دستور کار جدید ظریف در سفر به خاورمیانه و اروپا با دو طرح امنیتی/ صف آرایی طرح های امنیتی ایران و آمریکا در خلیج فارس

با مروری بر اظهارات ظریف می توان نتیجه گرفت که یکی از اهداف عمده ظریف از سفرهای منطقه ای و اروپایی خود تلاش برای مهار طرح آمریکا در خلیج فارس و طرح مجدد گزینه های جایگزین است. طرحهای ظریف درباره امنیت خلیج فارس در دو محور دنبال می شود. یکی «مجمع گفتگوی منطقه ای» و دیگری «پیمان عدم تجاوز».

کد خبر: ۹۱۹۰۳۶

تاریخ: ۲۸ مرداد ۱۳۹۸ - ۲۳:۵۹

محمد جواد ظریف وزیر خارجه ایران در سفری منطقه ای و برون منطقه ای به ارائه طرح ایران و تلاش برای عملیاتی کردن آن پرداخته است.

به گزارش تابناک، ظریف در سفر به کویت و دیدار با مقامات کویتی دیدگاه ایران در خصوص امنیت منطقه خلیج فارس را بار دیگر مورد تاکید قرار داد. وی در گفتگو با نواف جابر الصباح ولیعهد کویت درباره «مجمع گفتگوی منطقه ای» بحث و گفتگو کرد و طرف کویتی هم از آن استقبال کرد.

وزیر امور خارجه کشورمان، در حساب توئیتری خود نوشت: گفتگوهای خوبی با ولیعهد و وزیر امور خارجه کویت داشتم. برای بهبود هر چه سریعتر امیر {کویت} دعا می کنیم. بر پیشنهاد ایران در خصوص گفتگو و پیمان عدم تجاوز منطقه ای, در برابر اتکاء ترامپ به کنشگران خارجی تأکید کردم. بعد از توقف کوتاه در تهران برای ارائه گزارش {سفر} به رئیس جمهور, عازم سفر به {منطقه} اسکاندیناوی خواهم شد.

ظریف همچنین به هیلسینکی فلاند سفر کرد و تصریح کرد: فنلاند از گذشته طرحی برای گفتگو در خصوص خلیج فارس داشت که تقریبا مشابه طرحی است که از سوی ایران مطرح شده است؛ چند سال پیش به هلسینکی آمدم و طرح مجمع گفتگوهای منطقه ای در خلیج فارس را مطرح کردیم، فنلاندی ها همیشه به این موضوعات علاقه داشتند.

با مروری بر اظهارات ظریف می توان نتیجه گرفت که یکی از اهداف عمده ظریف از سفرهای منطقه ای و اروپایی خود تلاش برای مهار طرح آمریکا در خلیج فارس و طرح مجدد گزینه های جایگزین است.

طرحهای ظریف درباره امنیت خلیج فارس در دو محور دنبال می شود. یکی «مجمع گفتگوی منطقه ای» و دیگری «پیمان عدم تجاوز».

این دو طرح شبیه «اجتماع امنیتی کثرت گرا» مورد نظر «کارل دویچ» است که در آن دولت‌های حاکم در روابط میان خود از جنگ استفاده نمی‌کنند و احتمالی نیز برای آن در نظر نمی‌گیرند. اگرچه طرح ایران با توجه به شرایط کنونی آرمانی است ولی طرحی اجتناب ناپذیر برای امنیت خلیج فارس است که مستلزم اعتمادسازی از سوی تمام کشورهای منطقه است.

در واقع این دو طرح مکمل یکدیگر هستند. طرح «پیان عدم تجاوز» گفتگویی در سطح بالا را می طلبد. بدین معنا که پیمانی امنیتی به منظور جلوگیری از جنگ و اینکه کشورهای منطقه برای حل و فصل مسائل خود جنگ را به عنوان راه حل نبینند مطرح است. این پیمان اگرچه خلاف روند مکتب «کارکردگرایی» است که بر تکیه به مسائل فنی و غیر حساس (low politics) تاکید دارد ولی در مقطع کنونی خلیج فارس برای دادن یک پیام قوی و اعتمادساز لازم و ضروری است.

در عین اینکه «پیمان عدم تجاوز» منعقد می شود می توان «مجمع گفتگوی منطقه ای» را نیز دنبال کرد تا پایه های «پیمان عدم تجاوز» تقویت شود. چرا که پیمان عدم تجاوز به خودی خود نمی تواند مانع جنگ و درگیری در منطقه شود.

برای حصول پیمان عدم تجاوز، مدل «کمیسیون امنیت و همکاری در اروپا (CSCE) که پیش از «سازمان امنیت و همکاری اروپا» (OSCE) مطرح شده می تواند مدل مناسبی باشد. در واقع پیمان ۱۹۷۵ هلسینکی منجر به تشکیل «کمیسیون امنیت و همکاری در اروپا» (CSCE) و بعدها «سازمان امنیت و همکاری اروپا» (OSCE) شد.

پیمان هلسینکی آغازگر روندی بود که کشورهای عضو پیمان‌های ناتو و ورشو در کنار کشورهای بی‌طرف اروپا، می‌توانستند بدون پیش‌شرط کنار یکدیگر بنشینند و دربارهٔ نگرانی‌های امنیتی‌شان گفتگو کنند.

کمیسیون امنیت و همکاری اروپا که متعاقب این پیمان شکل گرفت بر پایهٔ اصولی همچون احترام به حق حاکمیت، عدم استفاده از زور، احترام به مرزها و تمامیت ارضی، حل و فصل صلح‌آمیز مناقشات و عدم دخالت در امور داخلی دیگر کشورها، به کشورهای عضو امکان داد تا دور یک میز بنشینند و با ابراز نگرانی‌های امنیتی خود، در مورد راه‌های غیر خشونت‌آمیز برای حل آن‌ها، گفتگو کنند.

پیمان عدم تجاوز نیازمند ایجاد مکانیسم اعتمادساز از «پایین به بالا» و با تمرکز بر مسائل فنی و «سیاست ادنی» (low politics) باید باشد. بدین منظور همه کشورهای منطقه(اعضای شورای همکاری خلیج فارس، ایران و عراق) که در «مجمع گفتگوی منطقه ای» مشارکت دارند باید به این اطمینان برسند که مسائل را از طریق جنگ حل و فصل نکنند و در ثانی در امور داخلی یکدیگر مداخله ای انجام ندهند. چارچوب امنیتی مذکور باید مبتنی بر مدل «مجتمع امنیتی» مورد نظر «بری بوزان» صرفاً متوجه امنیت خلیج فارس باشد و مستقل از سایر مناطق امنیتی باشد و اعضای آن صرفاً متمرکز بر امنیت خلیج فارس باشند و از این مکانیسم برای امور امنیتی غیرمرتبط با خلیج فارس استفاده نخواهند کرد.

چارچوب مذکور باید فراگیر باشد و ایران و عراق و کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس را در برگیرد. هر گونه چارچوب امنیتی که کشورهایی از این حوزه را مستثنی کرده منجر به امنیت تمامی اعضاء نشده است.

در خصوص نقش آمریکا در این چارچوب امنیتی در ابتدای امر خیلی ایده آل خواهد بود که از کشورهای هم پیمان آمریکا خواسته شود تا روابط امنیتی و نظامی خود را با آمریکا قطع کنند. این موضوع زمانی درست است که اعتمادسازی به قدر کفایت صورت گرفته باشد و احساس تهدید از جانب اعضاء نسبت به یکدیگر وجود نداشته باشد.

بر این اساس امنیت منطقه خلیج فارس در بلندمدت از رهگذر طرح ایران محقق می شود. طرح آمریکایی که در حال حاضر در منطقه حاکم است و با تشکیل احتمالی ائتلاف دریایی زمینه حضور کشورهای دیگر در منطقه را فراهم می کند و موضوع خلیج فارس را بین المللی تر می کند و امنیت منطقه را به شامات و تنگه باب المندب گره می زند تنها به افزایش تنشها در منطقه دامن خواهد زد و باعث بی اعتمادی بیشتر کشورهای منطقه به یکدیگر خواهد شد.

طرح روسیه که نقش نظارتی برای قدرتهای برون منطقه ای قائل است ابهام در واژه و «میزان و زمان نظارت» قدرتهای برون منطقه ای را در خود ملحوظ دارد که نیازمند شفاف سازی بیشتر است.

طرح اروپایی که با محوریت فرانسه و آلمان دنبال می شود و در ابتدا توسط انگلستان مطرح شد نیز حضور قدرتهای برون منطقه ای را در خلیج فارس دنبال می کند.

آنچه در پایان می توان گفت همان حرف ظریف است که خطاب به نواف جابر الصباح ولیعهد کویت مطرح کرد: ما و شما در این منطقه ماندنی هستیم و بیگانگان رفتنی اند.

بر این اساس تداوم حضور کشورهای برون منطقه ای تنها منابع مالی و ... کشورهای منطقه را به تاراج خواهد برد و از رهگذر تداوم و دامن زدن بیشتر به فرایند «دشمن سازی» آینده منطقه را تیره و تار خواهد ساخت.

در نهایت باید به نکات زیر توجه داشت:

نخست: فنلاند یک کشور حاشیه‌ای اتحادیه اروپاست و عضور برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) هم نیست. اما حداقل به دو دلیل، ظریف به این کشور سفر کرد: نخست آنکه این کشور در روز‌های آینده میزبان اجلاس وزرای خارجه و دفاع کشور‌های عضو اتحادیه اروپا خواهد بود. آنگلا مرکل، صدر اعظم آلمان، چند روز پیش گفته بود در این اجلاس مسئله ائتلاف دریایی در خلیج فارس بررسی خواهد شد. ظریف در اقدامی پیش‌دستانه قبل از برگزاری این نشست به فنلاند رفت.

در پی حملات ماه‌های اخیر به نفتکش‌ها در دریای عمان، دولت آمریکا ایران را به ناامن‌سازی خطوط انتقال انرژی در خلیج فارس و تنگه هرمز متهم کرد و بر اساس همین اتهام، برای تاسیس یک ائتلاف امنیت دریایی تلاش کرد. اما به جز بریتانیا و اسرائیل، هیچکدام از متحدان نزدیک آمریکا برای پیوستن به این ائتلاف ابراز تمایل نکردند. اروپایی‌ها، ضمن ابراز نگرانی از تنش‌ها در خلیج فارس، تاسیس یک ائتلاف مستقل اروپایی در خلیج فارس را در دستور کار قرار دادند، اما هنوز نتوانسته‌اند این ائتلاف را تشکیل دهند. در اجلاس آینده وزرای خارجه اروپا در فنلاند، این موضوع بررسی خواهد شد.

دومین دلیل سفر ظریف به فنلاند، ریاست دوره‌ای این کشور بر شورای اروپا است. از این رو، ظریف می‌تواند در هلسنیکی درباره تحولات مرتبط با برجام گفتگو‌هایی انجام دهد. خصوصا که فنلاند در این اواخر، آمادگی خود را برای پیوستن به سازوکار «ابزار حمایت از مبادلات تجاری» (اینستکس) اعلام کرده بود.

به طور کلی، در حال حاضر استراتژی ظریف برای مقابله با تحرکات آمریکا در خلیج فارس دو هدف اصلی را دنبال می‌کند: ۱- متقاعد کردن کشور‌های اروپایی، آسیایی و اروپایی به عدم مشارکت در ائتلاف نظامی آمریکا در خلیج فارس. ۲- زمینه‌سازی برای ایجاد شکاف میان کشور‌های عربی حوزه خلیج فارس و آمریکا از طریق مطرح کردن دو ایده مجمع گفتگو‌های منطقه‌ای و پیمان عدم تجاوز.

همزمان با سفر ظریف به کویت، چند رسانه کویتی به نقل از منابع آگاه اعلام کردند آزادی ناوبری در خلیج فارس و محافظت از مسیر‌های صادرات نفت، محور‌های گفتگو‌های دیپلمات ارشد ایران با مقامات کویت بود. برخی کشور‌های عربی حوزه خلیج فارس، مانند کویت، قطر، عمان و حتی امارات، تمایلی به همراهی با ائتلاف نظامی آمریکا در خلیج فارس ندارند، چون نگرانند افزایش تحرکات نظامی در این منطقه حساس ممکن است به درگیری تمام عیار منجر شود. روزنامه کویتی «السیاسه» به نقل از منابع آگاه اعلام کرد که کویت هنوز موضعی در خصوص ائتلاف مورد نظر آمریکا در خلیج فارس نگرفته است. به گفته این منابع، مسئله ائتلاف دریایی آمریکا، هنوز به طور نهایی شفاف نشده و کویت نمی‌تواند قبل از اطلاع از تمام جزئیات در این باره موضع‌گیری کند.

ظریف با استفاده از شک و تردید کشور‌های عربی، ایده امضای پیمان عدم تجاوز را مجددا مطرح کرد. پیش از این، در بحبوحه تنش‌های ایران و آمریکا، رئیس دستگاه دیپلماسی ایران به همسایگان عرب پیشنهاد کرده بود که با ایران پیمان عدم تجاوز امضا کنند و حتی سید عباس عراقچی، معاون وزیر خارجه ایران، این پیشنهاد را در ماه مه، به کویت برد. اما گفتگو‌های رسمی میان ایران و کشور‌های عربی در این زمینه به جایی نرسید. ظاهرا در سفر اخیر ظریف به کویت، این ایده برای نخستین بار به طور رسمی میان ایران و کویت مورد بررسی قرار گرفت.