تابناک بررسی میکند؛

"دیتالینک ماهواره‌ای" در جنگنده‌های آینده؛ فناوری‌ای که میدان نبرد هوایی را تغییر می‌دهد

وقتی درباره جنگنده‌های مدرن صحبت می‌شود، معمولاً ذهن‌ها به سمت سرعت، رادار، موتور یا نوع تسلیحات می‌رود. اما در نبرد‌های امروزی، عامل مهم دیگری وجود دارد که کمتر دیده می‌شود: «ارتباط و تبادل اطلاعات».

کد خبر: ۱۳۸۰۰۳۸

تاریخ: ۲۹ خرداد ۱۴۰۵ - ۰۷:۰۰

به گزارش تابناک، امروزه ارزش یک جنگنده فقط به توان رزمی خودش محدود نیست؛ بلکه به این بستگی دارد که چقدر سریع بتواند اطلاعات دریافت کند، اطلاعات را به دیگر واحد‌ها منتقل کند و در جریان مأموریت تصمیم‌های جدید بگیرد. یکی از فناوری‌هایی که برای رسیدن به این هدف اهمیت زیادی پیدا کرده، «سیستم دیتالینک ماهواره‌ای» است.

دیتالینک ماهواره‌ای چیست؟

دیتالینک ماهواره‌ای (Satellite Data Link) یک سامانه ارتباطی برای ارسال و دریافت داده از طریق ماهواره است.

به زبان ساده، این فناوری باعث می‌شود جنگنده بتواند حتی زمانی که صد‌ها یا هزاران کیلومتر از پایگاه یا سایر واحد‌های نظامی فاصله دارد، همچنان به یک شبکه ارتباطی متصل باقی بماند.

در این ارتباط، اطلاعات به‌جای اینکه فقط به‌صورت مستقیم و رادیویی بین دو هواپیما یا بین هواپیما و ایستگاه زمینی منتقل شود، ابتدا به ماهواره فرستاده شده و سپس به مقصد منتقل می‌شود.

این داده‌ها می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• مختصات اهداف

• تصاویر و اطلاعات شناسایی

• دستورات عملیاتی

• وضعیت میدان نبرد

• اطلاعات پروازی

• داده‌های مربوط به مأموریت

اگر بخواهیم یک مثال ساده بزنیم، ارتباط رادیویی سنتی شبیه بی‌سیم است که برد محدودی دارد؛ اما دیتالینک ماهواره‌ای بیشتر شبیه اینترنت جهانی عمل می‌کند که امکان ارتباط در فاصله‌های بسیار دور را فراهم می‌کند.

چرا جنگنده‌ها به چنین سیستمی نیاز دارند؟

در گذشته، بسیاری از مأموریت‌های هوایی قبل از پرواز برنامه‌ریزی می‌شد و پس از آغاز عملیات، امکان تغییرات محدود بود. اما در نبرد‌های جدید، شرایط دائماً تغییر می‌کند.

ممکن است هدف جابه‌جا شود، تهدید جدیدی ظاهر شود، اطلاعات تازه‌ای از میدان نبرد به دست آید و یا اولویت مأموریت تغییر کند.

در چنین شرایطی، جنگنده باید بتواند در لحظه اطلاعات جدید دریافت کند و بر اساس آن تصمیم بگیرد.

به‌روزرسانی مختصات مهمات در حین مأموریت

یکی از کاربرد‌های مهم دیتالینک ماهواره‌ای، افزایش انعطاف‌پذیری عملیات تسلیحاتی است.

در برخی سناریو‌های عملیاتی، پس از آغاز مأموریت ممکن است اطلاعات جدیدی درباره محل هدف به دست آید. ارتباط داده‌ای می‌تواند این اطلاعات را به حامل منتقل کند تا فرایند مأموریت با داده‌های به‌روز ادامه پیدا کند.

در نتیجه، عملیات فقط وابسته به اطلاعات اولیه قبل از پرواز نخواهد بود.

از کاربرد‌های مهم دیتالینک ماهواره‌ای، افزایش انعطاف‌پذیری عملیات تسلیحاتی است.

کنترل و هماهنگی با پهپاد‌ها

کاربرد مهم دیگر، تعامل با سامانه‌های بدون سرنشین است.

در معماری جدید عملیات هوایی، جنگنده می‌تواند نقش یک مرکز مدیریت هوایی را ایفا کند و با استفاده از ارتباط داده‌ای با پهپاد‌ها تبادل اطلاعات داشته باشد.

در این مدل، پهپاد‌ها می‌توانند در محیط‌های پرخطر فعالیت کنند و اطلاعات جمع‌آوری‌شده را به جنگنده یا مرکز فرماندهی منتقل کنند؛ در مقابل، تصمیم‌گیری و هماهنگی مأموریت از فاصله امن انجام می‌شود.

ایجاد یک شبکه عملیاتی مشترک

مزیت اصلی دیتالینک ماهواره‌ای زمانی مشخص می‌شود که جنگنده تنها نباشد.

در یک عملیات شبکه‌محور، اطلاعات می‌تواند میان جنگنده‌ها، هواپیما‌های پشتیبانی، مراکز فرماندهی، سامانه‌های زمینی و دیگر دارایی‌های عملیاتی به‌صورت لحظه‌ای جابه‌جا شود.

در چنین ساختاری، هر واحد فقط به حسگر‌های خودش وابسته نیست؛ بلکه از داده‌های کل شبکه استفاده می‌کند.

بطور خلاصه میتوان گفت جنگنده‌های آینده تنها با موتور قوی‌تر یا تسلیحات بیشتر تعریف نمی‌شوند. توانایی اتصال به شبکه، دریافت اطلاعات و تصمیم‌گیری در جریان مأموریت به یکی از عناصر اصلی قدرت هوایی تبدیل شده است.

دیتالینک ماهواره‌ای را می‌توان یکی از فناوری‌هایی دانست که این تغییر را ممکن می‌کند؛ سامانه‌ای که جنگنده را از یک پلتفرم مستقل به بخشی از یک شبکه عملیاتی گسترده تبدیل می‌کند.

تفاوت دیتالینک ماهواره‌ای و هوش مصنوعی

در بحث جنگنده‌های نسل جدید معمولاً دیتالینک ماهواره‌ای و هوش مصنوعی در کنار هم استفاده می‌شوند و به همین دلیل گاهی با هم اشتباه گرفته می‌شوند.

دیتالینک ماهواره‌ای در اصل یک سامانه ارتباطی است. وظیفه آن انتقال اطلاعات میان جنگنده، ماهواره، پهپادها، مراکز فرماندهی و سایر واحد‌های عملیاتی است. این سامانه خودش تصمیم نمی‌گیرد، تحلیل نمی‌کند و هدف انتخاب نمی‌کند؛ فقط داده را از یک نقطه به نقطه دیگر می‌رساند. می‌توان گفت دیتالینک نقش «مسیر انتقال اطلاعات» را دارد.

در مقابل، هوش مصنوعی سامانه‌ای برای تحلیل اطلاعات، تشخیص الگو‌ها و کمک به تصمیم‌گیری است. هوش مصنوعی داده‌هایی را که از منابع مختلف دریافت می‌کند بررسی می‌کند و به خلبان یا سامانه عملیاتی پیشنهاد می‌دهد که چه اقدامی مناسب‌تر است.

برای درک بهتر، تصور کنید یک جنگنده در حال انجام مأموریت است و هم‌زمان چند پهپاد، یک ماهواره و یک مرکز فرماندهی اطلاعاتی درباره موقعیت اهداف ارسال می‌کنند. دیتالینک ماهواره‌ای این اطلاعات را به جنگنده می‌رساند. سپس سامانه هوش مصنوعی داخل جنگنده این حجم از داده را پردازش می‌کند، تهدید‌ها را اولویت‌بندی می‌کند، مسیر‌های مناسب را پیشنهاد می‌دهد یا احتمال موفقیت گزینه‌های مختلف را ارزیابی می‌کند؛ بنابراین رابطه این دو شبیه رابطه میان «شبکه اینترنت» و «نرم‌افزار تحلیل‌گر» است. اینترنت اطلاعات را منتقل می‌کند؛ اما تحلیل و تصمیم‌گیری را نرم‌افزار انجام می‌دهد. به همین شکل، دیتالینک ماهواره‌ای بستر ارتباط را فراهم می‌کند و هوش مصنوعی از اطلاعات دریافت‌شده برای تحلیل و تصمیم‌سازی استفاده می‌کند.

دیتالینک ماهواره‌ای در اصل یک سامانه ارتباطی است. وظیفه آن انتقال اطلاعات میان جنگنده، ماهواره، پهپادها، مراکز فرماندهی و سایر واحد‌های عملیاتی است.

چرا هوش مصنوعی بدون دیتالینک ماهواره‌ای ناقص است؟

وقتی درباره هوش مصنوعی در جنگنده‌ها صحبت می‌شود، معمولاً تصور عمومی این است که یک رایانه بسیار قدرتمند داخل هواپیما قرار دارد و همه تصمیم‌ها را خودش می‌گیرد. اما واقعیت پیچیده‌تر است.

هوش مصنوعی نظامی به‌تنهایی ارزش عملیاتی ایجاد نمی‌کند؛ آنچه آن را مؤثر می‌کند «داده» است. هرچه داده بیشتر، سریع‌تر و به‌روزتر به سامانه برسد، تصمیم‌های هوشمندانه‌تری گرفته می‌شود.

اینجاست که دیتالینک ماهواره‌ای به یکی از مهم‌ترین فناوری‌های جنگ هوایی تبدیل می‌شود.

رابطه واقعی دیتالینک ماهواره‌ای و هوش مصنوعی چیست؟

اگر بخواهیم خیلی ساده توضیح دهیم باید بگوییم که هوش مصنوعی "مغز" است و دیتالینک ماهواره‌ای "سیستم عصبی و اینترنت " این مغز!

هوش مصنوعی بدون دریافت دائمی اطلاعات، عملاً قدرت زیادی ندارد.

فرض کنید یک جنگنده مجهز به هوش مصنوعی است و باید تصمیم بگیرد که کدام هدف مهم‌تر است؟ کدام مسیر امن‌تر است؟ کدام پهپاد باید جلوتر حرکت کند؟ و آیا هدف جابه‌جا شده یا خیر؟

برای پاسخ به این سؤال‌ها باید اطلاعات را از منابع مختلف دریافت کند:

• ماهواره‌ها

• پهپاد‌ها

• رادار‌های زمینی

• هواپیما‌های هشدار زودهنگام

• جنگنده‌های دیگر

• مراکز فرماندهی

دیتالینک ماهواره‌ای این حجم از اطلاعات را به جنگنده منتقل می‌کند و هوش مصنوعی روی آن داده‌ها تحلیل انجام می‌دهد.

به بیان دیگر: «دیتالینک اطلاعات را می‌آورد؛ هوش مصنوعی از آن اطلاعات تصمیم می‌سازد.»

چرا جنگنده‌های آینده مجبور به استفاده از دیتالینک ماهواره‌ای می‌شوند؟

در گذشته، هر هواپیما تا حد زیادی مستقل عمل می‌کرد.

اما در نسل جدید عملیات هوایی، هدف این است که همه سامانه‌ها به‌صورت شبکه‌ای کار کنند. به همین دلیل، جنگنده آینده قرار نیست فقط خودش هدف را پیدا کند؛ بلکه باید بتواند اطلاعات را از کل میدان نبرد جمع‌آوری و ترکیب کند.

برای نمونه:

یک پهپاد هدف را کشف می‌کند → اطلاعات از طریق شبکه منتقل می‌شود → هوش مصنوعی اولویت هدف را تعیین می‌کند → جنگنده تصمیم حمله می‌گیرد → تسلیحات بر اساس داده جدید اصلاح می‌شوند.

این زنجیره بدون ارتباط پایدار تقریباً فرو می‌پاشد. چنانچه در درگیری‌های اخیر در منطقه، فقط قدرت آتش تعیین‌کننده نبود؛ موضوع اصلی «سرعت چرخه اطلاعات» بود.

در گزارش‌های تحلیلی منتشرشده درباره جنگ ۲۰۲۶، استفاده گسترده از سامانه‌های تحلیل داده، هدف‌یابی و تصمیم مبتنی بر هوش مصنوعی مورد توجه قرار گرفت و از آن به‌عنوان یکی از اولین نمونه‌های عملیات گسترده مبتنی بر AI یاد شد.

هم‌زمان تحلیلگران روی یک نکته تأکید کردند: این حجم از پردازش و هماهنگی بدون شبکه‌های ارتباطی مقاوم، ارتباطات فضایی و تبادل لحظه‌ای داده قابل اجرا نیست.

حتی در نمونه‌هایی از حملات و ضدحملات منطقه‌ای، زیرساخت‌های ارتباطی و ماهواره‌ای جزو اهداف حساس محسوب شدند؛ چون قطع ارتباط می‌تواند توان تصمیم‌گیری و هماهنگی را کاهش دهد.

جنگنده آینده چه شکلی خواهد بود؟

در نسل بعدی قدرت هوایی، جنگنده دیگر فقط یک هواپیمای رزمی نیست، بلکه تبدیل می‌شود به گره ارتباطی، مرکز پردازش داده، فرمانده پهپاد‌ها، مصرف‌کننده و تولیدکننده اطلاعات و کاربر سامانه‌های هوش مصنوعی؛ در چنین معماری‌ای، موتور قوی‌تر به‌تنهایی برتری ایجاد نمی‌کند. هر جنگنده‌ای که نتواند به شبکه متصل شود، حتی اگر از نظر فیزیکی قدرتمند باشد، ممکن است از نظر عملیاتی از چرخه تصمیم‌گیری خارج شود.