خدای جنگ

هویتزر‌های خودکششی؛ غول‌هایی که جنگ را از پشت افق هدایت می‌کنند

در میدان نبرد، همیشه این تانک‌ها نیستند که سرنوشت جنگ را تعیین می‌کنند. گاهی کیلومتر‌ها دورتر از خط مقدم، جایی پشت تپه‌ها و دور از دید دشمن، غول‌هایی زرهی آرام و بی‌صدا موضع می‌گیرند. چند ثانیه بعد، گلوله‌ای ده‌ها کیلومتر را طی می‌کند و بر سر مواضع دشمن فرود می‌آید. صدای انفجار تازه به گوش می‌رسد که هویتزر خودکششی محل شلیک را ترک کرده و به نقطه‌ای دیگر رفته است. این همان فلسفه جنگ مدرن است؛ شلیک کن، ناپدید شو و دشمن را در جستجوی سایه‌ها رها کن.

کد خبر: ۱۳۸۱۳۹۳

تاریخ: ۰۷ تير ۱۴۰۵ - ۱۵:۵۳

به گزارش تابناک؛ وقتی درباره جنگ‌های مدرن صحبت می‌شود، ذهن بسیاری از مردم به سمت جنگنده‌های پیشرفته، موشک‌های بالستیک یا تانک‌های غول‌پیکر می‌رود. اما فرماندهان نظامی جهان خوب می‌دانند که هنوز هم «خدای جنگ» عنوانی است که به توپخانه تعلق دارد. در بسیاری از نبرد‌های قرن بیستم و بیست و یکم، بیشترین تلفات نه توسط تانک‌ها و نه توسط هواپیماها، بلکه توسط آتش توپخانه ایجاد شده است. در قلب این قدرت آتش نیز هویتزر‌های خودکششی قرار دارند.

ریشه هویتزر‌ها به قرن‌ها قبل بازمی‌گردد. زمانی که توپخانه‌های سنتی برای شلیک گلوله‌های قوسی و انفجاری طراحی شدند تا بتوانند نیرو‌های پشت موانع را هدف قرار دهند. اما با آغاز جنگ جهانی دوم، ارتش‌ها به این نتیجه رسیدند که توپخانه کششی دیگر پاسخگوی میدان نبرد متحرک نیست. توپ‌هایی که باید توسط کامیون یا تراکتور جابه‌جا می‌شدند، زمان زیادی برای استقرار نیاز داشتند و به محض شناسایی، هدف آتش متقابل دشمن قرار می‌گرفتند.

همین مسئله باعث تولد نسل جدیدی از سامانه‌های توپخانه شد. توپ‌هایی که روی شاسی زرهی نصب می‌شدند و می‌توانستند همگام با نیرو‌های زرهی حرکت کنند. آلمان نازی از نخستین کشور‌هایی بود که این مفهوم را به شکل گسترده عملیاتی کرد و سپس شوروی، آمریکا و بریتانیا نیز وارد این عرصه شدند. از آن زمان تا امروز، هویتزر‌های خودکششی به یکی از مهم‌ترین اجزای هر ارتش مدرن تبدیل شده‌اند.

در ظاهر، هویتزر خودکششی شباهت زیادی به یک تانک دارد. دارای شاسی زرهی، موتور قدرتمند و زنجیر‌های سنگین است، اما مأموریت آن کاملاً متفاوت است. تانک برای درگیری مستقیم طراحی شده، در حالی که هویتزر خودکششی برای نبرد غیرمستقیم ساخته شده است. این سامانه معمولاً کیلومتر‌ها دورتر از دشمن قرار می‌گیرد و با استفاده از اطلاعات پهپادها، دیده‌بان‌ها و سامانه‌های راداری، اهداف را منهدم می‌کند.

امروزه تقریباً تمام هویتزر‌های مدرن جهان از کالیبر ۱۵۵ میلی‌متری استفاده می‌کنند. این استاندارد ناتو به نوعی زبان مشترک توپخانه جهان تبدیل شده است. یک گلوله ۱۵۵ میلی‌متری بسته به نوع مهمات می‌تواند تا بیش از ۴۰ کیلومتر و در برخی مدل‌های پیشرفته حتی تا ۷۰ کیلومتر نیز برد داشته باشد. وزن هر گلوله حدود ۴۰ تا ۵۰ کیلوگرم است و قدرت تخریب آن می‌تواند یک ساختمان مستحکم یا موضع نظامی را به تلی از خاک تبدیل کند.

یکی از مشهورترین هویتزر‌های جهان، هویتزر خودکششی آمریکایی M۱۰۹ است. سامانه‌ای که از دهه ۱۹۶۰ تاکنون در ده‌ها کشور خدمت کرده و همچنان در حال به‌روزرسانی است. این هویتزر دارای توپ ۱۵۵ میلی‌متری، برد بیش از ۳۰ کیلومتر و نرخ آتش چند گلوله در دقیقه است. بسیاری از ارتش‌های جهان هنوز از این سامانه استفاده می‌کنند.

در سوی دیگر میدان، آلمان با هویتزر مشهور PzH ۲۰۰۰ استاندارد‌های جدیدی در توپخانه تعریف کرد. این غول ۵۵ تنی قادر است در مدت کمتر از یک دقیقه چندین گلوله را شلیک کند؛ گلوله‌هایی که با محاسبات کامپیوتری به گونه‌ای زمان‌بندی می‌شوند که همگی تقریباً به صورت همزمان بر سر هدف فرود آیند. فناوری‌ای که به آن MRSI یا برخورد همزمان چند گلوله گفته می‌شود و یکی از مرگبارترین قابلیت‌های توپخانه مدرن محسوب می‌شود.

کره جنوبی نیز با هویتزر K۹ Thunder وارد بازار جهانی شد. سامانه‌ای که اکنون یکی از موفق‌ترین محصولات توپخانه‌ای جهان است و کشور‌های متعددی آن را خریداری کرده‌اند. برد بالا، قابلیت تحرک مناسب و هزینه عملیاتی کمتر باعث شده K۹ به رقیبی جدی برای نمونه‌های غربی تبدیل شود.

اما اهمیت واقعی هویتزر‌های خودکششی را می‌توان در جنگ اوکراین مشاهده کرد. جنگی که بار دیگر ثابت کرد علی‌رغم ظهور پهپاد‌ها و موشک‌های هوشمند، توپخانه همچنان ستون فقرات میدان نبرد است. در این جنگ، سامانه‌هایی مانند M۱۰۹، PzH ۲۰۰۰، CAESAR فرانسوی، Krab لهستانی و ۲S۱۹ روسی نقش بسیار مهمی ایفا کردند. تصاویر منتشرشده از میدان نبرد نشان می‌دهد که هزاران گلوله توپ در هر روز شلیک می‌شود و بسیاری از عملیات‌ها پیش از آغاز حمله زمینی با آتش سنگین توپخانه همراه هستند.

از نظر فنی، یک هویتزر خودکششی مدرن تنها یک توپ بزرگ روی شاسی زرهی نیست. این سامانه‌ها مجهز به رایانه‌های بالستیکی، سامانه‌های ناوبری ماهواره‌ای، تجهیزات ارتباطی رمزگذاری‌شده، سامانه‌های کنترل آتش دیجیتال و در برخی موارد بارگذار خودکار هستند. خدمه می‌توانند ظرف چند دقیقه موضع بگیرند، هدف را دریافت کنند، شلیک کنند و محل را ترک کنند. این سرعت عمل برای بقا در میدان نبرد امروز حیاتی است.

اما وضعیت ایران چگونه است؟ آیا نیرو‌های مسلح ایران نیز از هویتزر‌های خودکششی استفاده می‌کنند؟

پاسخ مثبت است، هرچند ایران در این حوزه به اندازه قدرت‌های بزرگ نظامی شناخته شده نیست. ارتش جمهوری اسلامی ایران و نیرو‌های مسلح کشور سال‌هاست از برخی سامانه‌های توپخانه خودکششی استفاده می‌کنند. بخشی از این تجهیزات به دوران پیش از انقلاب بازمی‌گردد و بخشی دیگر در داخل کشور توسعه یافته‌اند.

یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌ها، توپ خودکششی ۱۵۵ میلی‌متری رعد ۲ است. سامانه‌ای که بر پایه تجربیات داخلی و با استفاده از شاسی زرهی توسعه یافته است. رعد ۲ دارای توپ ۱۵۵ میلی‌متری بوده و برای پشتیبانی از یگان‌های زرهی طراحی شده است. همچنین نمونه رعد ۱ نیز با کالیبر ۱۲۲ میلی‌متری در نیرو‌های مسلح ایران معرفی شد.

علاوه بر این، ایران طی سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری قابل توجهی روی افزایش برد توپخانه انجام داده است. توسعه گلوله‌های راکتی، مهمات هدایت‌شونده و سامانه‌های کشف هدف باعث شده توپخانه ایران نسبت به دهه‌های گذشته پیشرفت محسوسی داشته باشد. هرچند هنوز فاصله قابل توجهی میان پیشرفته‌ترین سامانه‌های غربی و برخی نمونه‌های داخلی وجود دارد.

نکته مهم این است که دکترین نظامی ایران به شکل سنتی بر ترکیبی از موشک‌ها، راکت‌انداز‌ها و توپخانه متکی بوده است. به همین دلیل توپخانه همچنان جایگاه ویژه‌ای در ساختار نیرو‌های زمینی ارتش و سپاه دارد. در رزمایش‌های مختلف نیز بار‌ها شلیک سامانه‌های توپخانه‌ای سنگین و خودکششی مشاهده شده است.

در میدان نبرد آینده، احتمالاً نقش هویتزر‌های خودکششی حتی پررنگ‌تر خواهد شد. پهپاد‌ها اهداف را پیدا می‌کنند، ماهواره‌ها مختصات را ارسال می‌کنند و رایانه‌ها مسیر گلوله را محاسبه می‌کنند. اما در نهایت این گلوله ۴۰ کیلویی توپخانه است که بر سر هدف فرود می‌آید. شاید به همین دلیل است که بسیاری از فرماندهان نظامی هنوز معتقدند توپخانه، علی‌رغم تمام تحولات فناورانه، همچنان پادشاه میدان نبرد است.

هویتزر‌های خودکششی را می‌توان ترکیبی از قدرت آتش، تحرک و بقا دانست. سامانه‌هایی که نه شکوه یک جنگنده را دارند و نه جذابیت رسانه‌ای موشک‌های بالستیک را، اما در سکوت و دور از نگاه دوربین‌ها، سرنوشت بسیاری از نبرد‌ها را رقم می‌زنند. هر گلوله‌ای که از لوله این غول‌های زرهی خارج می‌شود، حاصل صد‌ها سال تکامل فناوری توپخانه است؛ فناوری‌ای که از دژ‌های قرون وسطی آغاز شد و امروز به سامانه‌های هوشمند دیجیتالی رسیده که می‌توانند اهدافی در آن سوی افق را با دقتی شگفت‌انگیز منهدم کنند.

شاید به همین دلیل باشد که هر جا صدای جنگی بزرگ شنیده می‌شود، چند کیلومتر عقب‌تر از خط مقدم، هویتزر‌های خودکششی نیز حضور دارند؛ غول‌هایی که کمتر دیده می‌شوند، اما اغلب بیش از هر سلاح دیگری بر نتیجه نبرد تأثیر می‌گذارند.