فتاوای آیت الله خوئي با حاشيه آيات عظام اراكي، گلپايگاني، تبريزي، نوري همدانی، صافي و زنجاني در مورد دیه

کد خبر: ۸۴۴۲۴۵

تاریخ: ۲۸ مهر ۱۳۹۷ - ۰۱:۵۸

فتاوای آیت الله خوئي با حاشيه آيات عظام اراكي، گلپايگاني، تبريزي، نوري همدانی، صافي و زنجاني

(مسأله2806) اگر كسي كه بالغ و عاقل است عمداً و بناحق مسلماني را1 بكشد، در صورتي كه مقتول، مرد يا پسر باشد2 ولي كشته مي تواند قتل را عفو كند يا بكشد، ولي اگر مقتول كافر باشد قاتل او را كه مسلمان است نمي توان كشت و اگر مقتول مسلمان زن يا دختر باشد اگر چه مي شود قاتل مسلمان او را كشت3 لكن اگر قاتل مرد باشد بايد نصف ديه او را بر وليّ بدهند او بدهند و اگر قاتل ديوانه يا نابالغ باشد، مطلقاً ديه بايد بدهند و ديه آن بر عاقله است كه معناي آن خواهد آمد و نيز ولي مي تواند به مقداري كه طرفين راضي شوند از قاتل ديه بگيرد . در صورتي كه رضايت آنها به ديه اي باشد كه درشرع معين شده است چون تقديرات شرعي در ديه مختلف است اختيار تعيين آن با قاتل است و مي تواند هر كدام كه براي او آسانتر است اختيار نمايد، بنابراين مي تواند قيمت نقره را كه از ساير اقسام ديه كمتر است بدهد و آن را به حساب قران قديم ايراني كه يك مثقال بوده پانصد و بيست و پنج تومان مي شود و اعتبار آن به قران قديم است نه به ريال رايج امروزي امّا اگر از روي خطاي محض بكشد مثلاً براي حيواني تير بيندازد و اشتباهاً كسي را بكشد، ولي كشته حق ندارد او را بكشد، امّا مي تواند از عاقله يعني قوم و خويشان پدري قاتل و در صورت ندادن آنها از خود قاتل، ديه بگيرد4 و اگر از روي خطاي شبيه به عمد بكشد، به اين معنا كه شخصي، كسي را با آلتي بزند5 كه عادتاً كشنده نيست و قصد كشتن هم نداشته باشد و اتفاقاً بكشد، در اين فرض ، خود قاتل بايد ديه بدهد و وليّ مقتول حقّ كشتن او را ندارد.

1- تبريزي: ديگري را...

2- تبريزي: مرد و مسلمان باشد...

3- تبريزي:اگر مقتول زن و مسلمان باشد، مي شود قاتل مسلمان او را كشت...

4- تبريزي، نوري: مي تواند از عاقله (تبريزي: يعني قوم و خويشان پدري قاتل –نوری:يعني مرداني كه خويشاوند پدري قاتل مي باشند) به تفصيلي كه در كتب مفصله مذكور است، ديه بگيرد...

5- تبريزي: با آلتي برنده...

*****

اراكي:مسأله- اگر كسي عمداً و بناحق ديگري را بكشد، وليّ كشته مي تواند قاتل را عفو كند و يا در صورتي كه شرايط در قاتل و مقتول باشد –به طوري كه در كتب مفصله ذكر شده- او را بكشد يا با رضايت او مقداري كه در مسأله بعد گفته مي شود از او ديه بگيرد، يا به چيز ديگري با هم مصالحه كنند. اما اگر از روي خطا كسي را بكشد، كشته نمي شود، و براي خطا دو صورت است:

اوّل: خطاي محض، مثل اينكه براي حيواني تير بيندازد و اشتباهاً كسي را بكشد ، كه در اين صورت وليّ كشته مي تواند از عاقله يعني پسر و پدر و مردان، از خويشان پدري قاتل، به تفصيلي كه در كتب مفصله مذكور است، ديه بگيرد.

دوم: خطاي شبه عمد، مثل اينكه كسي را با آلتي بزند كه عادتاً كشنده نيست و قصد كشتن هم نداشته باشد، و اتفاقاً كشته شود، كه در اين فرض وليّ مقتول مي تواند از خود قاتل ديه بگيرد.

گلپايگاني، صافی:مسأله- اگر كسي عمداً و بناحق، ديگري را بكشد ، وليّ كشته مي تواند قاتل را عفو كنند يا بكشد، اگر شرايط قصاص در قاتل و مقتول باشد.، يا مقداري كه در مسأله بعد گفته مي شود، از او ديه بگيرد، امّا اگر كشتن از روي خطا بكشد مثلاً براي حيواني تير بيندازد و اشتباهاً كسي را بكشد، وليّ كشته حق ندارد او را بكشد، اما مي تواند ديه بگيرد.

.صافي- مي تواند قاتل را عفو كند يا با رعايت شرايط قصاص در قاتل و مقتول او را بكشد...

زنجاني:مسأله- قتل بر سه گونه است:

اول: قتل عمدي، در قتل عمدي يا قاتل به قصد قتل ، ديگري را مي كشد يا با وسيله اي كه به حسب عادت كشنده است و قاتل هم احتمال عقلايي اين امر را بدهد قتل صورت مي گيرد.

دوم: قتل شبه عمد، در قتل شبه عمد، شخصي كسي را با آلتي بزند كه به حسب عادت كشنده نيست و يا قاتل اين امر را احتمال نمي دهد و قصد كشتن هم نداشته باشد و اتفاقاً بكشد.

سوم: قتل خطاءمحض، در قتل خطاء محض، قاتل انجام كاري بر روي مقتول را قصد نكرده، بلکه مثلاً برای شكار حيواني تير انداخته ولي اشتباهاً كسي را كشته است.

در قتل عمد، وليّ كشته مي تواند كشته را عفو كند، يا در صورت وجود شرايط قصاص، او را با حكم حاكم شرع بكشد، و اگر مقتول مسلمان زن يا دختر باشد، اگر چه قاتل مسلمان او را هم مي توان كشت، لكن اگر قاتل مرد باشد، بايد نصف ديه او را به وي بدهند و وليّ مقتول مي تواند در صورت رضايت آنها به مقداري طرفين راضي شوند از قاتل ديه بگيرد و در صورتي كه رضايت آنها به ديه اي باشد كه در شرع معين شده است، چون اندازه هايي كه در شرع براي ديه تعيين شده مختلف است، قاتل مي تواند هر اندازه اي را كه مايل است انتخاب كند، بنابراين مي تواند قيمت نقره را از ساير اقسام ديه كمتر است بدهد، و اگر رضايت آنها به قسم خاصي از ديه باشد، قاتل بايد همان قسم را بدهد.

در قتل شبه عمد و خطاي محض، وليّ مقتول حق ندارد قاتل را بكشد ، بلكه حق دريافت ديه را دارد، كه در قتل شبه عمد از خود قاتل و در قتل خطاي محض از عاقله (يعني قوم و خويشان پدري قاتل) و در صورت ندادن آنها ، از خود قاتل ديه گرفته مي شود.

(مسأله2807) ديه اي كه قاتل بايد بدهد در صورتي كه مقتول مرد و مسلمان و آزاد باشد يكي از شش چيز است:

«اول» در قتل عمدي صد شتر كه داخل سال ششم شده باشند. و در قتل خطاي محض و شبه عمد سن شترها كمتر از اين است.

«دوم» دويست گاو.

«سوم» هزار گوسفند.

«چهارم» دويست حلّه و هر حلّه دو پارچه است و اولي اين است كه از پارچه هاي يمن باشد1.

«پنجم» هزار مثقال شرعي طلا كه در هر مثقال 18 نخود است.

«ششم» ده هزار درهم كه هر درهمي 6/12 نخود نقره سكه دار است، و اگر مقتول، زن و مسلمان و آزاد باشد، ديه او در هر يك از اين شش چيز نصف ديه مرد است و اگر مقتول كافر ذمّي باشد در صورتي كه مرد باشد ديه او هشتصد درهم و در صورتي كه زن باشد ديه او چهارصد درهم است و اگر كافر غير ذمّي باشد ديه ندارد و ديه مقتولي كه غلام يا كنير باشد قيمت اوست در صورتي كه بيشتر از ديه آزاد نباشد و در صورتي كه قتل عمدي هم باشد نمي شود قاتل آزاد را براي او كشت.

1- تبريزي: هر حلّه دو پارچه اي است كه در يمن مي بافند...

*****

اراكي:مسأله- ديه كه قاتل بايد بدهد، در صورتي كه مقتول، مرد مسلمان آزاد باشد، يكي از اين شش چيز است: اول: در قتل عمدي صد شتر كه داخل سال ششم شده باشد و در قتل خطايي و شبه عمد، سن شترها به تفصيلي كه در كتب مفصل ذكر شده، كمتر از اين مقدار است. دوم: دويست گاو. سوم: هزار گوسفند. چهارم: دويست حلّه و هر حلّه دو پارچه از برد يماني است. پنجم: هزار دينار طلا كه هر يك، يك مثقال شرعي است و مثقال شرعي ، 18 نخود طلاي سكه دار است، ششم: ده هزار درهم كه در هر درهمي 6/12 نخود نقره سكه دار است و بايد دانست كه ديه عمدي را، جاني بايد در طول يك سال بپردازد و از يك سال تأخير نيندازد و در شبه عمد بايد از دو سال بيشتر تأخير نكند و در خطاي محض، عاقله او بايد در طول سه سال ديه را بپردازند و از سه سال تأخير نيندازند.

گلپايگاني، صافی:مسأله- ديه كشتن مرد مسلمان آزاد كه قاتل بايد بدهد يكي از شش چيز است: اول: صد شتر كه داخل سال ششم شده باشد. دوم: دويست گاو. سوم: هزار گوسفند. چهارم: دوست حلّه و هر حلّه دو پارچه اي است كه در يمن مي بافند. پنجم: هزار مثقال شرعي طلا كه هر مثقال آن 18 نخود سكه دار است. ششم: ده هزار درهم كه هر درهمي 6/12 نخود نقره سكه دار است و از زن مسلمان آزاد نصف هر يك است.

زنجاني:مسأله- اگر كسي مرد مسلماني رابكشد، ديه اي كه بايد قاتل يا عاقله وي بدهند، يكي از شش چيز است:

اول: در قتل عمدي صد شتر، كه بنابراحتياط واجب داخل سال ششم شده باشند، و بهتر آن است نري باشند كه اخته و رگ ماليده نيست، و در قتل شبه عمد و خطاي محض شرايط ديگري از جهت سن و نري و مادگي در شتر معتبراست كه در كتابهاي فقهي مفصل آمده است.

دوم: دويست گاو.

سوم: هزار گوسفند.

چهارم: دويست حلّه، حلّه نوعي پارچه بوده و چون در تفسير آن اختلافاتي در ميان لغويان وجود دارد ، احتياط آن است كه براي پرداخت ديه، ساير اقسام آن را اختيار كنند.

پنجم: هزاردينار طلاي شرعي، كه بنابر مشهور، مقدار هر دينار طلا 18 نخود طلاي سكه دار مي باشد.

ششم: ده هزار درهم، كه بنابر مشهور، هر درهم 6/12 نخود نقره سكه دار است.

درباره مقدار دقيقتر دينار و درهم درمسأله [1864، 1896و 1897] توضيح بيشتري داده شد. و اگر مقتول زن مسلمان باشد، ديه او در هر يك از شش چيز نصف ديه مرد است و اگر مقتول كافر ذمّي باشد، در صورتي كه مرد باشد، ديه او هشتصد درهم و در صورتي كه زن باشد ديه او چهارصد درهم مي باشد، و اگر كافر غير ذمّي باشد، ديه ندارد.

(مسأله2808) ديه چند چيز مثل ديه كشتن است كه مقدار آن در مسأله پيش گفته شد:

اوّل: آن كه دو چشم كسي را كور كند، يا چهار پلك چشم او را از بين ببرد و اگر يك چشم او را كور كند، بايد نصف ديه كشتن را بدهد1.

دوم: دو گوش كسي را ببرد يا كاري كند كه هر دو گوش او كر شود2 و اگر يك گوش او را ببرد يا كر كند، بايد نصف ديه كشتن را بدهد و اگر نرمه گوش او را ببرد أحوط اين است كه با او صلح نمايد3.

سوم: تمام بيني يا نرمه بيني كسي راببرد4.

چهارم: زبان كسي را از بيخ ببرد و اگر مقداري از آن را ببرد بايد به نسبت مخارج حروفي كه به جهت قطع زبان از بين رفته است ملاحظه نمايند و ديه تمام را نسبت به مخارج حروف تقسيم كنند و نسبت آن مقدار را بدهد و اولي اين است كه با مقداري كه در ملاحظه مساحت يعني نصف يا ثلث يا ربع و مانند اينها واجب مي شود ملاحظه نموده هركدام بيشتر است آن را بدهد5.

پنجم: تمام دندانهاي كسي را از بين ببرد و در صورتي كه بعضي از دندانها را از بين ببرد و در صورتي كه صاحب دندان مرد باشد6 بايد براي هر دنداني از دندانهاي جلو كه دوازده عدد است پانصد درهم ديه بدهد و براي هر يك ازدندانهاي ديگر كه هيجده عدد است دويست و پنجاه درهم بدهد و اگر زن باشد ديه آن تا بمقداري كه به ثلث ديه نرسد با ديه مرد مساوي است و در صورتي كه به ثلث برسد ديه دندانهاي او نصف ديه دندانهاي مرد است7.

ششم: هر دو دست كسي را از بند جدا كند و اگر يك دست را از بند جدا كند، بايد نصف ديه كشتن مثل او را بدهد8.

هفتم: ده انگشت كسي را ببرد و ديه انگشت ابهام ثلث ديه دست و ديه ساير انگشتها سدس است و ديه در زن اگر به ثلث برسد نصف ديه مرد است9.

هشتم10: هر دو پستان زني را ببرد و اگر يكي ازآنها را ببرد ، بايد نصف ديه كشتن مثل او را بدهد11.

نهم12: هر دو پاي كسي را تا مفصل يا همه ده انگشت پا را ببرد و ديه هر انگشت پا مثل ديه آن انگشت از دست است13.

دهم14: تخمهاي مردي را از بين ببرد.

يازدهم: طوري به كسي آسيب برساند كه عقل او از بين برود15. و اگر پشت كسي را طوري بشكند كه ديگر درست نشود (بايد تمام ديه را بدهد اگر چه 16) احوط اين است كه رجوع به صلح شود.

1- زنجاني:و در هر پلك چشم هم یک چهارم ديه گرفته مي شود...

2- گلپايگاني، صافي:و اميد خوب شدن در آن نباشد...

نوري: يا قوه بويايي و يا قوه چشاي و يا قوه لمس او را از بين ببرد و همچنين در هر جنايتي كه يكي از قدرتهاي بدني را از بين ببرد مثل اين كه قدرت توليد مثل و انزال مني را ازبين ببرد يا سلس البول ايجاد كند يا ايجاد صوت را از بين ببرد

3- اراكي، گلپايگاني، صافي:اگر نرمه گوش او را ببرد، بايد ثلث ديه كشتن را بدهد...

زنجاني:ديه نرمه هر گوش، ثلث ديه آن گوش است...

4- اراكي:يا كاري كند كه حس بويايي او از بين ببرد...

5- اراكي:چهارم: زبان كسي را كه لال نيست از بيخ ببرد و اگر مقداري از آن را ببرد بايد ملاحظه كند نسبت آن را به مساحت تمام زبان و ديه تمام را بر آن تقسيم نمايد و همچنين ملاحظه كند نسبت نقص حروفي كه به آن نمي تواند تكلم كند به حروف بيست و هشتگانه و هر كدام بيشتر است، آن را بدهد...

گلپايگاني، صافي:چهارم: زبان كسي را كه لال نيست از بیخ ببرد و اگر مقداري از آن را ببرد بايد نسبت به نقص حروف بيست و هشتگانه ديه بدهد كه اگر يك حرف نتواند بگويد يك بيست و هشتم ديه و اگر دو حرف نتواند دو بيست و هشتم، و اگرتمام زبان كسي كه لال باشد ببرند، ثلث ديه را بايد بدهند و اگر مقداري از زبان لال را ببرند، بايد به نسبت نقص زبان ديه بدهند، يعني درنصف، نصف ثلث و در ربع، ربع ثلث ديه را بدهند...

تبريزي: چهارم: زبان كسي را از بيخ ببرد و اگر مقداري از آن را ببرد بايد به نسبت ، ديه بدهد و بنابراحتياط واجب بايد مخارج حروفي كه به جهت قطع زبان از بين رفته است ملاحظه نمايند و ديه تمام را نسبت به مخارج حروف تقسيم كنند و نسبت آن مقدار را با مقداري كه در ملاحظه مساحت يعني نصف يا ثلث يا ربع و مانند اينها واجب مي شود ملاحظه نموده، هر كدام بيشتر است آن را بدهد...

زنجاني:چهارم: زبان كسي را از بيخ ببرد و اگر مقداري از آن را ببرد بايد به نسبت حروف بيست و هشتگانه كه به جهت قطع زبان از بين رفته ديه بدهد، مثلاً اگر يك حرف را نتواند بگويد یک بیست و هشتم یک بیست و هشتم ديه و اگر دو حرف را نتواند دو بیست و هشتم دو بیست و هشتم و ... ونسبت به چهار حرف فارسي نيز بر طبق نظر حاكم شرع ديه گرفته مي شود، و در كسي كه لال است اگر تمام زبان را ببرد ثلث ديه را بايد بدهد و اگر مقداري از زبان لال را ببرد بايد به نسبت مساحت قطع شده از زبان از ديه لال را بدهد، بنابراين ديه قطع نصف زبان لال یک ششم: (یک دوم ضربدر یک سوم) یک ششم ( ) و ديه قطع ثلث زبان لال یک نهم: (یک سوم ضربدر یک سوم)یک نهم( ) خواهد بود...

6- تبريزي:بايد براي هر دنداني پانصد درهم ديه بدهد و اگر زن باشدديه آن تا به مقداري كه به ثلث برسد با ديه مرد مساوي است و در صورتي كه از ثلث بگذرد ديه دندانهاي او نصف دندانهاي مرد است. [پايان مورد پنجم]

7- اراكي، گلپايگاني، صافي: پنجم: تمام دندانهاي كسي را از بين ببرد و ديه هر كدام از دوازده دندان جلوي دهان كه شش عدد بالا و شش عدد پايين مي باشد، پنجاه مثقال شرعي طلا (اراكي: طلاي سكه دار يا پانصد درهم نقره سكه دار) است و هر مثقال شرعي 18 نخود است و اگر يكي از شانزده دندان عقب را كه هشت عدد آنها بالا و هشت عدد پايين است ازبين ببرد، بايد بيست و پنج مثقال شرعي طلا (اراكي: طلاي سكه دار يا دويست و پنجاه درهم نقره سكه دار) بدهد....

.اراكي: و بايد دانست كه ديه زن با ديه مرد تا به ثلث برسد مساوي است و از ثلث كه بگذرد ، ديگردندانهاي او نصف ديه دندانهاي مرد است...

زنجاني:پنجم: تمام دندانهاي كسي را از بين ببرد و ديه هر كدام از دوازده دندان جلوي دهان 5 صدم ديه كامل و ديه هريك ازشانزده دندان عقب 5/2 صدم ديه كامل است...

8- اراكي، گلپايگاني، زنجاني:بايد نصف ديه كشتن را بدهد...

9- اراكي، گلپايگاني، صافی:هفتم: ده انگشت كسي را ببرد و ديه هر انگشت، ده يك ديه كشتن است (اراكي: و گذشت كه ديه زن يا مرد تا به ثلث برسد مساوي است و از ثلث كه بگذرد ديه او نصف ديه مرد است) هشتم: پشت كسي را طوري بشكنند كه (گلپايگاني: نتواند بنشيندو) ديگر درست نشود...

تبريزي: هفتم: ده انگشت كسي را ببرد و ديه هر انگشت در مرد يك دهم ديه كشتن است و در زن تا ثلث ديه با مرد مساوي است و در بيشتر از ثلث نصف ديه انگشتان مرد است...

زنجاني:هفتم: ده انگشت كسي را ببرد و ديه هر انگشت یک دهم ، یک دهم ديه كشتن است...

10- گلپايگاني، اراكي، صافي:نهم:...

11- زنجاني، گلپایگانی، صافی:هر دو پستان زني (زنجانی: زن یا مردی) را ببرد و اگر يكي از آنها را ببرد، بايد نصف ديه كشتن را بدهد...

12- اراكي، گلپايگاني، صافي:دهم:...

13- اراكي: دیه هر انگشت ده یک دیه کشتن است و گذشت که دیه زن با مرد تا به ثلث برید مساوی است و از ثلث که بگذرد دیه او نصف دیه مرد است...

گلپایگانی، صافی: دیه هر انگشت ده یک دیه کشتن است ...

زنجانی: دیه هر انگشت پا یک دهم یک دهم دیه کشتن است...

تبریزی: دیه هر انگشت یک دهم دیه کشتن مثل اوست...

14- گلپايگاني، اراكي، صافي:يازدهم:...

15- زنجاني: [و] دوازدهم: به كسي صدمه اي بزند كه ديگر بوي خوب و بد را نفهمد.

اراكي، گلپايگاني، صافی:دوازدهم: طوري به كسي آسيب برساند كه عقل او را از بين ببرد. سيزدهم: به كسي صدمه اي بزند كه ديگر بوي خوب و بد را نفهمد. و اگر به كسي صدمه اي بزند كه مني از او خارج نشود بنابراحتياط واجب بايد ديه كامله بدهد.

.اراكي: يا صدمه اي بزند كه ديگر مني از او خارج نشود و در اين صورت بنابراحتياط واجب بايد نسبت به ديه كامل مصالحه كنند.

16- [قسمت داخل پرانتز در رساله آيت الله تبريزي نيست]

(مسأله2809) اگر اشتباهاً كسي را بكشد بايد علاوه بر ديه كه در مسأله (13) گفته شد خود قاتل يك بنده آزاد كند و اگر نتواند بنده آزاد كند دو ماه پي در پي روزه بگيرد و اگر اين را هم نتواند شصت فقير را سير كند و اگر عمداً و به ناحق بكشد، در صورت عفو يا گرفتن ديه بايد دو ماه روزه بگيرد و شصت فقير راسير كند و يك بنده را آزاد نمايد.

*****

اراكي:مسأله- اگر اشتباهاً از روي خطاي محض يا شبه عمد مسلماني را با مباشرت بكشد اضافه بر حكم ديه كه گذشت بايد يك بنده آزاد كند و اگر نتواندن بنده آزاد كند بايد دو ماه روزه بگيرد و اگر اين را هم نتواند بايد شصت فقير را سيركند و اگر ازروي عمد و بناحق مسلماني بكشد، در صورت عفو ياگرفتن ديه بايد دو ماه روزه بگيرد و شصت فقير را سير كند و يك بنده را آزاد نمايد.

گلپايگاني، صافي:مسأله- اگر انسان كسي را عمداً و بناحق بكشد و وليّ مقتول عفو كند يا ديه از او بگيرد بايد دو ماه روزه بگيرد و شصت فقير را سير كند و يك بنده آزاد نمايد و اگر او را بكشد احتياط لازم آن است كه كبار از ورثه كفار را به نحوي كه ذكر شد از سهم الارث خود بدهند ولي اگر اشتباهاً بكشد عاقله (يعني قوم و خويش پدري قاتل مانند پدر و عمو و برادر بلكه پسران و اجداد پدري قاتل بطوري كه در كتب مفصله بيان شده) بايد ديه او را بدهند و خود قاتل يك بندهآزاد كند و اگر نتواند بنده آزاد كند دو ماه روزه بگيرد و اگر اين را هم نتواند، شصت فقير را سير كند.

زنجانی: مسأله- در قتل عمد ، در صورتی که اولیا ء مقتول، قاتل را عفو کنند یا دیه بگیرند ، قاتل باید دو ماه پی در پی روزه بگیرد و شصت فقیر را سیر کند(البته وظیفه آزاد کردن یک بنده را هم دارد که در زمان کنونی منتفی است ) . و در قتل شبه عمد یا خطای محض باید علاوه بر دیه ، خود قاتل یک بنده آزاد کند واگر نتواند بنده آزاد کند (که در زمان کنونی چنین است) دو ماه پی در پی روزه بگیرد و اگر این را هم نتواند شصت فقیر را سیر کند.

مسأله اختصاصي

زنجاني:مسأله2817- اگر قتل دريكي از ماههاي حرام (رجب – ذي قعده – ذي حجّه – محرم) انجام گيرد، یک سوم یک سوم بر ديه افزوده مي شده و دو ماه پي در پي روزه را نيز بايد در ماههاي حرام بگيرد و طبعاً روز عيد قربان هم در اين دو ماه قرار مي گيرد كه در اين مسأله، روزه عيد قربان هم واجب است.

(مسأله2810) كسي كه سوار حيوان است اگر كاري كند كه آن حيوان به كسي آسيب برساند، ضامن است. و نيز اگر ديگري كاري كند كه حيوان به سوار خود، يا به كس ديگر صدمه بزند، ضامن مي باشد.

(مسأله2811) اگر انسان كاري كند كه زن حامله سقط كند و آن سقط، آزاد و محكوم به اسلام باشد1 چنانچه چيزي كه سقط شده نطفه باشد، ديه اش بيست مثقال شرعي طلاي سكّه دار است كه هر مثقال آن 18 نخود مي باشد و اگر علقه، يعني خون بسته باشد، چهار مثقال و اگر مضغه يعني پاره گوشت باشد، شصت مثقال و اگر استخوان باشد، هشتاد مثقال و اگر گوشت آورده ولي هنوز روح در او دميده نشده، صد مثقال و اگر روح در او دميده شده، چنانچه پسر باشد ديه او هزار مثقال و اگردختر باشد ديه او پانصد مثقال شرعي طلاي سكّه دار است2. و در جميع اين صور اگر عوض هر يك مثقال طلا ، ده درهم نقره بدهد كافي است.

1- اراكي، گلپايگاني، صافي:اگر انسان كاري كند كه زن حامله سقط كند و سقط شده محكوم به اسلام و حريّت باشد...

2- اراكي:[پایان مسأله].

گلپايگاني، صافي: اگر دختر باشد ديه او پانصد مثقال شرعي طلا است (صافي: و در جميع اين فروع اگر به جاي يك دينار، ده درهم بدهد كافي است).

نوري: سكّه دار بودن معتبر نيست و هر مثقال 18 نخود است...

*****

زنجاني:مسأله- اگر انسان كاري كند كه زن حامله سقط كند و آن سقط به حكم مسلمان باشد، چنانچه چيزي كه سقط شده، نطفه باشد ديه اش 20 دينار شرعي و اگر علقه يعني خون بسته باشد 40 دينار و اگر مضغه يعني پاره گوشت باشد60 دينار و اگر استخوان شده باشد80 دينار و اگر گوشت آورده ولي هنوز روح در او دميده نشده 100 دينار و اگر روح در او دميده شده، ديه وي همچون ديه انسان متولد شده است.

(مسأله2812) اگر زن حامله كاري كند كه بچه اش سقط شود، بايد ديه آن را به تفصيلي كه در مسأله پيش گفته شد ، به وارث بچه بدهد و به خود زن چيزي از آن نمي رسد.

(مسأله2813) اگر كسي زن حامله را بكشد1، بايدديه زن و بچه را بدهد.

1- زنجاني: چنانچه بچه هم كشته شود...

*****

اراكي:مسأله- اگر كسي زن حامله را بكشد و حمل او هم كشته شود و معلوم باشد كه بچه، پسر است يا دختر، بايد ديه زن و بچه را بدهد، و اگر معلوم نباشد كه پسر است يا دختر بايد علاوه بر ديه زن، نصف ديه پسر و نصف ديه دختر را بدهد.

(مسأله2814) اگر پوست سر يا صورت مردي را پاره كند، بايد يك صدم ديه انسان را كه در مسأله (14) گفته شد به او بدهد، و اگر به گوشت برسد و قدري از آن هم ببرد، بايد دو صدم بدهد و اگر خيلي از گوشت را پاره كند بايد سه صدم بدهد و اگر به پرده نازك استخوان برسد، چهار صدم. و اگر استخوان 1 نمايان شود پنج صدم و اگر استخوان بشكند ده صدم و اگر بعضي از ريزه هاي استخوان از جاي خود بيرون آيد، پانزده صدم و اگربه پرده مغز سر برسد بايد سي و سه صدم بدهد2.

1- زنجاني:بعضي از استخوان...

2- زنجانی: باید یک سوم دیه بدهد و اگر سی و سه شتر بدهد کافی است.

*****

اراكي، گلپايگاني، صافي:مسأله- اگر پوست سر، يا صورت مردي را پاره كند (اراكي: و خون نيايد) بايد يك شتر به او بدهد و اگر (اراكي: خون بيايد و )به گوشت برسد و قدري از آن را هم ببرد، بايد دو شتر بدهد و اگر خيلي از گوشت را پارهكند، بايد سه شتر بدهد . و اگر به پرده نازك استخوان برسد، چهارشتر . و اگر استخوان نمايان شود، پنج شتر، و اگر استخوان بشكند، ده شتر، و اگر بعضي از ريزه هاي استخوان از جاي خود بيرون آيد، پانزده شتر، و اگر به پرده مغز سربرسد، بايد سي و سه شتر بدهد (اراكي: و احتياط آن است كه ثلث يك شتر را هم اضافه كند كه ثلث ديه كامل بشود).

(مسأله2815) اگر به صورت كسي سيلي يا چيزي ديگربزند به طوري كه صورت او سرخ شود1، بايد يك مثقال ونيم شرعي طلاي سكه دار كه هر مثقال 18 نخود است بدهد و اگر كبود شود، سه مثقال و اگر سياه شود ، بايد شش مثقال شرعي طلاي سكّه دار بدهد2 ولي اگر جاي ديگر بدن كسي را به واسطه زدن سرخ يا كبود يا سياه كند، بايدنصف آنچه را كه گفته شد بدهد.

1- زنجانی:بايد يك دينار و نيم شرعي بدهد و اگر كبود شود، سه دينار و اگر سياه شود، بايد شش دينار بدهد، ولي اگر جاي ديگر بدن كسي را به واسطه زدن ، سرخ يا كبود يا سياه كند، بايد نصف آنچه را كه گفته شده بدهد، درباره مقدار دينارشرعي در مسأله [1896] توضيح داده شد.

2- گلپايگاني، صافي:بايد شش مثقال شرعي طلا بدهد...

نوري: سكه دار بودن لازم نيست...

(مسأله2816) اگر به حيوان حلال گوشت كسي زخم بزند 1 يا چيزي از بدن آن ببرد2 بايد تفاوت قيمت سالم و معيوب آن را به صاحبش بدهد3.

1- گلپايگاني، صافي:اگر به حيوان حلال گوشت يا حرام گوشتي كه ملك او باشد كسي زخم بزند ...

زنجاني: اگر به حيواني كه شرعاً قيمت دارد، كسي زخم بزند...

2- اراكي:يا استخوان آن را بشكند...

3- اراكي:مگر در صورتي كه چشم چهار پا ار از بين ببرد كه بايد يك چهارم قيمت آن را بپردازد و اگر تفاوت سالم و معيوب از آن بيشتر است، آن را بدهد.

(مسأله2817) اگر انسان سگ شكاري كسي را يا سگي كه نگهداري خانه را مي كند، يا سگ كلّه كسي را يا سگي كه پاسباني زراعت را مي كند بكشد بايد قيمت او را بدهد1 و اگر قيمت سگ شكاري كمتر از چهل درهم باشد لازم است چهل درهم بدهد.

1- تبريزي: بنابراحتياطواجب با صاحب سگ در تمام اين اقسامي كه ذكرشد، صلح نمايد .[پايان مسأله]

*****

اراكي:مسأله- اگر انسان سگ شكاري کسی را بكشد، بايد بيست و يك مثقال معمولي نقره سكه دار به او بدهد، و اگر سگي كه نگهداري بستان را می کند بکشد يا سگ گلّه كسي را تلف نمايد. بايد ده مثقال و نيم نقره سكه دار بدهد. و اگر سگي كه نگهداری خانه را می کند بکشد احوط صلح و سازش است و اگر سگی که پاسبانی زراعت را می کند بکشد بنابراحتیاط با صاحب سگ صلح و سازش است.

گلپایگانی، صافي:مسأله-اگر انسان سگ شکاری کسی را بکشد باید بیست و یک مثقال معمولی نقره سکه دار به او بدهد و اگر سگی را که نگهداری خانه را می کند یا سگ گله کسی را تلف نماید باید ده مثقال و نیم نقره سکه دار بدهد و اگر سگی که پاسبانی زراعتی را می کند بکشد باید نه من و نیم و سه سیر و و چهار مثقال و نیم گندم -که تقریبا بیست و نه کیلو هفتاد و پنج گرم می شود – بدهد.

زنجاني:مسأله- اگر انسان سگ شكاري را بكشد، بايد 40 درهم (كه درباره مقدار آن در مسأله [1864] توضيح داده شد ) به صاحب آن بدهد و اگر اقسام ديگر سگ را که شرعا قیمت دارد همچون سگ گله و زراعت و بستان و سگ پليس بکشد بايدقيمت آن را به صاحبش بدهد، و بهتر است كه در اين موارد مصالحه شود، و كشتن سگي كه در خانه ها نگهداري مي شود، ضمان ندارد.

(مسأله2818) اگر حيوان، زراعت يا مال كسي را از بين ببرد1 چنانچه صاحب حيوان در نگهداري آن كوتاهي كرده باشد، بايد مقداري را كه ضرر زده به صاحب مال يا زراعت بدهد2.

1- اراكي: اگرحيواني كه حفاظت از آن به عهده صاحب آن است زراعت يا مال كسي را از بين ببرد...

2- زنجاني:به صاحب مال يا زارع بدهد.

(مسأله2819) اگر بچه يكي ازگناهان كبيره را انجام دهد، وليّ يا مثلاً معلم او با اجازه وليّ1 مي تواند به قدري كه ادب شود و ديه واجب نشود او را بزند.

1- گلپايگاني، صافي: وليّ يا ديگري به اذن وليّ او...

*****

اراكي:مسأله- وليّ طفل مي تواند طفل را تأديب كند، ولي از روي مهرباني، نه از روي غيظ و تشفّي قلب. و مي تواند او را به قدري كه ادب شود و موجب ديه نشود بزند و معلم نيز به اذن وليّ طفل مي تواند به جهت تأديب طفل به قدري كه ادب شود و موجب ديه نشود بزند، و اگر موجب ديه شود بايد ديه بدهد.

(مسأله2820) اگرکسی بچه اي را طوري بزند كه ديه واجب شود ديه مال طفل است و اگر مرده باید به ورثه او بدهد و چنانچه مثلاً پدر بچه به قدري او را بزند كه بميرد1 ديه او را ورثه ديگرش مي برند و به خود پدر از ديه چيزي نمي رسد.

1- اراكي:چنانچه مثلاً پدر بچه عمداً او را بكشد به اين صورت كه به قدري او را بزند كه بميرد...

مسائل اختصاصي

گلپايگاني، صافي:مسأله- 2822-ديه اعضاء و جراحات وارده بر زن تا مقدار ثلث ديه مرد نرسيده با مرد مساوي است و به مقدار ثلث ديه مرد كه دیه رسيد دیه زن نصف ديه مرد است.

زنجانی: مسأله 2815- دیه اعضای بدن زن تا مقداری که به ثلث دیه نرسیده، با دیه مرد مساوی است و در صورتی که به ثلث برسد دیه او نصف دیه مرد خواهد بود.

زنجاني:مسأله2829- ديه ميت به ورثه وي مي رسد، ولي برادر و خواهر مادري ازديه سهمي ندارند چنانچه [در مسأله اختصاصي 2798، ذیل مسأله 2784 متن اصلی] گذشت.