آسیب شناختی مجازات زندان

بخش «نگاه شما» برای ارائه و معرفی «نگاه» مخاطبان «تابناک» به همه موضوعات است .هر مخاطب «تابناک» می تواند با مد نظر قرار دادن شرایط همکاری با این بخش، «نگاه» خود را به آدرس های زیر ارسال کند تا در معرض دید و داوری دیگر مخاطبان قرار گیرد. آدرس ایمیل: [email-masked] و یا آدرس تلگرام: www_tabnak_ir@

کد خبر: ۷۳۵۵۵۲

تاریخ: ۱۲ مهر ۱۳۹۶ - ۱۴:۴۴

حسین محسنی فرد /کارشناس آسیب شناسی جامعه: مجازات زندان در مسیر تطور و تحول مجازات ها در نظام های کیفری مختلف به اصلی ترین ضمانت اجرای کیفری به ویژه در جوامع غربی مبدل شده است. دلیل این امر غالباً گریز از اعمال مجازات های جان فرسای بدنی همانند قطع عضو، شلاق و یا اعمال شکنجه هایی که در زمان های گذشته به وفور رایج بوده است، عنوان می گردد. در نظر گرفتن مجازات حبس در قوانین کیفری کشورها و اِعمال آن عمدتاً با هدف بازدارندگی از ارتکاب جرم و نیز پیشگیری از تکرار آن توسط محکومین تلقی گردیده است.

با این حال گذشت زمان و ارزیابی پیامد های اعمال مجازات حبس نشان داده است که این مجازات عموماً نتوانسته است تنبه مورد انتظار را در زندانیان ایجاد نموده و به باز پروری و باز اجتماعی نمودن آنها جهت در پیش گرفتن یک زندگی عادی و عاری از روندهای مجرمانه کمک نماید. آمار ها نشان می دهند بسیاری از محکومین سابق مجدداً به ارتکاب جرم روی آورده اند. از طرفی در بسیاری موارد زندان به آموزشگاهی برای فراگیری شیوه های متعدد ارتکاب جرم برای زندانیان مبدل گردیده و محکومان پس از خاتمه مدت مجازات با آمادگی بیشتر، کسب تجربیات جدید و فراگیری روش های گوناگون، خطرناک تر از قبل به جامعه متصل گردیده و جرایم بیشتری مرتکب می شوند.
از سوی دیگر با زندانی شدن افراد، خانواده آنها نظیر همسر، فرزندان و حتی سایر بستگان نزدیک محکومان نیز به قربانیان مجازات حبس مبدل می گردند و ناخواسته تاوان جرائمی را که محکومین به زندان مرتکب گردیده اند، می پردازند. زیرا گذشته از جنبه های اجتماعی و لطمه به حیثیت این افراد، فقدان ممر درآمد و محل تأمین معیشت وابستگان به فرد زندانی می تواند آنها را در مسیر انحرافات و آسیب های اجتماعی فراوانی قرار دهد.

علاوه بر این تاکنون دلایل قاطعی در این زمینه که زندان از جنبه های بازدارندگی قابل توجهی برخوردار بوده و میزان وقوع جرم را در سطح مورد انتظار کاهش می دهد، ارائه نشده است. زیرا در صورتی که زندان به شکلی مؤثر می توانست واجد نقشی بازدارنده باشد جمعیت کیفری زندان ها روز به روز افزایش نمی یافت. در کنار این امر بازگشت مجدد بسیاری از زندانیان به وادی ارتکاب جرم نیز از تأثیرات ناچیز مجازات زندان در زمینه پیشگیری از تکرار جرم حکایت می کند. از این جهت بسیاری از جرم شناسان به نوعی نقش جرم¬ زایی برای زندان قائل هستند.

ذیلاً مواردی از جنبه های آسیب زننده زندان در ابعاد شخصی ، خانوادگی و اجتماعی مورد احصاء قرار می گیرند.

الف- فراگیری جرم

این امر به اثبات رسیده است که زندان‏ نمی تواند به عنوان محلی که در آنجا احترام به قانون آموزش داده می شود تلقی گردد بلکه بیشتر به عنوان آموزشگاهی برای تعلیم طرق نقض قانون و چگونگی ارتکاب جرایم جدید بشمار می آید و حتی مجرمان اتفاقی را به مجرمان حرفه‌‏ای تبدیل می‏‌ کند.
مجازات حبس کوتاه‏ مدت، ترس افراد از زندانی شدن را فرو می ریزد و حبس‏‌های بلندمدت نیز نهایتاً انسان هایی کاملاً ناسازگار با معیارها و مقررات اجتماعی به جامعه باز خواهد گرداند.

ب- زوال موقعیت شغلی و اجتماعی افراد

انفعال شغلی فرد، یک اثر سلبی دیگر برای مجازات حبس تلقی می شود. زندانی شدن ضمن آن‏که موجبات از دست رفتن فرصت های شغلی افراد زندانی را فراهم می سازد. موقعیت این افراد پس از تحمل کیفر را نیز در مخاطره قرار می دهد زیرا از نظر اجتماعی فرد زندانی به عنصری مطرود مبدل می گردد غالباً دیگران تمایلی به‏ ادامه معاشرت و مراودات با وی نشان نمی‏‌دهند. امری که فی نفسه وضعیت اشتغال و درامد زایی وی را به شکلی کاملاً منفی تحت تأثیر قرار خواهد داد.

ج- برچسب زنی

تفکیک مراحل مرتبط با انحراف اولیه و انحراف ثانویه که در نظریه برچسب زنی مورد اشاره بسیاری از پژوهشگران قرارگرفته است، مفاهیمی ماهوی در ارتباط با آسیب های جرم شناختی ناشی از مجازت زندان انعکاس می دهد.
انحراف اولیه مقطعی است که نقض هنجارهای‏ اجتماعی موجب دریافت بر چسب توسط شخص نمی‌‏ شود فرد همچنان خود را غیر منحرف تلقی می کند و جامعه نیز نگرش مشابهی نسبت به وی دارد. اما انحراف ثانویه زمانی شکل می گیرد که نقض فاحش هنجارهای اجتماعی جنبه ای آشکار به خود می گیرد. در

این مرحله فرد برچسبی تحت عنوان منحرف و مجرم از جامعه دریافت می کند که امکان زندگی عادی را از وی سلب خواهد نمود زندانی شدن نقشی بی بدیل در این زمینه ایفاء می کند. در واقع برچسب زندانی بودن امید بازگشت به زندگی‏ شرافتمندانه را از زندانی سلب می کند.

ه- مغایرت زندان با اصل شخصی بودن جرائم و مجازات ها

همان گونه که قبلاً نیز مورد اشاره قرار گرفت مجازات زندان علاوه بر شخص زندانی، خانواده و بستگان نزدیک وی را نیز قویاً تحت تأثیر عواقب منفی خود قرار می دهد به نحوی که این اشخاص نه تنها رنج ناشی از زوال حیثیت خانوادگی و اجتماعی را متحمل می گردند بلکه در بسیاری مواقع گذران عادی زندگی آنها با اختلال مواجه گردیده و موجبات قرار گرفتن آنها نیز در مسیر های مجرمانه فراهم می شود. فرزندان فرد زندانی ممکن است از امکان تحصیل محروم گردیده و به همین دلیل در مسیر حیات اجتماعی خود با آسیب ها و انحرافات جبران ناپذیری مواجه گردند.

و- هزینه های اقتصادی

زندانی کردن بی رویه گروههای مختلف مجرمان، گذشته از پیامدهای زیانبار آن در سایر عرصه ها، موجب می شود تا منابع اقتصادی جامعه که می توانند در جهت رشد و توسعه سایر بخش های اجتماعی بکار گرفته شوند برای احداث زندان های مختلف و استخدام کارکنان مورد نیاز مصروف گردند. تأمین هزینه های نگهداری و مراقبت از زندانیان نیز به شکلی مضاعف به اتلاف اموال عمومی منجر می گردد.

نتیجه گیری:

این مسائل نشان می هند که لازم است قانونگذار با در پیش گرفتن سیاست قضایی مبتنی بر حبس زدایی و جایگزین ساختن سایر مجازات ها (مجازات های جایگزین حبس) و واکنش های غیر کیفری در مقابل برخی جرائم سبک، رویه های گذشته را هماهنگ با تحولات اجتماعی عصر مدرن مستمراً مورد بازنگری قرار داده و به شکلی که کمترین گرایش به اعمال مجازات حبس نشان داده شود، نسبت به اصلاح قوانین ماهوی کیفری اهتمام ورزد. با این حال قانون مجازات اسلامی مصوب سال 1392 مجلس شورای اسلامی، جنبه هایی قوی ازگرایش قانون گزار به سمت کاهش اعمال مجازات حبس را انعکاس می هد که در جای خود شایان تقدیر است.

از منظر فقه جزایی نیز زندان به ‌عنوان یک مجازات مورد توجه قرار نگرفته است. از این نظر زندان باید به عنوان کیفری که منحصراً در ضروری ترین موارد اعمال خواهد شد، در لیست مجازات ها قرار گیرد. تنها افرادی که حضور آنها در جامعه مخاطره آمیز تلقی می شود، زندانی گردند و سایر مجرمین در معرض مجازات های جایگزین قرار گیرند. امری که نه تنها یافته های مدرن پژوهش های جرم شناختی آن را مورد حمایت قرار می دهند بلکه با جهت گیری کلی قانون مجازات اسلامی و سیاست جنایی مبتنی بر فقه جزایی نیز در انطباق تام قرار دارد.

یک موضوع دیگر در حوزه کاهش آسیب های ناشی از اعمال مجازات زندان با تفکیک و طبقه بندی صحیح زندانیان ارتباط می یابد. امری که از طرق قابل توجه پیشگیری از بروز چنین آسیب هایی بشمار می رود. این گونه طبقه بندی می تواند بر حسب جنسیت، میزان تحصیلات، سوابق کیفری، سن، تابعیت، مدت محکومیت، بیمارهای احتمالی اعم از جسمانی و گسست های عاطفی و نیز سایر معیار های مورد نظر صورت گیرد.