حسن مثنی؛ بازمانده‌ای از عاشورا که تاریخ کمتر درباره او سخن گفته است

از میدان نبرد کربلا تا تولیت موقوفات علوی

«همه فرزندان امام حسن مجتبی (ع) در کربلا به شهادت رسیدند.» این جمله را بار‌ها در سخنرانی‌ها، کتاب‌ها و حتی فضای مجازی شنیده‌ایم؛ اما واقعیت تاریخی اندکی پیچیده‌تر از این تصور رایج است. در میان فرزندان امام حسن (ع)، جوانی حضور داشت که در روز عاشورا دوشادوش دیگر بنی‌هاشم جنگید، زخم‌های سنگینی برداشت، تا مرز شهادت پیش رفت، اما برخلاف دیگر یاران امام حسین (ع)، زنده ماند؛ نه به این دلیل که میدان را ترک کرده باشد، بلکه به سبب زخمی بودن و وساطت یکی از بستگان مادری‌اش.

کد خبر: ۱۳۸۱۶۱۷

تاریخ: ۰۶ تير ۱۴۰۵ - ۰۵:۵۴

او «حسن مثنی» بود؛ شخصیتی که هم در واقعه عاشورا حضور دارد، هم داماد امام حسین (ع) است، هم از بزرگان خاندان اهل‌بیت (ع) پس از عاشورا به شمار می‌آید و هم نسل گسترده‌ای از سادات حسنی از طریق او ادامه یافته است. با این حال، نام او در روایت عمومی از عاشورا کمتر شنیده می‌شود.

حسن مثنی که بود؟

حسن بن حسن بن علی بن ابی‌طالب (ع) که در منابع تاریخی به «حسن مثنی» شهرت یافته، فرزند ارشد امام حسن مجتبی (ع) بود. لقب «مثنی» به معنای «حسن دوم» است؛ زیرا او نیز همچون پدرش «حسن» نام داشت و برای جلوگیری از اشتباه میان پدر و فرزند، مورخان او را حسن مثنی نامیده‌اند.

مادر او «خَوله دختر منظور فزاری» بود؛ بانویی از قبیله فزاره که نسبش به یکی از قبایل شناخته‌شده عرب می‌رسید.

درباره سال دقیق تولد او اتفاق نظر وجود ندارد، اما بیشتر نسب‌شناسان آن را در دهه ۳۰ هجری دانسته‌اند؛ بنابراین هنگام واقعه عاشورا جوانی حدود سی ساله بود.

از همان کودکی در خانه‌ای رشد کرد که مرکز علم، تقوا و کرامت به شمار می‌رفت. او دوران کودکی را در کنار پدرش امام حسن (ع)، عمویش امام حسین (ع) و دیگر اعضای خاندان امیرالمؤمنین (ع) سپری کرد؛ خانواده‌ای که در آن، اخلاق، عبادت و مسئولیت اجتماعی در هم آمیخته بود.

چرا حسن مثنی اهمیت دارد؟

نام حسن مثنی تنها به دلیل حضور در کربلا اهمیت ندارد.

او از سه جهت در تاریخ اسلام جایگاهی ویژه دارد:

نخست آنکه فرزند امام حسن مجتبی (ع) و از نسل مستقیم امیرالمؤمنین (ع) بود.

دوم آنکه با حضرت فاطمه دختر امام حسین (ع) ازدواج کرد و از این رهگذر، نسل حسنی و حسینی در فرزندان او به هم پیوست؛ و سوم اینکه بسیاری از سادات حسنی امروز، نسب خود را از طریق او می‌رسانند؛ از جمله خاندان‌هایی که بعد‌ها در حجاز، عراق، ایران، یمن و شمال آفریقا نفوذ اجتماعی و علمی پیدا کردند.

داماد امام حسین (ع)

یکی از مشهورترین بخش‌های زندگی حسن مثنی، ازدواج او با حضرت فاطمه بنت الحسین (س) است.

شیخ مفید در «الإرشاد» نقل می‌کند که حسن مثنی از عمویش امام حسین (ع) درخواست کرد یکی از دخترانش را به همسری او درآورد.

امام حسین (ع) در پاسخ فرمود که دخترش فاطمه از نظر اخلاق، دینداری و شباهت به مادرش حضرت زهرا (س)، شایسته‌ترین گزینه است و او را برای حسن برگزید.

این ازدواج از مهم‌ترین پیوند‌های خاندان اهل‌بیت (ع) به شمار می‌آید؛ زیرا دو شاخه اصلی نسل امام علی (ع)، یعنی نسل امام حسن (ع) و نسل امام حسین (ع)، در فرزندان این زوج به یکدیگر رسیدند.

ثمره این ازدواج چند فرزند بود که مشهورترین آنان عبدالله محض است؛ شخصیتی که بعد‌ها پدر محمد نفس زکیه و ابراهیم بن عبدالله شد.

همراهی با امام حسین (ع)

در سال ۶۰ هجری، هنگامی که امام حسین (ع) از مدینه به سوی مکه و سپس عراق حرکت کرد، حسن مثنی نیز در کنار عموی خود قرار گرفت.

در هیچ‌یک از منابع معتبر تاریخی گزارشی وجود ندارد که نشان دهد او در تصمیم امام حسین (ع) تردیدی داشته یا از همراهی سر باز زده باشد.

او همانند دیگر جوانان بنی‌هاشم، از آغاز تا پایان سفر در کنار امام باقی ماند.

این نکته از نظر تاریخی اهمیت فراوانی دارد؛ زیرا برخی نقل‌های متأخر، حضور او را کم‌رنگ نشان داده‌اند، در حالی که منابع کهن، مشارکت او در عاشورا را به روشنی ثبت کرده‌اند.

روز عاشورا؛ نبرد تا آخرین نفس

صبح دهم محرم، هنگامی که یاران امام حسین (ع) یکی پس از دیگری به میدان رفتند، حسن مثنی نیز در میان رزمندگان بنی‌هاشم قرار داشت.

منابع تاریخی درباره جزئیات نبرد او گزارش مفصلی ارائه نکرده‌اند؛ اما در اصل حضور و جنگیدن او اختلافی وجود ندارد.

مورخان نوشته‌اند که او در نبرد، زخم‌های متعددی برداشت؛ به گونه‌ای که بر زمین افتاد و همه گمان کردند به شهادت رسیده است.

در همین هنگام سپاه عمر بن سعد در حال بررسی پیکر‌های کشته‌شدگان بود تا اسیران و مجروحان احتمالی را شناسایی کند.

در این میان، اتفاقی رخ داد که سرنوشت حسن مثنی را تغییر داد.

ماجرای نجات؛ روایت مشهور چه می‌گوید؟

بیشتر منابع تاریخی از شخصی به نام «اسماء بن خارجه فزاری» یاد کرده‌اند.

او از سران قبیله فزاره و از خویشاوندان مادری حسن مثنی بود.

هنگامی که متوجه شد حسن هنوز زنده است، نزد عمر بن سعد رفت و گفت:

«او از خویشان ماست و اجازه نمی‌دهم کشته شود.»

پس از وساطت او، حسن مثنی از میان کشته‌ها خارج شد و به کوفه انتقال یافت تا مداوا شود.

پس از بهبود نسبی، راهی مدینه شد.

این روایت را مورخانی همچون بلاذری، ابن سعد، طبری، شیخ مفید، ابن شهرآشوب و سید بن طاووس ــ با تفاوت‌هایی در جزئیات ــ نقل کرده‌اند و از مشهورترین گزارش‌های تاریخی درباره نجات او به شمار می‌رود.

آیا این روایت معتبر است؟

در اصل زنده ماندن حسن مثنی تقریباً اختلافی میان مورخان وجود ندارد.

اختلاف بیشتر بر سر جزئیات است:

- آیا اسماء بن خارجه شخصاً او را نجات داد یا تنها از عمر بن سعد امان گرفت؟

- آیا حسن ابتدا به اسارت درآمد یا مستقیم برای درمان منتقل شد؟

- شدت جراحت او تا چه اندازه بود؟

با کنار هم گذاشتن منابع شیعی و اهل سنت، می‌توان گفت هسته اصلی روایت ــ یعنی زخمی شدن، زنده ماندن و وساطت اسماء بن خارجه ــ از پشتوانه تاریخی قابل قبولی برخوردار است؛ هرچند جزئیات آن در منابع یکسان نیست.

بازگشت به مدینه؛ زندگی مردی که از کربلا بازگشت

اگرچه حسن مثنی از قتلگاه کربلا جان سالم به در برد، اما آنچه از آن روز با خود به مدینه برد، تنها زخم‌های تن نبود؛ او شاهد شهادت عمویش امام حسین (ع)، برادران، عموزادگان و نزدیک‌ترین خویشان خود بود. مورخان از جزئیات روز‌های درمان او در کوفه گزارش‌های اندکی ارائه کرده‌اند، اما تقریباً همگی اتفاق نظر دارند که پس از بهبود نسبی، به مدینه بازگشت و تا پایان عمر در همان شهر زندگی کرد.

برخلاف برخی شخصیت‌های علوی که در دهه‌های بعد وارد درگیری‌های سیاسی شدند، از حسن مثنی گزارشی مبنی بر تلاش برای قیام یا ورود به رقابت‌های قدرت در دست نیست. همین مسئله باعث شده است که مورخان او را شخصیتی آرام، پرهیزکار و مورد احترام خاندان اهل‌بیت (ع) معرفی کنند.

تولیت موقوفات امیرالمؤمنین (ع)؛ مسئولیتی کمتر شناخته‌شده

یکی از مهم‌ترین مسئولیت‌هایی که منابع تاریخی برای حسن مثنی نقل کرده‌اند، سرپرستی صدقات و موقوفات امیرالمؤمنین علی (ع) است.

امیرالمؤمنین (ع) در زمان حیات خود املاک، باغ‌ها، نخلستان‌ها و چاه‌های متعددی را در مدینه و اطراف آن وقف کرده بود. متن وقف‌نامه آن حضرت که در منابعی مانند «الکافی»، «تهذیب الأحکام» و برخی کتاب‌های تاریخی نقل شده، نشان می‌دهد این اموال باید زیر نظر فردی امین اداره می‌شد تا درآمد آنها صرف نیازمندان، درراه‌ماندگان، آزادسازی بردگان و دیگر امور خیر شود.

بر اساس گزارش شیخ مفید و شماری از نسب‌شناسان، حسن مثنی در مقطعی متولی این موقوفات شد؛ مسئولیتی که نشان می‌دهد او نزد خاندان اهل‌بیت (ع) از جایگاه اعتماد و وثاقت برخوردار بوده است.

در جامعه آن روزگار، تولیت چنین موقوفاتی تنها یک مسئولیت اقتصادی نبود؛ بلکه نوعی امانت‌داری اجتماعی و دینی محسوب می‌شد و معمولاً به افراد مورد اعتماد سپرده می‌شد.

رابطه حسن مثنی با امام سجاد (ع)

پس از واقعه عاشورا، امامت به حضرت علی بن الحسین، امام سجاد (ع)، رسید. منابع شیعی هیچ گزارشی از اختلاف یا تعارض میان حسن مثنی و امام سجاد (ع) نقل نکرده‌اند؛ برعکس، قرائن تاریخی نشان می‌دهد میان این دو شخصیت، رابطه‌ای مبتنی بر احترام و همکاری برقرار بوده است.

این نکته از آن جهت اهمیت دارد که در برخی دوره‌های تاریخی، گروه‌هایی کوشیده‌اند میان شاخه‌های مختلف بنی‌هاشم اختلافاتی را پررنگ جلوه دهند؛ اما درباره حسن مثنی، منابع معتبر شیعه چنین تصویری ارائه نمی‌کنند.

آیا حسن مثنی از راویان حدیث بود؟

هرچند حسن مثنی مانند امام سجاد (ع) یا امام باقر (ع) در شمار راویان پرشمار حدیث قرار ندارد، اما در منابع رجالی و حدیثی از او به عنوان فردی موثق و مورد اعتماد یاد شده است.

برخی روایات فقهی و تاریخی از طریق او نقل شده و دانشمندان علم رجال، شخصیت او را فردی صالح، عابد و راستگو توصیف کرده‌اند.

به همین دلیل، نام او تنها در کتاب‌های تاریخ دیده نمی‌شود، بلکه در برخی منابع حدیثی نیز حضور دارد.

فرزندان حسن مثنی؛ شاخه‌ای مهم از نسل اهل‌بیت (ع)

اگر بخواهیم مهم‌ترین اثر تاریخی حسن مثنی را پس از عاشورا نام ببریم، بی‌تردید باید به نسل او اشاره کنیم.

از میان فرزندانش، «عبدالله محض» شهرت بیشتری دارد. عبدالله به دلیل آنکه از طرف پدر حسنی و از طرف مادر حسینی بود، در منابع با لقب «محض» یعنی «خالص» شناخته می‌شود.

عبدالله محض بعد‌ها پدر دو شخصیت مشهور تاریخ اسلام شد؛ محمد بن عبدالله، معروف به «نفس زکیه»، و برادرش ابراهیم بن عبدالله که هر دو در عصر خلافت عباسیان قیام کردند.

البته نباید این نکته را به معنای دخالت حسن مثنی در آن قیام‌ها دانست؛ زیرا او سال‌ها پیش از وقوع این رخداد‌ها از دنیا رفته بود.

علاوه بر عبدالله، نسل بسیاری از سادات حسنی در حجاز، عراق، یمن، ایران و حتی مراکش و شمال آفریقا، نسب خود را به حسن مثنی می‌رسانند. به همین دلیل، نسب‌شناسان او را یکی از مهم‌ترین حلقه‌های تداوم نسل امام حسن مجتبی (ع) می‌دانند.

حسن مثنی در نگاه علمای شیعه

در منابع شیعی، از حسن مثنی با احترام فراوان یاد شده است.

شیخ مفید او را از بزرگان خاندان امام حسن (ع) معرفی می‌کند.

ابن شهرآشوب او را از صالحان بنی‌هاشم می‌داند.

علامه مجلسی نیز در «بحارالأنوار» گزارش‌های مربوط به حضور او در عاشورا، ازدواجش با حضرت فاطمه بنت الحسین (س) و ادامه نسلش را نقل کرده است.

در منابع نسب‌شناسی مانند «عمدة الطالب» نیز بخش قابل توجهی به معرفی فرزندان و نوادگان او اختصاص یافته است؛ موضوعی که نشان می‌دهد جایگاه حسن مثنی تنها به حضورش در کربلا محدود نمی‌شود.

وفات حسن مثنی

درباره سال دقیق وفات حسن مثنی میان مورخان اختلاف وجود دارد، اما بیشتر پژوهشگران آن را حدود سال‌های ۹۷ تا ۱۰۰ هجری قمری دانسته‌اند.

محل دفن او قبرستان بقیع در مدینه معرفی شده است؛ همان آرامستانی که بسیاری از بزرگان خاندان پیامبر (ص) در آن آرمیده‌اند.

اگرچه امروز نشانی از بنای تاریخی قبور بقیع باقی نمانده، اما نام حسن مثنی در منابع مربوط به مدفونان این قبرستان ثبت شده است.

یک برداشت نادرست که باید اصلاح شود

گاهی در فضای مجازی این ادعا مطرح می‌شود که «تمام فرزندان امام حسن (ع) در کربلا شهید شدند.»

این گزاره از نظر تاریخی دقیق نیست.

آنچه منابع معتبر نشان می‌دهد، این است که شماری از فرزندان امام حسن (ع)، از جمله قاسم، عبدالله و ابوبکر، در کربلا به شهادت رسیدند؛ اما حسن مثنی، با وجود حضور در میدان نبرد و مجروح شدن، زنده ماند و سال‌ها پس از عاشورا زندگی کرد.

بنابراین، اگر گفته شود «تمام پسران امام حسن (ع) شهید شدند»، این عبارت با داده‌های تاریخی سازگار نیست.

از سوی دیگر، نباید زنده ماندن حسن مثنی را به معنای دوری او از میدان نبرد دانست. اتفاقاً منابع کهن تصریح می‌کنند که او جنگید، مجروح شد و تنها به دلیل شدت جراحات و وساطت یکی از بستگان مادری‌اش از قتل نجات یافت.

همین نکته، حسن مثنی را به یکی از معدود بازماندگان بنی‌هاشم تبدیل کرد که هم شاهد عاشورا بود و هم توانست روایت آن نسل را به آیندگان منتقل کند.

شاید نام حسن مثنی در مقایسه با دیگر شهدای کربلا کمتر بر زبان‌ها جاری شده باشد، اما مرور منابع تاریخی نشان می‌دهد او یکی از چهره‌های مهم تاریخ اهل‌بیت (ع) است؛ جوانی که در عاشورا جنگید، زخمی شد، از مرگ گریخت، به مدینه بازگشت، سال‌ها در خدمت خاندان پیامبر (ص) زیست، تولیت بخشی از موقوفات امیرالمؤمنین (ع) را بر عهده گرفت و نسل گسترده‌ای از سادات حسنی از طریق او ادامه یافت.

از این منظر، حسن مثنی نه «بازمانده‌ای اتفاقی»، بلکه حلقه‌ای مهم در تداوم تاریخی و نسبی خاندان امام حسن مجتبی (ع) به شمار می‌رود؛ شخصیتی که شناخت او، تصویر دقیق‌تری از واقعه عاشورا و پیامد‌های آن به دست می‌دهد.

منابع:

- شیخ مفید، الإرشاد

- سید بن طاووس، اللهوف على قتلى الطفوف

- شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا

- علامه مجلسی، بحارالأنوار، جلد‌های ۴۴ و ۴۵

- بلاذری، أنساب الأشراف

- ابن سعد، الطبقات الکبرى

- طبری، تاریخ الأمم والملوک (با تطبیق و نقد)

- ابن عنبه، عمدة الطالب فی أنساب آل أبی طالب

- سید محسن امین، اعیان الشیعة