یادداشت محسن رضایی در مقدمه کتاب شهید سلیمانی

مکتب مدیریت جهادی دفاع مقدس، در هر یک از فرماندهان برجستۀ صحنۀ جنگ، متناسب با ویژگیِ هر فرمانده ظهور و بروز می‌یافت

با بررسی اثر متقابل قاسم سلیمانی‌ها و دفاع مقدس، به نظر می‌رسد دفاع هشت سالۀ ما، تابلوی زیبائی از فرمایش پیامبر اسلام (ص) است که فرمود: کلکم راع و کلکم مسئول عن رعیته؛ ما به یکدیگر می‌آموختیم و از یکدیگر یاد می‌گرفتیم. در حقیقت، ما یکدیگر را می‌ساختیم. این چنین است که می‌گوییم قاسم سلیمانی، هم تربیت شدۀ دفاع مقدس و هم یکی از مربیان دفاع مقدس است.

کد خبر: ۹۷۳۸۲۷

تاریخ: ۰۳ ارديبهشت ۱۳۹۹ - ۰۰:۰۴

رموز فرماندهی سردار شهید حاج قاسم سلیمانی به عنوان یک سبک مدیریت اسلامی، از موضوعات مهم و قابل توجه افکارعمومی و نخبگان جهان اسلام است.

به گزارش «تابناک» به نقل از پایگاه اطلاع رسانی دکتر محسن رضایی؛ اخیرا کتابی شامل مجموعه‌ای از مقالات به قلم جمعی از اساتید دانشگاه و کارشناسان علوم دفاعی و فرماندهی نظامی توسط دانشگاه جامع امام حسین (ع) تدوین و از سردار سرلشکر محسن رضایی، دبیر مجمع تشخیص مصلحت نظام و فرمانده کل سپاه در دوران دفاع مقدس خواسته شد مقدمه‌ای بر این کتاب بنویسند. این کتاب در آینده نزدیک روانه بازار نشر خواهد شد.

در اینجا پیشگفتار کتاب به قلم محسن رضایی که ابتدا به زبان عربی در سایت حزب الله لبنان منتشر شده است تقدیم مخاطبان ارجمند می‌گردد؛

بسم الله الرحمن الرحیم

الَّذینَ جاهَدوا فینا لَنَهدِیَنَّهُم سُبُلَنا (سوره عنکبوت، آیه ۶۹)

قاسم سلیمانی، نبرد نظامی، مدیریت و فرماندهی را از دوران جوانی و در جبهه‌های دفاع مقدس آغاز کرد. قبل از آن در هیچ دانشکدۀ نظامی تحصیل نکرده و هیچ دورۀ فرماندهیِ نظامی را نگذرانده بود. غالب فرماندهانِ یگان های سپاه در دوران دفاع مقدس، همچون حاج قاسم، نبرد نظامی، مدیریت و فرماندهی را در جبهه‌های دفاع مقدس فراگرفته و به فرماندهان بزرگی تبدیل شدند که مجهزترین و پرهزینه‌ترین ارتش های استکباریِ اشغالگر جهان و پیچیده‌ترین سازمان‌های مخوف مهاجم را در غرب آسیا، وادار به اظهار عجز کردند.

در جبهه مقابل، ژنرال‌هایی از ارتش‌های مجهز و مدرنِ جهان در تکاپو و تلاش بودند که بر یونیفورم نظامی شان، مدال‌های رنگارنگ می درخشید و دانش و مهارت نظامی را در یک بازۀ زمانی بیست ساله و با گذراندن دوره‌های تخصصی در با سابقه‌ترین دانشگاه‌های نظامی، کسب کرده و به آخرین تکنولوژی و بالاترین بودجه‌های ده ها میلیارد دلاری متکی بودند، اما همین ژنرالها، در میدان عمل و در مقابل قاسم سلیمانی‌ها، توانایی بسیار نازل خود را به نمایش گذاشته و به عقب رانده شدند. چرا؟ رمز این پیروزی چه بود؟

برادرم سردار سپهبد شهید قاسم سلیمانی معتقد بود علاوه بر خاطره گویی از شهدا و عملیات دفاع مقدس، باید به ذکر نکات آموزندۀ مدیریتی و فرماندهی دفاع مقدس بپردازیم و این مهم را یک بار در مراسم افطاری فرماندهان که همه ساله افتخار میزبانی آن را دارم، مطرح و تأکید کرد خوب است علاوه بر یادآوری خاطرات جبهه‌ها، این جلسات را به بحث درباره اصول مدیریت جهادی دفاع مقدس ارتقا دهیم، که متعاقب آن برادرم سردار سرلشکر رشید، سخنان عمیق، متین و مشروحی را در این زمینه در مراسم افطار فرماندهان ارائه کرد که در جای خود خواندنی است. در اینجا با استفاده از فرصت، بحثی را پیرامون رابطه متقابل قاسم سلیمانی و دفاع مقدس مطرح می کنم؛ بدان امید که روح آن شهید والا مقام نظاره‌گر این بحث باشد و مکمل آن.

بخش عمده‌ای از موفقیتِ روزافزون دفاعی و امنیتی انقلاب اسلامی و نظام مقدس و مردمی جمهوری اسلامی ایران، مرهون رهیافت خاص مدیریت سرمایه انسانی در دفاع مقدس است. قاسم سلیمانی بار‌ها می گفت: هر چه دارم از دوران دفاع مقدس است" و می دانیم که دوران دفاع مقدس هم، هر چه دارد از قاسم سلیمانی‌هاست و رمز موفقیت، دقیقاً در همین ارتباط دو طرفه است.

در مکتب مدیریتی انقلاب و دفاع مقدس، "یادگیری جمعی هوشمند" توأم با "آموزش دوجانبه یا آموزش متقابل"، سبب شد تا جبهه‌های دفاع مقدس به یک دانشگاه جامع، تبدیل شود. امام خمینی و امام خامنه‌ای، بار‌ها این ویژگیِ تربیتی جبهه‌ها را مورد تأکید قرار دادهاند و لازم است توجه پژوهشگران و محققان دانشگاه‌های مختلف و بویژه دانشگاه جامع امام حسین (ع) به این مهم معطوف شود و مطالعات عمیقی در این حوزه صورت گیرد.

منظور از "یادگیری جمعی هوشمند" در دفاع مقدس، عبور از یاددهی به یادگیری، عبور از آموزش انفرادی به آموزش جمعی، عبور از آموزش یکسویه به آموزش دوجانبه یا متقابل، عبور از آموزش مقطعی به آموزش مستمر و عبور از آموزش ایستا به آموزش پویا، منعطف و مولد است.

در واقع آن پدیده شگفت‌انگیز و معجزۀ الهی - انسانی و موهبت الهام گونه که در سایه ولایت و برکت جهاد و شهادت در جبهه‌ها شکل گرفت و ما آن را "یادگیری جمعی هوشمند" یا به تعبیر قرآنی در سورۀ مبارکۀ عصر، " تواصی" می نامیم، یک طیف متنوع از رویکرد‌ها و فعالیت‌هایی است که انواع انگیزه‌های رقابتی را به تعاون و همکاری تبدیل نموده و این تعاون و همکاری را در مسیر رشد و بالندگی و مهارت های فردی و جمعی، تکامل داده و به کار می گیرد.

"یادگیری متقابل" در دفاع مقدس، عمدتا در دو قالب دیده می‌شود؛

۱- یادگیری متقابل بین رده‌های پایین و بالا

در این نوع یادگیری، فرمانده گردان با فرمانده لشکر، فرمانده لشکر با فرمانده قرارگاه، فرماندهان قرارگاه‌ها با فرمانده کل سپاه در پیوند متقابل بودند و از یکدیگر می‌آموختند و دانش و تجربه خود را به یکدیگر منتقل می‌کردند. در سپاه، سلسله مراتب فرماندهی، یک جاده یکطرفه نبود. هیچ عملیاتی نبوده که بعنوان فرمانده کل سپاه با فرمانده گردان‌های لشکر‌ها جلسه نگذاشته باشم و یاد نداده و یاد نگرفته باشم و هیچ عملیاتی نبوده که قاسم سلیمانی و دیگر فرماندهان لشکر‌ها تا آخرین رده یعنی فرمانده گروهان و حتی فرمانده دسته یادگیری متقابل را دنبال نکرده باشند.

۲- یادگیری متقابل بین رده‌های همعرض

در این نوع یادگیری، فرماندهان همعرض مثلا فرماندهان قرارگاه‌ها با یکدیگر و یا فرماندهان لشکر‌ها با یکدیگر، نظام یادگیری متقابل را به کار می‌گرفتند.

در مجموع، "یادگیری جمعی هوشمند"، با به کارگیری نظام‌مند و خلاقانۀ مجموعه‌ای از رویه‌ها، مناسک، فرایند‌ها و دستورالعمل‌های فردی و گروهی تحقق می یابد، به گونه‌ای که در عین حفظ سلسله مراتب فرماندهی، همه از یکدیگر می آموزند و به این ترتیب "تدریس معلم محور و کلاس محور" کنار رفته و در این دانشگاه جامع، همۀ افراد در هر زمان و مکان، هم، معلم هستند هم متعلم؛ هم مدرس هستند و هم جوینده دانش.

گام بعدی و مهمتر از تحقق "یادگیری جمعی هوشمند" در دفاع مقدس، فراتر رفتن این یادگیری از یک زمان خاص به یک واقعیت مستمر و معطوف به آینده (با توانایی تولید تغییر، انعطاف و ساختن آینده) است و دقیقاً در همین نقطه است که قدرت نرم تولید می شود. قدرت نرم انقلاب اسلامی و نظام جمهوری اسلامی ایران در ابعاد نظامی و امنیتی، همین توان انعطاف و تولید تغییر است که توانسته خود را در معادلات آسیای جنوب غربی، ثابت کند. برخی صاحب‌نظران، انسانها را در برابر تغییر، به چهار گروه تقسیم می کنند: ۱- تغییر را می سازند، ۲- تغییر را پیش بینی می کنند، ۳- با تغییر، تغییر می کنند، ۴- در برابر تغییر، مقاومت می کنند. قدرت نرمِ دانش آموختگان مکتب دفاع مقدس، که منطقه را تحت تاثیر اراده و عمل خود قرار داده‌اند، همین فراتر رفتن از گزینه ۳ به ۲ و صعود از گزینه ۲ به ۱ و دستیابی به تواناییِ تولید تغییر و مدیریت آن و بال‌نتیجه، ساختن آینده است.

یادگیری جمعی در دفاع مقدس، از دو ویژگی مهم برخوردار است: "انسان تجربه پذیر" و "سیستم آموزشی تغییر پذیر". به این ترتیب، یک انعطافِ خلاقانه در فرد و گروه، نهادینه میشود بطوری که به سرعت و دقت میتواند خود را در تجربه‌های متفاوت بعدی، بازتولید نموده، نه تنها کیفیت خود را حفظ کند بلکه کیفیت را بصورت مستمر و جهشی، ارتقا بخشد و به یک "توانایی جهش" دست یابد که این "توانایی جهش" از پیش نیاز‌های تمدن سازی است.

در اینجا مناسب است به ذکر نمونه‌ای از مصادیق فراوان در این خصوص، اشاره کنم؛

پاییز سال ۱۳۶۳ و در بحبوحۀ دفاع مقدس، ایران با بحران هواپیماربایی مواجه بود، شبی در دیماه ۱۳۶۳، حاج احمد آقا، تلفنی تماس گرفتند. اینجانب و فرماندهان عملیاتی در منطقه جنوب و در حال آماده سازی عملیات بدر بودیم. ایشان گفتند امام فرمودند: سپاه، سریعاً در فرودگاه ها و هواپیما‌ها مستقر شود و امنیت پرواز‌ها را برقرار کند.

طبیعی است که سپاه، فاقد هر گونه تجربه در خصوص استقرار نیروی مسلح در پرواز‌ها بود و این در حالی است که حفاظت و امنیت پرواز، مستلزم آموزش، تخصص دقیق و پیچیده ای در صنعت هوانوردی است.

اما انعطاف سازمان سپاه و تواناییِ فرزندان انقلاب، به گونه‌ای بود که بلافاصله سپاه این مأموریت را به اجرا گذاشت و با سرعت و دقت، خود را با این محیط و مأموریت جدید و متفاوت، منطبق کرد و با استقرار نیرو در فرودگاه‌ها و پرواز‌ها با نازلترین امکانات و کمترین زمان ممکن، به چنان موفقیتی دست یافت که تا کنون ده‌ها عملیات هواپیماربایی را خنثی کرده و طی این ۳۶ سال، در این مأموریت، صد در صد موفق بوده است.

به هر حال، در نتیجۀ همین "فرهنگ یادگیری جمعی هوشمند" است که ظرفیت و کارآیی قاسم سلیمانی‌ها در عملیات فتح‌المبین، فراتر از طریق‌القدس ظهور می یابد و در عملیات بیت‌المقدس، فراتر از فتح‌المبین به فعلیت می رسد و در والفجر ۸ و کربلای ۵، شاهد بروز عینی توانمندی تکامل یافتۀ آنان هستیم. قاسم عزیز ما پس از پایان جنگ، در فرماندهی قرارگاه جنوب شرق کشور، ناامنی و شرارت که از سیستان و بلوچستان تا نزدیکی سیرجان رسیده بود را با کمترین هزینه و با بکارگیری بهینۀ نیرو‌ها و مشارکت مردم منطقه، حل میکند، در جنگ ۳۳ روزه با رژیم صهیونیستی در کنار فرماندهان غیور و شجاع حزب الله و با بکارگیری خلاقانه تجارب دفاع مقدس میدرخشد و در نبرد با داعش، بر پایه به کارگیری هوشمندانه و جهش زای تجربه‌های دفاع مقدس به پیروزی می رسد. این واقعیات، مصداق بارزی از بیان ماندگار جملۀ امام خمینی است که فرمود: "ما در جنگ، انقلابمان را به جهان صادر کردیم" و نیز درکی از راز جملات امام خامنه‌ای در "بیانیه گام دوم انقلاب" مبنی بر "تلاش در جهت تحقق تمدن نوین اسلامی" است.

این "اثر متقابل" که خمیر مایۀ "رشد متقابل" یا "سازندگی متقابل" در فرماندهان و رزمندگان دفاع مقدس است، نه فقط بین رزمندگان و صحنۀ جهاد و بلکه در تعاملات بین دو یا چند نفر از فرماندهان با یکدیگر نیز تأثیری بسزا داشته است.

هر یک از فرماندهان دفاع مقدس به دلیل مشارکت فعال و ابتکاری در صحنه جهاد، ضمن برخورداری از "اصول مشترک مکتب مدیریت جهادی" از ویژگی‌های اختصاصی متفاوتی نیز برخوردار بودند. در واقع، مکتب مدیریت جهادی دفاع مقدس، در هر یک از فرماندهان برجستۀ صحنۀ جنگ، متناسب با ویژگیِ هر فرمانده، ظهور و بروز می یافت. مدیریت جهادیِ حاج قاسم، یکی از الگو‌های موفق مکتب مدیریت جهادی دفاع مقدس است که بیشترین ویژگی‌های مثبت مدیریت جهادی در آن هویداست. قاسم سلیمانی علاوه بر پیروزی در صحنه‌های جهاد نظامی که مستلزم اقناع نیرو‌های تحت امر و ایجاد هماهنگی در جبهۀ خودی است، در فرصتی که برای او پدید میآید در جهاد سیاسی و گفت وگو‌های سیاسی، نظامی که مستلزم اقناع و نمایش همگرایی و جلب همراستایی رهبران سیاسی جهان است نیز توانایی خود را نشان می دهد و می بینیم که در گفت وگو با رهبرانی همچون پوتین، اردوغان، بشار اسد و ...، توفیق می یابد.

با بررسی اثر متقابل قاسم سلیمانی‌ها و دفاع مقدس، به نظر می رسد دفاع هشت سالۀ ما، تابلوی زیبایی از فرمایش پیامبر اسلام (ص) است که فرمود: "کلکم راع و کلکم مسئول عن رعیته"؛ ما به یکدیگر می آموختیم و از یکدیگر یاد می گرفتیم؛ در حقیقت، ما یکدیگر را می ساختیم. این چنین است که میگوییم قاسم سلیمانی، هم تربیت شدۀ دفاع مقدس و هم یکی از مربیان دفاع مقدس است. او در دفاع مقدس از طرفی، ایفای نقش میکند و از سوی دیگر، به طراحی نقش می‌پردازد. حاج قاسم، بار‌ها آرزوی شهادت میکرد و حقّا خداوند، مجاهدات او را با شهادتش، ارج نهاد.

در پایان به ارواح تابناک قاطبه شهدای جهان اسلام بویژه شهدای دفاع مقدس و جبهه مقاومت و علی الخصوص سردار سپهبد شهید حاج قاسم سلیمانی و شهید والامقام ابومهدی المهندس و همراهانشان درود می‌فرستم و امیدوارم نسل جوان ما، با مطالعۀ این کتاب ارزشمند که به کوششِ شایان تقدیر برادرانم در دانشگاه امام حسین (ع) تهیه شده، با رمز و راز مجاهدات و توفیقات حاج قاسم آشنا شوند و آن را در عمل به کار گیرند؛ و من الله التوفیق

محسن رضایی