ترنس در ایران؛ از فتوا تا مستند

وقتی سیاست، فقه و پزشکی سر یک میز می‌نشینند

یک مستند به نام «ترنس‌کشی» هنوز به اکران عمومی نرسیده، اما همین که در یک نشست دانشگاهی نمایش داده شد، کافی بود تا موجی از بحث و واکنش به راه بیفتد.

کد خبر: ۱۳۷۶۲۳۹

تاریخ: ۱۱ خرداد ۱۴۰۵ - ۰۹:۴۳

به گزارش تابناک، این مستند که ادعا می‌کند ترنسجندری پدیده‌ای روانی و قابل درمان است نه یک واقعیت زیستی، در دانشگاه الزهرا به نمایش درآمد و راوی آن، دکتر علیرضا لاور، از تحقیقی پنج‌ساله روی ۱۵۳ نفر گفت که ادعا می‌کند ۸۷ نفر از آنها را از طریق روان‌درمانی به «پذیرش جنس واقعی‌شان» رسانده است.

اما این بحث در ایران نه تازه است و نه ساده.

آنجا که همه چیز از یک فتوا شروع شد.

ایران در میان کشور‌های اسلامی جایگاه عجیبی دارد. در دهه‌ی شصت، امام خمینی فتوایی صادر کرد که عمل تغییر جنسیت را برای افراد «ترنسکشوال» مجاز اعلام کرد. این فتوا، اما از یک پرسش شخصی آغاز شد: مرد جوانی به نام فریده که احساس می‌کرد در جسم اشتباهی به دنیا آمده، نامه‌ای به امام نوشت. پاسخ امام مثبت بود.

در دهه‌ی شصت، امام خمینی فتوایی صادر کرد که عمل تغییر جنسیت را برای افراد «ترنسکشوال» مجاز اعلام کرد.

این فتوا در آن زمان حتی در میان مراجع دیگر هم بحث‌برانگیز بود. آیت‌الله خویی مخالف بود. اما دولت ایران آن را به قانون تبدیل کرد و ایران به یکی از معدود کشور‌هایی تبدیل شد که عمل تغییر جنسیت را نه فقط قانونی، بلکه با حمایت دولتی انجام می‌دهد.

اما این فتوا یک نکته‌ی ظریف داشت که اغلب نادیده گرفته می‌شود: امام خمینی میان «خنثی» یعنی افراد دوجنسی یا اینترسکس، و «ترنسکشوال» تمایز قائل شده بود. فتوا عمدتاً ناظر به کشف جنس واقعی در موارد ابهام بیولوژیک بود، نه لزوماً هر کسی که احساس هویت جنسیتی متفاوتی دارد. همین ابهام تفسیری تا امروز ادامه دارد.

آنچه علم می‌گوید و آنچه مورد مناقشه است

سازمان بهداشت جهانی در سال ۲۰۱۹ ترنسجندری را از فهرست اختلالات روانی خارج کرد. انجمن روانپزشکی آمریکا هم همین موضع را دارد. اجماع علمی امروز این است که هویت جنسیتی ترکیبی از عوامل بیولوژیک، عصبی و روانی است و «درمان تبدیلی» یعنی تلاش برای تغییر هویت جنسیتی فرد از طریق روان‌درمانی، نه تنها بی‌اثر که مضر شناخته شده و در بسیاری از کشور‌ها ممنوع است.

اما واقعیت این است که بحث‌های علمی هیچ‌گاه کاملاً بسته نمی‌شوند. برخی پژوهشگران منتقد، از جمله در اروپا، نگرانی‌هایی درباره‌ی سرعت تشخیص و تجویز هورمون‌درمانی برای نوجوانان مطرح کرده‌اند. گزارش کَس در بریتانیا در سال ۲۰۲۴ توصیه کرد که رویکرد محتاطانه‌تری در درمان نوجوانان ترنس اتخاذ شود. این انتقادات جدی‌اند، اما از جنس دیگری‌اند: نه انکار واقعیت ترنسجندری، بلکه پرسش از پروتکل‌های درمانی خاص.

مستندی که هنوز اکران عمومی ندارد

«ترنس‌کشی» در این فضا ظاهر می‌شود. سازنده‌اش ادعا‌هایی مطرح می‌کند که از نظر علم پزشکی رسمی پذیرفته نیست: اینکه ترنسجندری صرفاً ریشه‌ی روانی دارد، که ناشی از تروما و شرایط خانوادگی است، و روان‌درمانی می‌تواند فرد را به «پذیرش جنس واقعی» برساند.

این ادعا‌ها در ایران مخاطب دارند، چون با برخی قرائت‌های فقهی سازگارتر است. اما مشکل اینجاست که تحقیق ادعایی روی ۱۵۳ نفر، بدون داوری همتا، بدون انتشار در مجلات معتبر، و با معیار‌های مبهم «موفقیت»، از نظر روش‌شناسی علمی قابل اتکا نیست.

ضمن اینکه آمار خودش هم حرفی می‌زند: از ۱۵۳ نفر، ۶۶ نفر یعنی تقریباً نیمی از آنها، به این «درمان» پاسخ ندادند. این عدد در گزارش نشست به‌عنوان موفقیت مطرح شد.

چرا این بحث مهم است

فارغ از اینکه کجا در این طیف ایستاده‌اید، یک چیز روشن است: افرادی که با هویت جنسیتی خود کشمکش دارند، آسیب‌پذیرترین قشر این ماجرا هستند. آمار خودکشی و آسیب به خود در میان ترنس‌های بدون حمایت، در همه‌ی مطالعات، بالاست. هر رویکردی که انتخاب می‌شود، چه پزشکی چه روان‌درمانی، باید پاسخ‌گوی این واقعیت باشد.

«ترنس‌کشی» به عنوان یک مستند هنوز راه طولانی دارد تا ادعاهایش را در برابر داوری علمی اثبات کند. اما این که چنین مستندی ساخته شده و در دانشگاه نمایش داده می‌شود، خودش نشانه‌ای است از اینکه این بحث در ایران زنده است و تعطیل‌بردار نیست.