روایت قوانین کمتر شناخته‌شده درباره پرچم ایران

آنچه قانون درباره پرچم ایران می‌گوید

پرچم هر کشور، یکی از مهم‌ترین نماد‌های هویت ملی، استقلال، حاکمیت و وحدت آن ملت به شمار می‌رود. به همین دلیل در بسیاری از کشورها، قوانین و آیین‌نامه‌های ویژه‌ای برای نحوه استفاده، نگهداری و احترام به پرچم وجود دارد.

کد خبر: ۱۳۸۰۹۵۳

تاریخ: ۰۲ تير ۱۴۰۵ - ۱۰:۵۱

به گزارش تابناک، در ایران نیز طی دهه‌های مختلف، مقررات متعددی درباره جایگاه پرچم ملی تدوین شده که برخی از آنها برای افکار عمومی کمتر شناخته شده‌اند.

نگاهی به تاریخچه این مقررات نشان می‌دهد که از نزدیک به یک قرن پیش تاکنون، قانون‌گذاران و مسئولان کشور همواره کوشیده‌اند جایگاه پرچم را به‌عنوان یکی از مهم‌ترین نماد‌های ملی حفظ کنند؛ از تعیین شیوه ادای احترام شهروندان به پرچم گرفته تا ضوابط نصب، نگهداری و حتی خارج کردن پرچم‌های فرسوده از چرخه استفاده.

آیین احترام به پرچم؛ مقرراتی با جزئیات دقیق

یکی از قدیمی‌ترین مقررات شناخته‌شده درباره احترام به پرچم در ایران به سال ۱۳۱۶ بازمی‌گردد. در آن سال بخشنامه‌ای صادر شد که نحوه ادای احترام شهروندان به پرچم واحد‌های ارتش را با جزئیات فراوان مشخص می‌کرد.

بر اساس این مقررات، پرچمی که باید مورد احترام عمومی قرار می‌گرفت، پرچم افراشته واحد‌های ارتش بود که در مراسم رسمی، سان و رژه نظامی حمل می‌شد. دستورالعمل مذکور نه‌تنها نظامیان، بلکه عموم مردم را نیز موظف به رعایت آداب خاصی در برابر پرچم می‌کرد.

طبق این بخشنامه، هر فرد باید از هشت قدم پیش از رسیدن پرچم تا هشت قدم پس از عبور آن، در مجموع به مدت شانزده قدم، در حالت احترام باقی می‌ماند. در این مدت صحبت کردن، سیگار کشیدن، حرکت اضافی یا هر اقدامی که نشانه بی‌توجهی تلقی شود ممنوع بود و فرد باید نگاه خود را به سمت پرچم حفظ می‌کرد.

برای صاحبان لباس‌های رسمی نیز مقررات ویژه‌ای تعیین شده بود. افرادی که لباس رسمی دارای علائم و تشریفات اداری یا نظامی بر تن داشتند، موظف بودند سلام رسمی یا نظامی بدهند. قضات، استادان دانشگاه، کارکنان شهرداری‌ها و دیگر مأموران دارای لباس متحدالشکل نیز باید با ایستادن رو به جهت حرکت پرچم و برداشتن کلاه ادای احترام می‌کردند.

حتی برای کسانی که سوار اسب، درشکه یا خودرو بودند نیز ضوابط مشخصی در نظر گرفته شده بود. همچنین اگر فردی هنگام عبور پرچم نشسته بود، موظف می‌شد به محض مشاهده آن از جای خود برخیزد و تا پایان عبور پرچم در حالت احترام باقی بماند.

این مقررات نشان می‌دهد که احترام به پرچم در ایران از دهه‌های گذشته نه‌تنها یک توصیه اخلاقی، بلکه موضوعی دارای چارچوب‌های مشخص اداری و تشریفاتی بوده است.

پرچم در ادارات، مدارس و مراسم رسمی

پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز جایگاه پرچم به‌عنوان نماد رسمی جمهوری اسلامی ایران در قوانین و مقررات کشور حفظ شد و دستورالعمل‌های متعددی برای نحوه نمایش آن تدوین شد.

بر اساس این ضوابط، پرچم رسمی جمهوری اسلامی ایران باید با بهترین کیفیت و در مناسب‌ترین محل ساختمان‌های دولتی، سازمان‌ها و مؤسسات عمومی نصب شود. همچنین در مصاحبه‌های تصویری و دیدار‌های رسمی مقامات در داخل و خارج از کشور، حضور پرچم جمهوری اسلامی ایران در محل مصاحبه یا نشست، بخشی از تشریفات رسمی محسوب می‌شود.

در نظام آموزشی کشور نیز توجه ویژه‌ای به نماد‌های ملی شده است. برافراشته شدن پرچم در مراسم صبحگاه مدارس، آشنایی دانش‌آموزان با شکل و اجزای پرچم جمهوری اسلامی ایران و آموزش سرود ملی از جمله اقداماتی است که با هدف تقویت هویت ملی و آشنایی نسل‌های جدید با نماد‌های رسمی کشور انجام می‌شود.

همچنین در مناسبت‌های ملی و انقلابی، از جمله راهپیمایی ۲۲ بهمن، هفته دفاع مقدس و سایر مراسم رسمی، استفاده از پرچم جمهوری اسلامی ایران در فضا‌های عمومی و ساختمان‌های اداری مورد تأکید قرار گرفته است.

تحولات مقررات مربوط به نیمه‌افراشتن پرچم

یکی از موضوعات مهم در حوزه تشریفات پرچم، نحوه استفاده از آن در ایام سوگواری و عزای عمومی است.

در سال ۱۳۶۹ و هم‌زمان با نخستین سالگرد ارتحال حضرت امام خمینی (ره)، بنیان‌گذار جمهوری اسلامی ایران، طی دستور معاون اول رئیس‌جمهور، پرچم جمهوری اسلامی ایران در ایام عزای عمومی به صورت نیمه‌افراشته درآمد.

در سال‌های بعد، با توجه به وجود نام مبارک «الله»، عبارت «لا اله الا الله» و شعار «الله اکبر» در طراحی پرچم جمهوری اسلامی ایران، بخشنامه‌ای صادر شد که بر اساس آن نیمه‌افراشتن پرچم در ایام سوگواری مجاز شناخته نمی‌شد و توصیه می‌شد در کنار پرچم رسمی کشور از پرچم‌های سیاه برای اعلام عزاداری استفاده شود.

با این حال، در برخی مناسبت‌ها و رویداد‌های ملی و بین‌المللی، پرچم ایران به صورت نیمه‌افراشته مورد استفاده قرار گرفت. سرانجام در بهمن‌ماه سال ۱۳۹۵، محدودیت پیشین لغو شد و امکان نیمه‌افراشتن پرچم جمهوری اسلامی ایران در مواردی که از سوی مراجع ذی‌صلاح تعیین می‌شود، مجدداً در چارچوب مقررات رسمی کشور مورد پذیرش قرار گرفت.

این روند نشان می‌دهد که ضوابط مربوط به پرچم نیز همانند سایر مقررات اداری و تشریفاتی، متناسب با شرایط و نیاز‌های مختلف مورد بازنگری و اصلاح قرار گرفته‌اند.

بازنشستگی پرچم؛ حفظ حرمت نماد ملی تا پایان عمر آن

کمتر کسی می‌داند که مقررات مربوط به پرچم تنها به نحوه برافراشتن یا ادای احترام به آن محدود نمی‌شود. حتی زمانی که یک پرچم به دلیل گذشت زمان، شرایط جوی یا استفاده مداوم دچار فرسودگی می‌شود، برای آن نیز ضوابط مشخصی وجود دارد.

در مقررات مربوط به نگهداری پرچم تأکید شده است که پرچم‌های آسیب‌دیده، پاره، رنگ‌پریده یا فرسوده نباید در اماکن رسمی مورد استفاده قرار گیرند. دستگاه‌های اجرایی موظف‌اند همواره از پرچم‌هایی استفاده کنند که از نظر ظاهری در شأن نماد رسمی کشور باشند.

خارج کردن یک پرچم فرسوده از چرخه استفاده، در ادبیات اداری گاه با عنوان «بازنشستگی پرچم» شناخته می‌شود؛ فرایندی که هدف آن حفظ حرمت و جایگاه این نماد ملی است. به همین دلیل، جمع‌آوری و امحای پرچم‌های فرسوده نیز باید با رعایت ضوابط و احترام لازم انجام شود.

این نگاه نشان می‌دهد که در نظام حقوقی و اداری کشور، پرچم صرفاً یک وسیله تزئینی یا تشریفاتی نیست، بلکه نمادی از هویت ملی، استقلال و حاکمیت جمهوری اسلامی ایران محسوب می‌شود و از آغاز تا پایان دوره استفاده، تحت حمایت و احترام مقررات رسمی قرار دارد.

نمادی که فراتر از یک نشان رسمی است

مرور مقررات و دستورالعمل‌های مرتبط با پرچم در ایران نشان می‌دهد که این نماد ملی در طول دهه‌های مختلف همواره جایگاهی ویژه در فرهنگ عمومی و نظام اداری کشور داشته است. از آیین‌های دقیق احترام به پرچم در دهه ۱۳۱۰ تا ضوابط امروزی درباره نصب آن در ادارات، مدارس و مراسم رسمی، همگی بیانگر اهمیت این نشان ملی در زندگی عمومی ایرانیان است.

پرچم جمهوری اسلامی ایران امروز نه‌تنها نماد حاکمیت و استقلال کشور، بلکه جلوه‌ای از هویت مشترک ملی است؛ نمادی که برای برافراشته شدن، نگهداری، احترام و حتی بازنشستگی آن، مقررات و آیین‌های مشخصی در نظر گرفته شده است تا شأن و منزلت آن همواره حفظ شود.