درباره مارگارت تاچر

آهن پوشیده در ابریشم

مارگرت تاچر نه‌تنها اولین نخست‌وزیر زن بریتانیا بود — او آزمایشگاهی بود برای این پرسش که آیا یک زن می‌تواند در بازی قدرت جهانی، بی‌آنکه «زنانگی‌اش» را کنار بگذارد، برنده شود؟

کد خبر: ۱۳۸۰۰۴۹

تاریخ: ۲۸ خرداد ۱۴۰۵ - ۲۳:۰۷

به گزارش تابناک، در زمستان ۱۹۷۶، یک ژنرال شوروی اسم یک زن انگلیسی را در مقاله‌ای در روزنامه ارتش سرخ نوشت و به او لقب «بانوی آهنین» داد. قرار بود این یک توهین باشد. تاچر آن را به‌عنوان بزرگترین تعریف عمرش برگرداند. این همان لحظه‌ای بود که جهان فهمید با چه کسی طرف است.

اما داستان تاچر فقط داستان یک زن سرسخت نیست. داستانی است درباره اینکه جنسیت، در عصر مدرن، چگونه به ابزار ژئوپلیتیک تبدیل می‌شود — و چگونه سیستم‌های قدرت، زنان را یا مجبور می‌کنند «مرد شوند» یا آنها را کنار می‌زنند.

«اگر می‌خواهید چیزی گفته شود، یک مرد را بخواهید. اگر می‌خواهید چیزی انجام شود، یک زن را بخواهید.» — مارگرت تاچر، ۱۹۸۵

معمای تاچر

تاچر یک پارادوکس زیبا بود. او در سراسر دوران نخست‌وزیری‌اش — یازده سال، طولانی‌ترین دوره در قرن بیستم بریتانیا — از کلمه «فمینیست» می‌گریخت. اما در همان حال، هیچ‌کس مثل او ثابت نکرد که یک زن می‌تواند روی میز مذاکره با ریگان، گورباچف، و دنگ شیائوپینگ بنشیند و دست برتر را داشته باشد.

روانشناسان رهبری می‌گویند تاچر به یک «پوشش دوگانه» متوسل شد: صدایش را با آموزش پایین آورد تا مردانه‌تر بشنود، اما همزمان کیف دستی اشرافی حمل می‌کرد و به موهایش اهمیت می‌داد. این استراتژی آگاهانه بود. او می‌دانست که در اتاق‌های قدرت، باید هم به‌اندازه کافی «مرد» به نظر برسد، و هم به‌اندازه کافی «متفاوت».

جنگ فالکلند: وقتی جنسیت سلاح می‌شود

بهار ۱۹۸۲. آرژانتین جزایر فالکلند را اشغال کرد. ژنرال‌های آرژانتینی گمان می‌کردند بریتانیا — با یک زن به‌عنوان رهبر — عقب‌نشینی خواهد کرد. این محاسبه‌ای بود که براساس جنسیت انجام شده بود.

تاچر ناوگان جنگی فرستاد. سه هزار نیرو. ۷۴ روز جنگ. آرژانتین شکست خورد. اما نکته جالب‌تر اینجاست: پس از پیروزی، محبوبیت تاچر از ۲۸٪ به ۵۲٪ پرید. بریتانیایی‌ها نه به‌خاطر اینکه او «زن خوبی» بود، بلکه به‌خاطر اینکه «رهبر قدرتمندی» بود، به او رأی دادند. جنسیت در لحظه‌ای که نادیده گرفته می‌شود، به قدرت تبدیل می‌شود.

«این بانوی آهنین قرار نیست چرخش کند.»
— کنایه معروف تاچر در کنگره حزب محافظه‌کار، ۱۹۸۰ — واکنش به کسانی که انتظار تغییر موضع داشتند

گورباچف، ریگان، و دیپلماسی زنانه

دسامبر ۱۹۸۴. یک سال و نیم قبل از اینکه گورباچف رهبر شوروی شود، تاچر او را در چکرز به ناهار دعوت کرد. بعد از آن دیدار بود که به ریگان تلفن زد و گفت: «می‌توانیم با این مرد کار کنیم.» این جمله — پنج کلمه ساده — مسیر پایان جنگ سرد را تغییر داد.

پژوهشگران دیپلماسی می‌گویند تاچر از یک مهارت منحصر‌به‌فرد برخوردار بود: توانایی ایجاد «اعتماد شخصی» در کنار «خط قرمز سخت». او با گورباچف می‌خندید، اما روی ناتو کوتاه نمی‌آمد. با ریگان شوخی می‌کرد، اما در مسئله اتحادیه اروپا از موضعش کنار نمی‌رفت. این ترکیب — گرمی شخصی و سختی سیاسی — در دیپلماسی غرب بی‌سابقه بود.

میراث پیچیده: چه کسی از تاچر یاد می‌گیرد؟

امروز، در سال ۲۰۲۶، بیش از یک سوم رهبران دولت‌های عضو G۲۰ زن هستند — عددی که در دوران تاچر غیرقابل تصور بود. اما آیا آنها از تاچر الگو گرفته‌اند؟ پاسخ پیچیده است.

برخی رهبران زن، مثل آنگلا مرکل آلمان، رویکردی کاملاً متفاوت داشتند: بی‌سروصدا، اجماع‌ساز، و بدون نیاز به تأیید «سختی» مردانه. مرکل ۱۶ سال حکومت کرد — حتی بیشتر از تاچر — بدون هیچ جنگی. برخی دیگر، مثل ژاسیندا آردرن نیوزلند، مدل «رهبری همدلانه» را آزمایش کردند.

پرسش اصلی این است: آیا تاچر «موفق شد، چون مثل مرد رفتار کرد»، یا «موفق شد، چون خودش بود و سیستم مجبور شد خودش را با او تطبیق دهد»؟

جنسیت به‌مثابه ژئوپلیتیک

در دنیای امروز، جنسیت رهبران به‌صراحت وارد محاسبات ژئوپلیتیک شده است. وقتی آمریکا پیشنهاد دهد که رئیس‌جمهور زن فرستادن سفیر زن به عربستان سعودی — یا وقتی روسیه رهبران زن اروپا را با لحن تحقیرآمیزی «احساساتی» خطاب کند — جنسیت دیگر یک مسئله شخصی نیست؛ ابزار سیاسی است.

تاچر این را می‌دانست. در یکی از معروف‌ترین لحظات دیپلماتیک‌اش، وقتی فرانسوا میتران رئیس‌جمهور فرانسه در مذاکرات اروپایی گفت «خانم تاچر، شما خیلی سرسخت هستید»، او جواب داد: «بله، و شما هم همینطور —، اما فقط به من این را می‌گویید.»

میراث واقعی تاچر این نیست که «زنی قوی» بود. میراثش این است که ثابت کرد قدرت جنسیت ندارد —، اما سیستم‌هایی که آن را توزیع می‌کنند، دارند.

امروز، وقتی به پرونده رهبران زن در تاریخ نگاه می‌کنیم، یک الگو می‌بینیم: آنها معمولاً در لحظه‌های بحران به قدرت می‌رسند — وقتی سیستم به حدی آسیب دیده که «ریسک یک زن» قابل پذیرش می‌شود. تاچر در اوج بحران اقتصادی بریتانیا آمد. مرکل در اوج پوپولیسم اروپایی ماند. این الگو، خودش، حرفی درباره ساختار قدرت می‌زند که هیچ سخنرانی فمینیستی نمی‌تواند آن را بهتر بگوید.

تاچر احتمالاً این تحلیل را نمی‌پسندید. او فمینیست نبود و این را هم پنهان نمی‌کرد. اما ناخواسته، با هر تصمیمی که گرفت — از فالکلند تا گورباچف، از تبعات اقتصادی تا پایان دراماتیک دورانش در ۱۹۹۰ — پرسشی را روی میز گذاشت که هنوز جواب قطعی ندارد:

آیا یک زن می‌تواند قدرت را به شرایط خودش بگیرد — نه به شرایط سیستمی که قدرت را طراحی کرده؟

جواب، شاید، این باشد که تاچر هم موفق شد و هم نشد. موفق شد، چون ۱۱ سال در رأس قدرت ماند. نشد، چون سیستم، در نهایت، با کودتای درون‌حزبی مردان همتای خودش، او را پایین آورد — نه رأی مردم.

بانوی آهنین، در آخر، توسط آهن دیگری زنگ زد.

کوبه آذقی