از «ساحر» تا «قاچاق انسان»؛ قوانین کشورهای اسلامی در مواجهه با علوم غریبه

صدور حکم شش سال زندان و ۲۰ میلیون دینار جریمه برای مردی در استان واسط عراق که به اتهام استثمار زنان تحت پوشش «سحر و جادو» محکوم شده، بار دیگر توجه افکار عمومی را به نقطه تلاقی دو جهان متفاوت جلب کرده است؛ جهان باور‌های ریشه‌دار درباره علوم غریبه و جهان سخت و عینی قانون.

کد خبر: ۱۳۸۱۴۵۶

تاریخ: ۰۵ تير ۱۴۰۵ - ۰۸:۰۷

به گزارش تابناک، بر اساس گزارش‌های منتشرشده، متهم با وعده بازگرداندن همسران جداشده، بازگشت معشوق و حل مشکلات عاطفی زنان، آنان را فریب داده و از این طریق مرتکب سوءاستفاده شده است. نکته قابل توجه، اما اینجاست که دادگاه عراق او را نه صرفاً به دلیل ادعای جادوگری، بلکه با استناد به قانون مبارزه با قاچاق انسان و برخی مواد قانون مجازات این کشور محکوم کرده است.

این تفاوت، نکته‌ای مهم درباره نحوه مواجهه دولت‌ها با پدیده سحر و جادو را آشکار می‌کند: در بسیاری از نظام‌های حقوقی معاصر، آنچه جرم تلقی می‌شود خودِ «ادعای ارتباط با نیرو‌های ماورایی» نیست، بلکه رفتار‌هایی است که در پوشش چنین ادعا‌هایی رخ می‌دهد؛ از کلاهبرداری و اخاذی گرفته تا بهره‌کشی از افراد آسیب‌پذیر.

عراق؛ از برخورد با جادوگران تا تمرکز بر جرائم مرتبط

عراق در سال‌های اخیر بار‌ها شاهد بازداشت افرادی بوده که در رسانه‌ها با عنوان «ساحر» یا «منجم» معرفی شده‌اند. با این حال، در بسیاری از پرونده‌ها مبنای برخورد قضایی نه اثبات وجود سحر، بلکه جرائمی مانند فریب مردم، اخذ پول از طریق ادعا‌های دروغین، سوءاستفاده از زنان یا برهم زدن نظم عمومی بوده است.

پرونده اخیر استان واسط نیز از همین منظر قابل تحلیل است. آنچه برای دستگاه قضایی اهمیت داشته، آسیب اجتماعی و انسانی ناشی از رفتار متهم بوده است؛ رفتاری که بنا بر گزارش‌ها به استثمار زنان انجامیده و از این رو در چارچوب قوانین مقابله با قاچاق انسان مورد رسیدگی قرار گرفته است.

کشور‌های عربی؛ از جرم‌انگاری مستقیم تا رویکرد‌های جدید

در منطقه خلیج فارس، وضعیت متفاوت است. برخی کشور‌ها در سال‌های گذشته مقررات سخت‌گیرانه‌تری درباره جادوگری و اعمال مرتبط با آن وضع کرده‌اند.

در عربستان سعودی طی دهه‌های گذشته پرونده‌های متعددی با عنوان «سحر و شعوذه» مورد پیگرد قرار گرفته و حتی واحد‌های ویژه‌ای برای مقابله با این پدیده فعالیت داشته‌اند. در سال‌های اخیر نیز هرچند ساختار‌های حقوقی و قضایی این کشور دستخوش تحول شده، اما همچنان ادعا‌های مرتبط با جادوگری می‌تواند مبنای تعقیب قضایی قرار گیرد؛ به‌ویژه هنگامی که با کلاهبرداری یا فریب مردم همراه باشد.

در امارات متحده عربی نیز برخی اشکال رمالی، فال‌گیری تجاری و ادعا‌های فریبکارانه درباره نیرو‌های ماورایی در قوانین کیفری یا مقررات مربوط به جرائم سایبری و اقتصادی قابل پیگرد است.

کویت، قطر و بحرین نیز کمابیش رویکردی مشابه دارند و معمولاً فعالیت‌هایی را هدف قرار می‌دهند که با سوءاستفاده مالی از شهروندان یا ایجاد اختلال در امنیت و نظم عمومی همراه باشد.

ایران؛ تمرکز بر جرم، نه ادعا

در نظام حقوقی ایران عنوان مجرمانه مستقلی با نام «جادوگری» در قوانین کیفری رایج وجود ندارد. با این حال، اگر فردی با ادعای طلسم‌گشایی، احضار ارواح، بخت‌گشایی یا درمان مشکلات خانوادگی از مردم پول دریافت کند یا موجب فریب آنان شود، امکان تعقیب او بر اساس عناوینی، چون کلاهبرداری، تحصیل مال از طریق نامشروع یا برخی جرائم مرتبط دیگر وجود دارد.

در عمل نیز بسیاری از پرونده‌هایی که در رسانه‌ها با عنوان برخورد با «رمالان» یا «جادوگران» مطرح می‌شود، در نهایت ذیل همین عناوین حقوقی و کیفری مورد رسیدگی قرار می‌گیرد.

چرا زنان و افراد آسیب‌پذیر بیشتر هدف قرار می‌گیرند؟

مطالعات اجتماعی در کشور‌های مختلف نشان می‌دهد بازار مدعیان علوم غریبه معمولاً در نقاطی رونق می‌گیرد که ناامیدی، بحران‌های عاطفی یا مشکلات اقتصادی افزایش یافته باشد. وعده بازگشت همسر، ازدواج، رفع اختلافات خانوادگی، درمان بیماری یا حل مشکلات مالی از جمله رایج‌ترین ابزار‌های جذب مخاطب در این حوزه است.

در چنین شرایطی، افراد گرفتار بحران ممکن است بیش از دیگران در معرض پذیرش راه‌حل‌های غیرمتعارف قرار گیرند. به همین دلیل نیز بسیاری از نظام‌های حقوقی، فارغ از باور یا ناباوری نسبت به اصل پدیده سحر، بر حمایت از قربانیان احتمالی و مقابله با سوءاستفاده‌کنندگان تمرکز می‌کنند.

مرز باریک میان باور و قانون

پرونده اخیر عراق یک بار دیگر این واقعیت را یادآوری می‌کند که برای دستگاه‌های قضایی، مسئله اصلی معمولاً اثبات یا رد وجود نیرو‌های ماورایی نیست. آنچه اهمیت دارد، پیامد‌های ملموس و قابل اندازه‌گیری رفتار افراد است.

قانون نمی‌تواند درباره همه باور‌های شخصی مردم داوری کند؛ اما هنگامی که ادعای ارتباط با جهان غیب به ابزاری برای فریب، اخاذی، استثمار یا تعرض به حقوق دیگران تبدیل شود، پای دادگاه‌ها به میان می‌آید.

شاید به همین دلیل باشد که در بسیاری از کشور‌های منطقه، از بغداد تا ریاض و از تهران تا ابوظبی، پرونده‌های مربوط به «جادوگران» در نهایت نه به بحث درباره سحر، بلکه به موضوعی بسیار زمینی‌تر ختم می‌شود: حفاظت از انسان‌ها در برابر سوءاستفاده.