چهارشنبه سوری «زرتشتی» است یا «مهری»؟

چهارشنبه سوري هم د ر واقع روشن كرد ن آتش ها و برگزار كرد ن نيايش ها و جشن هاي د سته جمعي بود ه كه روزها و شب‌هاي پيش از نوروز از يك شب پيش از نوروز تا پنج شب پيش از آن برگزار مي شد ه و هم اكنون هم د ر غرب ايران و كوه هاي كرد ستان ايران وعراق آن ها چهارشنبه سوري را نمي گيرند همين شب پيش از نوروز را آتش افروزي مي كنند روي تپه ها

کد خبر: ۵۷۵۰۱۹

تاریخ: ۲۵ اسفند ۱۳۹۴ - ۰۹:۳۴

نوروز اولین روز سال خورشید ی ایرانی برابر با اول فرورد ین ماه، جشن آغاز سال نوی ایرانی و یکی از کهن‌ترین جشن‌های به جا ماند ه از د وران ایران باستان است.خاستگاه نوروز د ر ایران باستان است و هنوز هم مرد م مناطق مختلف فلات ایران، نوروز را جشن می‌گیرند .

به گزارش قانون، نوروز د ر ایران و افغانستان آغاز سال نو محسوب می‌شود و د ر برخی د یگر از کشورها یعنی تاجیکستان، روسیه، قرقیزستان، قزاقستان، سوریه، کرد ستان، گرجستان، جمهوری آذربایجان، آلبانی، چین، تاجیکستان، ترکیه، ترکمنستان، هند ، پاکستان و ازبکستان تعطیل رسمی است و مرد مان آن جشن عید را برپا می‌کنند .جشن نوروز با تحویل سال یا لحظه برابری اعتد ال بهاری آغاز می‌شود ؛ لحظه‌ای که خورشید د ر سیر ظاهری خود د ر ابتد ای برج حمل، از استوای زمین گذشته و به شمال آسمان میل می‌کند .

ایرانیان باستان از نوروز به عنوان «ناوا سرِد ا» به معنی سال نو یاد می‌کرد ند . مرد مان ایرانی آسیای میانه د ر د وره‌های سغد یان و خوارزمشاهیان، نوروز را نوسارد و نوسارجی، به معنای سال نو می‌نامید ند .منشا و زمان پید ایش نوروز، به د رستی معلوم نیست. برخی روایت‌های تاریخی، آغاز نوروز را به بابلیان نسبت می‌د هد . طبق این روایت‌ها، رواج نوروز د ر ایران به سال ۵۳۸ (قبل از میلاد ) یعنی زمان حمله کوروش بزرگ به بابل باز می‌گرد د . همچنین د ر برخی روایت‌ها، از زرتشت به‌عنوان بنيانگذار نوروز نام برد ه شد ه، سنگ‌نگاره‌ای د ر تخت جمشید که نماد ی از نوروز زرتشتیان را نشان می‌د هد . د ر اعتد ال بهاری د ر روز نخست نوروز، نیرو و توان شیر و گاو د ر حال نبرد برابر است. شیر نماد خورشید و گاو نماد زمین است.

براي روشن شد ن لايه هاي اين آيين كهن با د كتر زاگرس زند تاريخ د ان و ايران شناس به گفت و گو نشسته ايم كه د ر زير مي خوانيد :

د ر مورد پيشينه نوروز و اسطوره هاي آن سخن بسيار است اما اين پيشينه از سوي شما چه طور تعريف مي شود ؟

نوروز جشني است كه وقتي شما مي خواهيد بررسي كنيد به پيشينه و ريشه هاي اسطوره‌شناختي آن مي رسيد و مي بينيد كه قضيه خيلي پيچيد ه تر از آنچه كه گمان مي رود است، تا آنجايي كه من كند و كاو كرد ه ام خيلي بيشتر از آن چيزي كه نوشته و گفته مي شود د رباره نوروزازسوي  ايران‌شناسان و فرهنگ پژوهان، نوروز كار براي انجام د اد ن د ارد و نكات اسطوره شناختي و فرهنگ جالبي د ارد ، به اين معنا كه از يك سو اسناد تاريخي كه بخواهد مشخصا د ر مورد نوروز سخن بگويد پيش از د وران اشكاني و ساساني به لحاظ شمار اند ك و كمي مبهم و گنگ مي شود ، از سوي د يگر من معتقد م كه ما با جشن نوروز مواجه نيستيم بلكه با جشن هاي نوروزي طرف هستيم يعني از ميانه اسفند ماه تا پايان فرورد ين ماه شايد نزد يك به د و ماه ما د ر ايران باستان جشن ها و آيين ها و مراسم و باورها و كارهاي د سته جمعي، خانواد گي و باور ملي مربوط به نوروز د اشتيم، براي نمونه چهارشنبه سوري، خود نوروز، 13 به د ر و... همه اين‌ها شايد جد اي از هم انگاشته بشود اما اگر كسي بخواهد روي هر كد ام از اين موضوعات كار كند اگر به د يگري توجه ند اشته باشد گمراه مي‌شود و كار مي ماند .

يعني اين جشن ها از يك مقطعي شروع مي شد و به مقطعي ختم مي شد ؟ مثلا از سد ه شروع مي شود و به سيزد ه به د ر ختم مي‌شود ؟

اين را ما به لحاظ اسطوره شناختي مي توانيم به هم ارتباط د هيم، به لحاظ اسطوره شناختي به نقاط مشترك بر مي خورند ، د ر شرق فلات ايران آنجايي كه خاستگاه آرياييان نخستين و هند و ايراني  بود مي توانيم با توجه به باورهاي كهن آنها با توجه به د نيا پرستي كه د اشتند و باور مقد س فرورهرهاي د رگذشتگان خود شان، هر كد ام از اين خاند ان ها د ر پايان سال يك آيين هاي ويژه‌اي به پاسد اشت اين فرورهرها برگزار مي كرد ند كه اين فرورهرها نام‌شان ماند ه روي ماه فرورد ين،  واژه فرورد ين كه يك واژه اوستايي است به معني فروشي هاست يعني جمع فروشي جمع فروهر، اين فرورهرها د ر واقع د رگذشتگان هر كد ام از اين تيره و تبارهاي آريايي بود ند كه باور بر اين بود ه كه سر سال اين ها به خانه‌هاي خود شان بر مي گرد ند به سراپرد ه ها، روستاها و به آن آتشي كه هر كد ام از اين خاند ان ها د اشتند سر مي زد ند به نوعي هم اين بازماند گان نياز د اشتند به حضور آن ها و هم آن ها نياز د اشتند به بازماند گان با توجه به نذر و نيازهايي كه مي شد ه، پس اين ماه فرورد ين  د ر واقع ماه د رگذشتگان و نياكان  و فروهرهاي مقد س است، از خرد و كلان تا خود اهورامزد ا  پس اين كارهايي هم كه انجام مي شد ه بيشتر جنبه اسطوره اي و آييني و د يني د اشته و د ر د ين زرتشت اين فرورها مقد س مي‌شوند و اين نام ها به آنها باز مي گرد د يك روزهاي ويژه اي را براي آن د ر نظر مي گيرند ، ما بازماند ه اين آيين را د ر همين پنجشنبه آخر سال مي بينيم.

همين پنجشنبه آخر سال كه ما ايراني ها براي حضور د ر مزار د رگذشتگان مي گيريم؟

بله همين است و مي بينيد كه شلوغ ترين روزها اين روز است، د ليلش چيست؟ چرا بايد آخر سال ما توجه كنيم به د رگذشتگان‌مان و برويم آنجا آب‌وجارو كنيم و نذر و نياز كنيم و مراسمي را بگيريم.

به گمان من اين بازگشت و پيد ا كرد ن آتش به چهارشنبه سوري بازمي گشته، يعني د و بار براي د رگذشتگان مراسم برگزار مي شد ؟

د قيقا همين هست چهارشنبه سوري هم د ر واقع روشن كرد ن آتش ها و برگزار كرد ن نيايش ها و جشن هاي د سته جمعي بود ه كه روزها و شب‌هاي پيش از نوروز از يك شب پيش از نوروز تا پنج شب پيش از آن برگزار مي شد ه و هم اكنون هم د ر غرب ايران و كوه هاي كرد ستان ايران وعراق آن ها چهارشنبه سوري را نمي گيرند همين شب پيش از نوروز را آتش افروزي مي كنند روي تپه ها، يعني همان چه كه د ر گذشته ايران باستان بود ه حال بعد ا كه گذشته نام چهارشنبه روي آن گذاشته شد ه و يك مقد ار فاصله افتاد ه و شد ه چهارشنبه سوري، د ر واقع جشن سوري بود ه. شما د ر فرهنگ معين ببينيد مي گويد جشن سوري نمي گويد چهارشنبه سوري اين روشن كرد ن آتش چه د ر همان روزهاي پيش و چه د ر روزهاي سال نو راهنمايي بود ه براي آمد ن فرورهرها به سرزمين هاي آريايي كه از سوي آسمان به سوي زمين مي آيند از سوي د يگر خود آتش نماد اهورامزد ا و كهن تر از آن نماد ميترا و همين طور خود ايزد آذر همه اين ها براي آريايي ها و ايراني ها بسيار سپند و مهم بود ه و د ر زمان خاصي اين آتش را روشن مي كرد ند و نيايش مي كرد ند و از آن انرژي و گرما و خيلي چيزهاي د يگر مي گرفتند .

بسياري مي گويند چهارشنبه سوري جشن زرتشتي نيست و به ميتراييسم ايراني باز مي گرد د اين نظر د رست است؟

ما اصلا آنچنان كه  بعضي ها مي گويند نمي‌توانيم تفكيك بگذاريم بين باورهاي مهري و باورهاي زرتشتي، اين مقد اري با سهل انگاري و ساد ه‌انگاري همراه است كه من زياد با آن موافق نيستم، يعني باورهاي آريايي ايرانيان د وره به د وره با هم آميخته و تركيب بند ي مي شود و نام تازه اي مي گيرد و د وره‌هاي بعد د وباره تفسير مي شود ، شما با يك تيره ويژه يك د ست و يگانه د ر ايران زمين روبرو نيستيد ، ايران زمين يك سرزمسن بسيار بزرگي بود ه با باورها و آيين ها و سنت ها و د ين هاي گوناگون و رنگ به رنگ كه همه اين ها ريشه مشترك د اشتند كه نيرومند و ستبر است اما تفاوت‌هايي هم با هم د اشتند كه ريشه د ر سنت هاي گوناگون د ارد حتي ريشه د ر آيين ها و سنت هاي پيش آريايي د ر فلات ايران و همسايه هاي فلات ايران، از اين رو شما با جشن نوروز به اين ساد گي نمي توانيد روبه رو شويد مگر با د يد مرد م شناسي، بله مرد م شناسان مي توانند بررسي كنند كه الان ايراني ها چطور نوروز را برگزار مي كنند ، بلوچ ها و تاجيك ها و تالشي ها و كرد هاي سوريه چطور سفره هفت سين مي چينند و چه چيزهايي مي گذارند سر سفره و ... اين ها بررسي هاي مرد م شناسي است كه خيلي هم ارزشمند است، اما از نظر آييني اين بحث پرد امنه اي است مثلا نوعيد ، هر كسي كه د ر سال گذشته د رگذشته اي د ارد مي گويند اين ها د يگر نوروز ند ارند يعني باز همان نخستين سالي است كه براي د رگذشته مهم است اما الان مرد م اين باورها را ند ارند و فراموش شد ه، اين ها نشان مي‌د هد آيين‌ها به جا ماند ه و بعد د گرگون مي شوند د ر باورهاي جد يد .

اما اين مراسم فكر كنم همچنان هم وجود د ارد ، الان د ر نوعيد خانواد ه هاي ايراني آجيل پذيرايي نمي گذارند خرما مي گذارند اقوام به د يد ارشان مي روند ، اين مراسم نوعيد الان با قبل تفاوت هاي زياد ي د اشته؟

ببينيد منظور من اين است كه مي خواهم نشانه‌هايي به شما بد هم كه الان هم د ارد برگزار مي شود و ارتباط به نياكان و د رگذشتگان د ارد من نوعيد و پنجشنبه آخر سال را نشانه آورد م و اين كه كسي كه د ر گذشته اي د ارد د ر سفره هفت سين عكس او را مي گذارد . اين ريشه د ر همان باورهاي كهني د ارد كه د ر آگاهي فراموش شد ه و اما د ر ناخود آگاه ما موجود است يعني سينه به سينه منتقل شد ه است از سوي د يگر اين 10 روز پايان سال هم به فرورهرها اختصاص د اشته، يك نكته د يگر هم پايان سال و آغاز سال است كه روزهاي گاهنبار آفرينش آد م هستند ، د ر آيين هاي اد يان باستان و زرتشتي 6 مرحله آفرينش ترسيم شد ه مرحله نخست آسمان است سپس آب و بعد زمين و سپس گياهان و جانوران و انسان، هر كد ام از اين مراحل كه آفريد ه مي شد يك روزهاي ويژه اي د ر سال مربوط به آن بود ه و ايراني ها نيايش مي كرد ند و سفره هاي ويژه اي مي اند اختند و سپاسي د اشتند به د رگاه خد ا كه اين آفرينش انجام شد ه، آد مي واپسين آفرينش اهورامزد است و از همه هم كامل تر است زماني كه  آفريد ه مي شود آفرينش كامل مي شود و اين د ر پايان سال است و روز ويژه اش پايان سال است اين هم د وباره همراه مي شد ه با اين جشن‌هاي نوروزي، مي توان ريشه هاي فراوان اسطوره شناختي را د ر ايران باستان د ر پايان سال و آخر سال پيد ا كرد كه انجام مي شد ه اين نشان مي‌د هد كه اين روزها روزهاي مهمي بود ه و د ر اساطير و شاهنامه هم كه مي بينيد خيلي از كارهايي كه پاد شاهان مي‌خواستند انجام د هند يا د ر اوايل نوروز بود ه يا اين كه تاج گذاري ها و پيروزي ها را منسوب مي كنند به روزهاي نوروز.

اين تحول طبيعت و نو شد ن روز براي ايراني ها مهم بود ه و باعث مي شد ه اين مراسم ها و جشن ها را به آن منتسب كنند يا اين اتفاقات افتاد ه بود ه و مصاد ف شد ه بود با نوروز؟

ببينيد اين كه گفتم نوروز يك جشن وي‍ژه و پيچيد ه‌اي است براي اين كه لايه هاي گوناگوني روي هم سوار شد ه و هر كد ام از آن ها نوروز را تقويت كرد ه براي ماند گاري و گسترش آن، اين ها كه گفتم يك بخشي از اين ريشه هاي اسطوره اي است اما ريشه‌هاي طبيعي و زيستي و زيست بومي محكمي هم د ارد ، شما خيلي از جشن هاي گوناگون ايران زمين را د اشتيد كه د ر جاهاي د يگري از سال برگزار مي‌شد ه كه خيلي پيوند ي با طبيعت ند اشته و اين نكته براي آن ها باعث شد ه كمي از تقويت آنها كاسته شود اما براي نوروز ريشه‌هاي طبيعي و زيستي و اين كه بهار مي آيد و شكوفه د رختان نو مي شود و د ام ها زاد و ولد مي‌كنند و زياد مي شوند كه براي آريايي ها مهم بود ه و چراگاه‌ها سرسبز مي‌شد ه و اين گرد ش زمين و ستاره ها گاه‌شمار تازه اي را ايجاب مي كرد ه، براي كشاورزان گرم شد ن هوا و كشت و كار اهميت د اشته و اين د هقانان و كشاورزان خيلي به اين جشن ها اهميت مي‌د اد ند بعد آرام آرام  اين جشني كه براي كشاورزها و د امد ارها بود ه تبد يل مي شود به جشن ويژه شاهان كه بارعام مي د هند و تا د وره پهلوي هم اين بار عام و سلام نوروز اد امه د اشته و البته الان هم هست، شما د رست گفتيد نوروز به خاطر اين كه زمان بسيار ويژه اي است به لحاظ زمين شناختي و ستاره شناختي و طبيعت زمين كه اعتد ال ربيع د ر آن است و اتفاقات ويژه اي كه د ر آسمان و زمين مي افتد كه خارج از آد اب و فرهنگ است مورد نظر است، ايرانيان چون تيزهوش بود ند زود علوم را فراگرفتند چون نياز د اشتند اين ها را زود د ريابند ، نوروز زمان مقد س است ولي به گمان من هنوز هم كه هنوز است همان ريشه هاي اسطوره اي مهم است.

به هر حال طبيعتي د گرگون مي شود و بهار مي آيد و خب اين چه ويژگي خاصي مي تواند د اشته باشد كه د ر طول قرن ها و سد ه ها ماند گار شد ه باشد براي مرد م؟

اين به تنهايي نمي تواند به يك جشن بزرگ و مهمي كه هزاره ها بگذرد و اد يان عوض و گاهي با آن مخالفت و مرد م آن را نگاه د ارند تبد يل شود ، د ر حال حاضر خود ما با عيد شما مبارك و سال نو شما مبارك از اين مهم عقب نشيني مي كنيم و فرو كاسته مي شود به اين تعبير و انگار كه يك ترم عوض شد ه اين يعني به قرارد اد هاي اجتماعي خيلي جد يد فرو كاسته مي شود و نگراني من است، اين جشن نوروز است، جشن بسيار كهن و ما بايد نوروز را به هم شاد باش و خجسته باد بگوييم و اين نوروز است كه ويژه است و اين نوروز است كه يكي از ركن هاي پيوستگي ايرانيان د ر سپهر فرهنگي شان است د ر ميان 25كشور وجود نوروز و آيين‌هاي نوروزي نشان مي د هد كه ما چه همبستگي تاريخي با هم د اشتيم و از اين به بعد هم مي توانيم د اشته باشيم و مشكلات سياسي و اقتصاد ي مان را با هم مي توانيم حل كنيم و هويت مشترك ملي و فراملي كه نوروز و زبان فارسي و شاهنامه براي ما ايجاد مي كند تكيه و پافشاري كنيم از اين رو به نظر من نوروز جشن بسيار مهمي است و خيلي لايه هاي پنهاني گوناگوني د ارد كه ما مي توانيم بشماريم مثل اسطوره شناسي، د يني، زيستي، طبيعي و از سوي د يگر اقتصاد ي، اجتماعي، سياسي، هنري و بعد هويت فرهنگي و هويت ملي همه اين ها لايه‌هايي هستند كه اين را تقويت مي‌كنند و همه آن ها هم د رست انتخاب شد ه اند و هر كد ام هم بجا بود ه و هر كد ام از اين ها به تنهايي  مي توانسته براي هر ملتي د ر هر كجاي جهان يك جشن خوب ايجاد كند و حالا ما همه اين ها را با هم يكي كرد ه ايم شايد يك مقد ار از روي ناد اني و يك مقد ار از روي نشناختن تاريخ و اسطوره شناسي و يك مقد ار از روي غرض و مرض ريشه هاي باستاني خيلي از امورات ما بخواهد حذف شود يا ناد يد ه گرفته شود .

و نفس ماند گاري و پويايي اين آيين ستبر چيست؟

از اواخر اسفند و جشن هاي آن تا سيزد ه به د ر و حتي پس از آن همه جشن هاي ويژه نوروز بود ه و همه هم ريشه د ر اين د ارد كه ما يك سال را نماد ي از 12 هزار سال تمام هستي مي د انيم د ر اساطير كهن ايران تمام هستي از آغاز تا فرجام 12 هزار سال است 12 هزاره است كه د ر هر 1000 سال يك منجي مي آيد تا اين كه به فرجام هستي برسد اين 12 هزار سال نماد ينه مي شود د ر 12 ماه سال يعني يك سال از آغاز تا پايان نماد ي هست از آغاز آفرينش تا فرجام و اين كه آد ميان خويشكاري خود را انجام د اد ه باشند و د ر جبهه اهورامزد ا باشند و با د يو و سياهي جنگيد ه باشند پس اين آغاز و فرجام هم مهم است و حالا اين 12 ماه نماد ينه مي‌شود د ر 12 روز نخستين سال يكم تا 12 فرورد ين روز 13 از اين رو تعطيلي و فراغ و جشن و شاد ي و به طبيعت رفتن است كه اين خويشكاري انجام شد ه و ما باز برمي گرد يم به آغوش طبيعت و روز نخستين تا د وباره بخواهد نظم د يگري د ر هستي برقرار شود و اين ها همه نماد ها و نشانه‌هايي هستند از باورهاي بسيار كهن آريايي‌ها و همين طور بوميان فلات ايران براي همين كسي نمي‌تواند بگويد نوروز جشني است صرفا آريايي يا جشني صرفا زرتشتي يا جشني مختص گروه خاص همه ناد رست است،  تلفيقي از همه است و اين هنر ايراني بود ه و اصلا فرهنگ ايراني هنرمند بود ه و ستيزي با چيزي ند اشته چون ما نژاد پرستي ند اشتيم د ر ايران و تعصب روي چيز خاصي ند اشتيم و با خرد برخورد كرد يم با هر چيز و خرد ايراني اين را پذيرفته و نگاه د اشته و تقويت كرد ه و ما هم اگر آد م هاي خرد مند ي باشيم د ر اين روزگار احترام مي گذاريم و پاسد اري مي كنيم و ريشه ها را مي شناسيم و اين را تحريف يا مصاد ره به مطلوب نمي كنيم.