «کسری» فعالیت خود را آغاز کرد و در خیابان سیمتری، نبش خیابان طالقانی قرار داشت. ظرفیت آن حدود ۶۰۰ صندلی ذکر شده است.
در مورد فضای تابستانی این سینما نیز در منابع محلی اطلاعاتی وجود دارد، اما جزئیات مربوط به دوره دقیق فعالیت فضای روباز آن به اندازه اطلاعات مربوط به سینما سعدی روشن نیست.
سینما ساحل نیز در تاریخ سینمای اهواز با یک فضای تابستانی ارتباط دارد. منابع مربوط به سینماهای قدیمی شهر، از وجود سالن روباز تابستانی در ساختمان قدیمی این مجموعه سخن گفتهاند و تصریح کردهاند که این فضا بعدها بدون استفاده رها شد.
از این منظر، درباره سینما ساحل باید میان وجود فضای روباز و فعال بودن مستمر آن برای نمایش فیلم تفاوت گذاشت چراکه داشتن یک سالن یا محوطه تابستانی الزاما به معنای آن نیست که این فضا در تمام دوره فعالیت سینما مورد استفاده قرار گرفته باشد.
ردپای سینمای تابستانی در شهرهای دیگر خوزستان نیز دیده میشود. یکی از نمونههای قابل توجه، سینما تاج اندیمشک است.
بر اساس یک روایت تاریخی محلی، این سینما در اواخر دهه ۱۳۳۰ توسط برادران نالتی راهاندازی شد، ابتدا سالن سرپوشیده زمستانی با ظرفیت حدود ۲۰۰ صندلی ساخته شد و پس از استقبال مخاطبان، سالن روباز تابستانی با ظرفیت حدود ۶۰۰ صندلی به مجموعه اضافه شد.
این روایت همچنین از حضور مخاطبانی از اندیمشک و مناطق اطراف برای تماشای فیلم در سینما تاج سخن میگوید و از برگزاری برخی برنامههای نمایشی در این مجموعه یاد میکند.
سینما در خوزستان
گستردگی سینما در خوزستان پیش از انقلاب، اهمیت این موضوع را بیشتر روشن میکند تا پیش از سال ۱۳۵۶ حدود ۳۸ سینمای عمومی در استان فعال بوده است آبادان با ۱۴ سینما، اهواز با ۹ سینما و خرمشهر با پنج سینما در میان شهرهای دارای بیشترین سالن قرار داشتند.
بر اساس همین آمار، دزفول، مسجدسلیمان، بهبهان و اندیمشک هرکدام ۲ سینمای عمومی و شهرهای شوشتر، رامهرمز و سوسنگرد نیز هرکدام یک سینما داشتند، با احتساب سالنهای اختصاصی شرکتها و کارخانههای بزرگ، تعداد سالنهای نمایش استان تا آن زمان حدود ۴۵ سالن اعلام شده بود.
این آمار نشان میدهد که در گذشته سینما در خوزستان شبکهای گسترده از سالنهای عمومی و اختصاصی را شکل داده بود. در چنین شرایطی، طبیعی بود که الگوهای متفاوت نمایش فیلم، از سالنهای رسمی گرفته تا فضاهای تابستانی و روباز، در شهرهای استان شکل بگیرد.
چرا سینماهای روباز از میان رفتند؟
پایان دوره سینماهای روباز را نمیتوان به یک عامل واحد نسبت داد. گسترش تلویزیون، تغییر الگوهای سرگرمی، تحولات اجتماعی و اقتصادی و در نهایت هشت ساله دفاع مقدس هرکدام در دورههای مختلف بر وضعیت سینماهای خوزستان تاثیر گذاشتند.
در منابع مربوط به تاریخ سینمای استان، آغاز جنگ یکی از نقاط عطف مهم در سرنوشت سینماهای آبادان و دیگر شهرهای درگیر جنگ دانسته شده است و منابع محلی درباره آبادان نیز از تعطیلی سینماها و آسیب دیدن بسیاری از آنها در طول جنگ خبر میدهند.
در چنین شرایطی، بخشی از زیرساختهای فرهنگی شهرها آسیب دید یا از چرخه فعالیت خارج شد. سینماهای روباز نیز که به استمرار مدیریت، تجهیزات نمایش، امنیت و وجود مخاطب نیاز داشتند، در بسیاری از موارد امکان ادامه فعالیت خود را از دست دادند.
با گذشت زمان، الگوی نمایش فیلم نیز تغییر کرد سالنهای استاندارد، فناوریهای جدید نمایش و در دورههای بعد مجتمعهای سینمایی، جای بسیاری از شکلهای قدیمی نمایش فیلم را گرفتند.
تاریخی که هنوز کامل ثبت نشده است
مرور اطلاعات موجود نشان میدهد که تاریخ سینمای روباز خوزستان هنوز به طور کامل ثبت نشده است. اطلاعات مربوط به سینما شیرین و برخی مجموعههای وابسته به صنعت نفت آبادان نسبتا روشنتر است، اما درباره برخی سینماهای اهواز، اندیمشک و دیگر شهرها هنوز بخشهایی از تاریخ آنها در خاطرات مردم و منابع محلی باقی مانده است.
کتاب چهل سال سینمای خوزستان (۱۳۵۰-۱۳۹۰) نوشته علینقی طاهری نیز از منابع پژوهشی مهم درباره تاریخ سینمای استان است این کتاب در سال ۱۳۹۱ با حمایت اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی خوزستان و انجمن سینمای جوان اهواز منتشر شده و ۵۹۹ صفحه دارد. طاهری پیش از آن نیز کتابی درباره تاریخ نمایش فیلم در خوزستان تالیف کرده بود.
پردههایی که بخشی از حافظه شهر شدند
سینمای روباز در خوزستان را نمیتوان تنها یک شکل قدیمی از نمایش فیلم دانست این فضاها در دورهای بخشی از زندگی اجتماعی شهرها بودند؛ در آبادان، در پیوند با ساختار فرهنگی و رفاهی صنعت نفت؛ در اهواز، در قالب برخی سینماهای محلهای؛ و در اندیمشک، در کنار سالنهای سرپوشیده و دیگر برنامههای فرهنگی.
امروز بخش زیادی از آن فضاها دیگر وجود ندارند یا کارکرد اولیه خود را از دست دادهاند، اما رد آنها در عکسها، کتابها، اسناد و خاطرات مردم باقی مانده است.
سینماهای روباز خوزستان در واقع بخشی از تاریخ شهرهایی هستند که در دهههای گذشته شیوه متفاوتی برای گذران اوقات فراغت داشتند زمانی که تماشای فیلم میتوانست با نشستن در یک محوطه باز، شنیدن صدای آپارات و سپری کردن یک شب تابستانی در کنار خانواده و همسایهها همراه باشد.
بازخوانی این تاریخ، تنها مرور گذشته سینما نیست بلکه فرصتی برای شناخت بخشی از تاریخ اجتماعی شهرهای خوزستان و شیوه شکلگیری فضاهای فرهنگی و تفریحی در دورهای از تحول شهری و صنعتی استان است.
منبع: ایرنا
یادش به خیر