فصلی تازه در همکاریهای علوم فضایی چین-اروپا
کاوشگر «پیوند مگنتوسفر، یونوسفر و بادهای خورشیدی» (لبخند/SMILE) که بهصورت مشترک توسط چین و اروپا توسعه یافته، روز سهشنبه به مدار زمین پرتاب شد؛ ماموریتی که انتظار میرود آغازگر مرحلهای تازه در پیشبینی آبوهوای فضایی باشد و نمونهای برجسته از همکاریهای علمی فضایی میان چین و اروپا را رقم بزند.
این ماهواره با موشک «وگا-سی» از مرکز پرتاب کورو در گویان فرانسه به فضا فرستاده شد.
ماموریت «لبخند» نخستین پروژه جامع و عمیق اکتشاف علمی فضایی میان آکادمی علوم چین (CAS) و آژانس فضایی اروپا (ESA) است که با هدف بررسی تعامل میان بادهای خورشیدی و مگنتوسفر زمین طراحی شده است.
بر اساس برنامهریزی انجامشده، این ماهواره پس از ورود به مدار، حدود 42 روز مانور مداری انجام میدهد تا به مدار رصدی خود برسد. سپس طی دو ماه تحت آزمایشهای درونمداری قرار خواهد گرفت و بعد از آن وارد مرحله رصد علمی سهساله میشود.
رصدی تازه از آبوهوای فضایی
مگنتوسفر زمین مانند یک «سپر محافظ» عمل میکند و سیاره را از برخورد مستقیم بادهای خورشیدی حفظ میکند. با این حال، دانشمندان تاکنون تنها میتوانستند این بخش را بهصورت موضعی و از طریق اندازهگیریهای نقطهای مطالعه کنند و درک تصویر کلی آن دشوار بود.
«وانگ چی»، عضو آکادمی علوم چین، مدیر مرکز ملی علوم فضایی و محقق ارشد چینی پروژه لبخند، میگوید: «تا پیش از این، ما فقط درختان را میدیدیم، نه کل جنگل را.»
به گفته او، هدف اصلی این ماموریت دستیابی به نخستین تصویربرداری سراسری و جهانی از تعامل بادهای خورشیدی و مگنتوسفر است؛ موضوعی که روند ورود، انتقال و اتلاف انرژی بادهای خورشیدی در فضای اطراف زمین را آشکار میکند.
برای تحقق این هدف، این کاوشگر به نخستین تصویربردار اشعه ایکس نرم فضابرد جهان (SXI) مجهز شده که میتواند مرزهای مگنتوسفر را که پیشتر قابل مشاهده نبودند، ثبت کند.
علاوه بر آن، ماهواره دارای تصویربردار فرابنفش شفق قطبی (UVI)، آنالایزر یونهای سبک (LIA) و مغناطیسسنج (MAG) است. این سامانه امکان تصویربرداری همزمان در مقیاس جهانی و اندازهگیری مستقیم پارامترهای باد خورشیدی را فراهم میکند و توانایی بیسابقهای برای مطالعه پدیدههایی مانند طوفانهای مغناطیسی ایجاد خواهد کرد.
الگویی تازه برای همکاریهای فضایی
پروژه لبخند که در سال 2015 بهعنوان ابتکار مشترک میان آکادمی علوم چین و آژانس فضایی اروپا آغاز شد، مدلی برابر و مکمل برای همکاری علمی ایجاد کرده است.
چین مسئول توسعه پلتفرم ماهواره، سامانههای تلهمتری و کنترل، پشتیبانی زمینی و سامانههای علمی کاربردی است و رهبری توسعه تجهیزات UVI، LIA و MAG را بر عهده دارد. در مقابل، اروپا مسئول توسعه ماژول محموله و تصویربردار SXI بوده و همچنین موشک، سایت پرتاب و پشتیبانی مرحله فعال ماموریت را تأمین کرده است.
محمولههای اصلی ماهواره نیز بهصورت مشترک توسعه یافتهاند. بخش SXI با هدایت دانشگاه لستر بریتانیا و مشارکت چین ساخته شده، بخش UVI تحت هدایت چین و با تأمین قطعات کلیدی از سوی اروپا توسعه یافته و تجهیزات LIA و MAG نیز با همکاری چند مؤسسه پژوهشی اروپایی تکمیل شدهاند.
در مرحله عملیات درونمداری، دانشمندان چینی و اروپایی بهصورت مشترک دادهها را پردازش و تحلیل خواهند کرد و اطلاعات علمی این ماموریت در اختیار مؤسسات پژوهشی سراسر جهان قرار میگیرد.
وانگ گفت انتظار میرود دادههای بلندمدت این ماهواره، درک بشر از تعاملات باد خورشیدی و مگنتوسفر و همچنین سازوکارهای آبوهوای فضایی را بهطور اساسی ارتقا دهد و به بهبود پیشبینی وضعیت فضایی و امنیت فضای نزدیک زمین کمک کند.
او همچنین تأکید کرد این ماموریت، پس از پروژه «ستاره دوگانه»، یکی دیگر از همکاریهای مهم فضایی میان چین و اروپا محسوب میشود و از عمیقترین پروژههای بینالمللی فضایی چین تا امروز به شمار میرود. به گفته او، مدل «دانش مشترک، ریسک مشترک و دستاورد مشترک» میتواند الگویی برای همکاریهای علمی آینده باشد.
«دای لی»، طراح ارشد سامانه علمی لبخند در مرکز ملی علوم فضایی، نیز گفت در مراحل ابتدایی پروژه، تیم چینی مجبور بود خود را با استانداردهای سختگیرانه آزمایشهای مهندسی ESA هماهنگ کند و حتی تجهیزاتی که پیشتر در چین آزمایش شده بودند، دوباره تحت آزمایشهای اروپایی قرار گرفتند.
او افزود: «پس از 10 سال همکاری و سازگاری متقابل، ما نهتنها با روندهای کاری یکدیگر آشنا شدهایم، بلکه اطمینان حاصل کردهایم که ماهواره و ابزارهای آن با استانداردهای چین و اروپا مطابقت دارند. این همکاری نزدیک، پایهای مهم برای همکاریهای گستردهتر آینده ایجاد کرده است.»
آیندهای مشترک در فضا
وانگ گفت اجرای ماموریت لبخند، گامی مهم در مسیر نقشآفرینی چین در تولید دانش پیشرفته علوم فضایی است و نشان میدهد این کشور از یک مشارکتکننده عادی به یکی از بازیگران اصلی علوم فضایی بینالمللی تبدیل شده است.
به گفته او، چین در دوره برنامه پنجساله پانزدهم (2026 تا 2030) برنامههای فضایی خود را گسترش خواهد داد و همکاریهای بیشتری با آژانس فضایی اروپا در زمینه تبادل دادههای علمی، کنترل مشترک ماموریتها و هماهنگی فضایی بررسی خواهد شد.
وانگ افزود: «پایه همکاری بینالمللی، اعتماد متقابل و توانمندی برابر دو طرف است. ما امیدواریم جامعهای با آینده مشترک برای بشریت در فضا ایجاد کنیم و لبخند نمونهای عملی از این چشمانداز است.»
دای نیز در پایان گفت: «ما فقط یک زمین و یک فضا داریم. لبخند فقط یک ماهواره علمی نیست؛ پلی است فراتر از مرزهای ملی که امید و خرد مشترک بشریت را برای مقابله با چالشهای آبوهوای فضایی نمایندگی میکند.»
