مرور کارنامه یکی از منافقان بوقلمون‌مسلک تاریخ عاشورا/شبث که بود و چندبار رنگ عوض کرد؟

شبث بن ربعی در ابتدای کار، موذن و جارچی سجاح بود. سجاح همان‌زنی است که در کنار مسیلمه کذاب ادعای پیامبری کرد و سپس با یکدیگر ازدواج کردند. مسیلمه از شبث خواست میان مردم اعلام کند به‌عنوان مهریه سجاح، نماز عشا و نماز صبح را از پیروانش برداشته است! جالب آن‌که سجاح از همان‌قبیله و تیره شبث است و جالب‌تر این‌که اشعث بن قیس هم از جارچیان سجاح بود!

کد خبر: ۱۳۸۱۰۲۱

تاریخ: ۰۴ تير ۱۴۰۵ - ۰۰:۰۰

به گزارش خبرنگار فرهنگی تابناک، چندی پیش و همزمان با ماه مبارک رمضان، اشعث بن قیس را به‌عنوان یکی از نفوذی‌های مهم جبهه طاغوت در مقطع صدر اسلام را معرفی کردیم. امروز همزمان با روز عاشورا و شهادت امام حسین (ع) و یارانش در کربلا، بنا داریم چهره نفوذی و مرموز دیگری را معرفی کنیم که در حادثه عاشورا دست داشت و یکی از قاتلان امام حسین (ع) محسوب می‌شود. مرور کارنامه ننگین این‌چهره صدر اسلام، به درک شرایط معاصر عاشورا و شناخت گروهی از افرادی که مقابل امام حسین (ع) ایستادند کمک می‌کند.

فرد مورد اشاره که به‌گفته تاریخ‌نویسان، زیستی بوقلمون‌صفتانه داشته، بارها رنگ عوض کرده و یکی از منافقان سودمند برای جبهه باطل و پیچیده بوده است. او، شبث بن ربعی است که در سریال مختارنامه چهره‌ای بسیار سیاس و متفکر از او به نمایش درآمد. اما شبث یکی از مهره‌های فعال در ماجرای قتل عثمان بن عفان خلیفه سوم است و سپس در جنگ جمل، در لشکر عایشه قرار می‌گیرد و در جنگ صفین کنار امام علی (ع). قدم بعدی او این است که از پدیدآورندگان جریان خوارج باشد و بعد با آن‌ها بجنگد! قدم بعدی شبث این بود که در لشکر امام حسن (ع) قرار بگیرد اما برای معاویه کار کند و با مرگ معاویه برای امام حسین (ع) نامه نوشته و به کوفه دعوتش کند اما به کربلا بیاید و در لشکر عمر سعد قرار گرفته و در شهادت امام حسین (ع) نقش‌آفرینی کند.

شبث بن‌ربعی در جریان قیام مختار به او پیوست اما چندی بعد به مصعب بن زبیر ملحق شد و در شهادت مختار نقش‌آفرینی کرد. از پایان عمرش نیز اطلاعات زیاد و دقیقی در دست نیست اما گفته می‌شود مدتی پس از همراهی با مصعب و کشتن مختار، مرد و زیست منافقانه‌اش به پایان رسید. اما نکته مهم درباره شبث این است که در ماجراهایی که او در‌ آن‌ها صحنه‌گردانی کرده یا نقش موثری دارد، همیشه یکی از افراد یهودی یا مسیحی (عموما محمد بن اشعث یا حجار ابن ابجر) کنار شبث هستند. پسرش عبدالمومن بن شبث هم در قیام عبدالرحمن بن محمد بن اشعث علیه زبیریان، کنار عبدالرحمن بود.

این‌که شبث همیشه در کنار نیروهای نفوذی یهود به‌ویژه یکی از مهم‌ترین‌شان یعنی اشعث حضور داشته و همیشه نتیجه فعالیت‌هایش به سود جبهه باطل بوده، این‌احتمال را بین تاریخ‌پژوهان تقویت می‌کند که شبث از نیروهای تربیت‌شده اشعث بوده است.

برای فریب افکار عمومی و به اصطلاح رد گم کردن، تلاش‌هایی درباره شخصیت شبث شده است. ازجمله این‌که این‌روایت پخش شده که معاویه به مغیره دستور داد زیاد بن ابیه، سلیمان بن صرد، حجر بن عدی، عمرو بن حمق، شبث بن ربعی و عبدالله بن کواء را به حضور در نمازهای جماعت حکومت وادار کند. ابن‌اثیر این‌کار را به‌خاطر تشیع این‌عده عنوان کرده اما مشخص است که دو نام آخر و زیاد بن ابیه در اول، به عمد بین اسامی چند بزرگ شیعه قرار گرفته‌اند تا اذهان مردم از ماجراهای معناداری منحرف شود.

ابن اثیر نقل دیگری هم درباره شبث دارد که مربوط به روز عاشوراست. او گفته در آن‌روز نارضایتی در رفتار شبث مشخص بود و بعدها در زمان فرماندهی مصعب بن زبیر بر کوفه، گفت: «خدا به مردمان کوفه هیچ‌خیری نخواهد داد. تعجب نمی‌کنید ما با علی و پسرش حسن، مدت ۵ سال با خاندان ابوسفیان جنگیدیم و آخر در کنار خاندان معاویه و زاده سمیه زناکار‌ (ابن‌زیاد) به پسرش حسین که بهترین مردم بود حمله کردیم. عجب گمراهی‌ای!»

در جنگ جمل و دعوت یاران امام علی (ع) از مردم کوفه برای شرکت در جنگ، زید بن صوحان به نکوهش رفتار عایشه پرداخت که ناگهان شبث جای حمایت از زید، به او نهیب زده و احمقش خواند و نسبت‌های ناروا به او داد.

شبث در جنگ نهروان اعتراف کرد از اولین عوامل پیدایش خوارج است و از مغیره نقل شده نخستین کسانی که خوارج را پدید آوردند، عبدالله بن کواء و شبث بن ربعی بودند. در هر صورت شواهد تاریخی گویای این‌ هستند که شبث نه پدیدآورنده اصلی، بلکه یکی از موثرترین افراد در کنار پدیدآورندگان اصلی خوارج بوده است.

خوارج در حالی عبدالله بن خباب را کشتند که فرماندهی‌شان به عهده شبث و مسعر بن فدکی بود. در لشکر خوارج، شبث فرماندهی جنگ و عبدالله بن کواء امامت جماعت را به عهده داشتند.

شبث بن ربعی از یک‌سو فرمانده و یکی از پدیدآورندگان خوارج است و از سوی دیگر به گفته تمام منابع اهل سنت، یکی از فرماندهان امام علی (ع) در جنگ با خوارج است! گفته شده او توبه کرد اما تاریخ گواهی مي‌دهد توبه و توبه‌های چندباره شبث دروغ بوده است. وقتی امام علی (ع) به سمت اردوی خوارج نهروان حرکت کرد، شبث همراه با عمرو بن حریث، اشعث بن قیس و جریر بن عبدالله از امام (ع) اجازه گرفت تا چندروز دیرتر به امام (ع) بپیوندند. امام علی (ع) هم با اعلام اطلاع از سوءنیت و وقوف به توطئه آن‌ها اجازه را صادر کرد و گفت می‌داند هدف آن‌ها تلاش برای جلوگیری از پیوستن مردم به آن‌حضرت است. امام علی (ع) همچنین به آن‌ها خبر داد در طول سفر چندروزه‌شان برای مسخره‌کردن حضرت، با یک‌سوسمار بیعت خواهند کرد و این‌اتفاق رخ داد که کمی بعد، به موجب آن، امام علی (ع) به آنان گفت «در قیامت به رهبری همان سوسمار محشور خواهید شد!»

امام علی (ع) ضمن این‌پیش‌بینی و منافق‌خواندن این‌عده، به شبث خبر و عمرو بن حریث خبر داد روزی با فرزندش حسین (ع) خواهند جنگید!

شبث بن ربعی در کوفه مسجدی ساخته بود که امام علی (ع) مردم را از نماز خواندن در آن منع کرد و از جمله مساجدی بود که پس از شهادت امام حسین (ع) تجدید بنا شدند.

در زمان امامت امام حسن (ع)، شبث از کسانی بود که معاویه آن‌ها را به کشتن امام (ع) تشویق کرد. او همچنین یکی از شهود دروغین علیه حجر بن عدی است و با چندنفر دیگر مامور انتقال حجر و یارانش به شام بود. در برخی از گزارش‌های تاریخی این‌گونه آمده که شبث ازجمله دشنام‌دهندگان به امام علی (ع) بوده است.

اما در ماجرای کربلا و قیام امام حسین (ع)، شبث همراه با حجار بن ابجر، قیس بن اشعث و یزید بن حارث به امام حسین (ع) نامه نوشته و او را به کوفه دعوت کرد. کمی بعد و طی روزهای حضور مسلم بن عقیل (ع) سفیر امام (ع)‌ در کوفه، عبیدالله بن زیاد به گروهی از اشراف کوفه ازجمله شبث دستور داد هریک در گوشه‌ای از دیوارهای دارالعماره مردم را از همراهی با مسلم (ع) ترسانده و بگویند در صورت همراهی با مسلم، خودشان کشته، اموالشان غارت و نوامیس‌شان تصاحب خواهند شد.

شبث ازجمله کوفیانی است که پس از بیعت با مسلم (ع) با او جنگید و تلاش کرد نیروهایش را اطراف دارالعماره پراکنده کند. پس از شهادت مسلم (ع) هم عبیدالله بن زیاد به شبث دستور داد برای جنگ با امام حسین (ع) راهی کربلا شود که او خود را به بیماری زد اما ابن زیاد کوتاه نیامد و شبث راهی کربلا شد.

در روز عاشورا، شبث بن ربعی فرمانده پیام‌نظام لشکر عمر سعد بود و برخی گفته‌اند زخمی هم به صورت امام حسین (ع) زد.

پیش از قیام مختار در کوفه، شبث رئیس نیروهای انتظامی حارث بن عبدالله استاندار زبیری کوفه بود. اما به‌خاطر بی‌تدبیری به‌سرعت برکنار شد.

یکی دیگر از خدمات شبث بن ربعی به جبهه طاغوت، این بود که همراه با عمر سعد و یزید بن حارث به استانداران زبیری کوفه اعلام می‌کرد قیام سلیمان بن صرد خزاعی و توابین را فراموش کرده و توجه اصلی خود را معطوف به مختار ثقفی کنند. در نتیجه همین‌اصرارها بود که مختار توسط حاکم کوفه زندانی شد.

شبث بن ربعی از اشراف مخالف مختار بود و در تمام جنگ‌هایی که علیه مختار در گرفتند، نقش فعالی داشت. زمانی که عبدالله بن مطیع حاکم زیبری کوفه، در حال مقابله با قیام مختار بود، شبث به سختی تلاش کرد مختار را شکست دهد. اما ابراهیم بن مالک اشتر که برای سرکوب یک‌شورش از کوفه بیرون رفته بود، به شهر برگشت و نتیجه تلاش‌های زحر بن قیس، اسحاق به اشعث، حجار بن ابجر، یزید بن حارث و عمرو بن حجاج که فرصت را برای نابودکردن مختار غنیمت شمرده بودند، به کل نابود شد.

گروه نامبرده که برای نقشه و توطئه در خانه شبث گرد هم جمع می‌شدند، به خاطر عدل و مساوات مختار بین اشراف و غلامان خشمگین بودند و مختار را به‌دلیل این‌رفتار اسلامی شماتت و مسخره می‌کردند. آن‌ها در تبلیغات نژادپرستانه و عرب‌مآبانه خود می‌گفتند «مختار چنان به کار رعیت رسیدگی می‌کند که دیگر از ما فرمان نمی‌برند و او به‌وسیله آن‌ها با ما می‌جنگد! بدتر این‌که از درآمدهای عمومی سهمی برای آن‌ها سهم در نظر می‌گیرد!»

زمانی که مصعب بن زبیر از طرف عبدالله بن زبیر خلیفه خودخوانده زبیری برای جنگ با مختار در بصره اردو زد، شبث که پس از شکست شورش اشراف (در زمان عبدالله بن مطیع) به بصره فرار کرده بود، برای یاری‌جویی خود را به زبیریان رساند. او در این‌فرار با محمد بن اشعث بن قیس همراه شده بود و در حالی که دم و گوش‌های قاطر خود را بریده و لباسش را پاره کرده بود، وارد بصره شد و فریاد کمک کمک سر داد. مصعب هم با شنیدن صدای داد و فریاد شبث و سخنانی که درباره‌اش شنیده بود، گفت: «این شبث است. این‌گونه کارها را فقط او انجام می‌دهد!»

شبث به گواهی تاریخی در قتل مختار شرکت کرد و در نهایت حوالی سال ۷۰ هجری قمری مرد که می‌گوید در تشییع جنازه‌اش، غلامان و کنیزان و شترهایش در دسته‌ای جداگانه حرکت می‌کردند.