چرا پنجمین کشور ثروتمند دنیا هنوز با بحران اقتصادی دست‌وپنجه نرم می‌کند؟

شکاف بزرگ میان ثروت ملی و رفاه عمومی در ایران

در فضای رسانه‌ای و شبکه‌های اجتماعی، این روز‌ها فهرستی با عنوان «ثروتمندترین کشور‌های جهان بر اساس منابع طبیعی» بار دیگر مورد توجه قرار گرفته؛ فهرستی که در آن، ایران در رتبه پنجم جهان قرار دارد؛ بالاتر از کشور‌هایی مانند چین، استرالیا و برزیل.

کد خبر: ۱۳۷۶۰۴۹

تاریخ: ۱۰ خرداد ۱۴۰۵ - ۱۰:۳۲

به گزارش تابناک، عدد اعلام‌شده برای ایران، حدود ۲۷ تریلیون دلار برآورد شده؛ رقمی که اگرچه به معنای پول نقد یا دارایی در دسترس نیست، اما تصویری روشن از حجم عظیم ذخایر انرژی و مواد معدنی کشور ارائه می‌دهد.

اما پرسش مهم اینجاست:

اگر ایران چنین جایگاهی در ثروت طبیعی جهان دارد، چرا سطح رفاه عمومی و قدرت اقتصادی آن با این رتبه همخوانی کامل ندارد؟

آیا ایران واقعاً پنجمین کشور ثروتمند جهان است؟ و اصلاً این رتبه‌بندی بر چه اساسی انجام می‌شود؟

ماجرای رتبه پنجم ایران چیست؟

این رتبه‌بندی معمولاً بر پایه ارزش تقریبی «منابع طبیعی اثبات‌شده» کشور‌ها انجام می‌شود؛ یعنی مجموع ارزش نفت، گاز، زغال‌سنگ، فلزات، معادن کمیاب، چوب و سایر ذخایر زیرزمینی که قابلیت استخراج اقتصادی دارند.

در این فهرست، روسیه با حدود ۷۵ تریلیون دلار ذخایر طبیعی در رتبه نخست قرار گرفته و پس از آن آمریکا، عربستان سعودی، کانادا و ایران دیده می‌شوند.

ایران با حدود ۲۷ تریلیون دلار ذخایر تخمینی، در میان پنج قدرت بزرگ منابع طبیعی جهان قرار دارد؛ جایگاهی که بیش از هر چیز به دلیل ترکیب کم‌نظیر نفت، گاز و ذخایر معدنی شکل گرفته است.

چرا ایران در این رتبه قرار گرفته؟

بخش مهمی از ثروت طبیعی ایران به ذخایر عظیم گاز و نفت بازمی‌گردد.

ایران یکی از بزرگ‌ترین دارندگان ذخایر گاز طبیعی جهان است و در کنار روسیه و قطر، در رأس بازار جهانی گاز قرار می‌گیرد. میدان مشترک پارس جنوبی به تنهایی یکی از بزرگ‌ترین مخازن گازی جهان به شمار می‌رود.

در حوزه نفت نیز ایران همچنان جزو کشور‌های دارای بزرگ‌ترین ذخایر اثبات‌شده جهان است؛ ذخایری که عمدتاً در جنوب و جنوب‌غرب کشور متمرکز شده‌اند.

اما برخلاف تصور عمومی، رتبه بالای ایران فقط به نفت مربوط نیست.

ایران در حوزه معادن نیز موقعیت کم‌نظیری دارد:

ذخایر عظیم مس در کرمان و آذربایجان

معادن بزرگ سنگ‌آهن در یزد و خراسان

منابع گسترده روی و سرب

طلا، اورانیوم، کرومیت و عناصر کمیاب

ظرفیت بالای معادن سنگ ساختمانی و فلزات صنعتی

کارشناسان معتقدند ایران از معدود کشور‌هایی است که تقریباً همه عناصر مهم معدنی را در خود جای داده است؛ مزیتی که در جهان امروز اهمیت فزاینده‌ای پیدا کرده، زیرا اقتصاد آینده فقط بر نفت استوار نخواهد بود، بلکه فلزات راهبردی و مواد معدنی نیز نقشی تعیین‌کننده خواهند داشت.

مقایسه جالب ایران و چین

یکی از نکات قابل‌توجه این رتبه‌بندی، قرار گرفتن ایران بالاتر از چین است.

چین دومین اقتصاد بزرگ جهان محسوب می‌شود و جمعیتی بیش از یک میلیارد و چهارصد میلیون نفر دارد، اما از نظر ارزش منابع طبیعی، پایین‌تر از ایران قرار گرفته است.

این مسئله نشان می‌دهد که «ثروت طبیعی» الزاماً به معنای «قدرت اقتصادی بالفعل» نیست.

چین توانسته از طریق صنعت، صادرات، فناوری، سرمایه‌گذاری و تولید، اقتصاد عظیمی ایجاد کند؛ در حالی که بخش بزرگی از ثروت طبیعی ایران هنوز به ارزش اقتصادی پایدار تبدیل نشده است.

به بیان دیگر، منابع زیرزمینی تنها زمانی به رفاه عمومی تبدیل می‌شوند که در کنار آنها:

فناوری.

سرمایه‌گذاری.

ثبات اقتصادی.

زیرساخت صنعتی.

تجارت بین‌المللی و مدیریت کارآمد نیز وجود داشته باشد.

شکاف بزرگ؛ چرا رتبه منابع با رفاه اقتصادی همخوان نیست؟

شاید مهم‌ترین بخش این ماجرا، فاصله میان «ثروت بالقوه» و «قدرت اقتصادی واقعی» باشد.

ایران در رتبه منابع طبیعی جزو پنج کشور اول جهان است، اما در رتبه‌بندی تولید ناخالص داخلی، فاصله قابل‌توجهی با قدرت‌های اقتصادی دارد.

این شکاف، فقط یک عدد نیست؛ بلکه نشان‌دهنده مسئله‌ای عمیق در ساختار اقتصادی است.

کارشناسان دلایل مختلفی را برای این فاصله مطرح می‌کنند:

۱. تحریم‌های بین‌المللی

تحریم‌ها طی سال‌های گذشته، دسترسی ایران به سرمایه خارجی، فناوری‌های پیشرفته و بازار‌های جهانی را محدود کرده‌اند. در نتیجه، بخشی از ظرفیت انرژی و معدن کشور یا بدون استفاده مانده یا با بازده پایین فعال است.

۲. خام‌فروشی

اقتصاد ایران هنوز تا حد زیادی متکی به فروش مواد خام است. در حالی که کشور‌های صنعتی از تبدیل مواد اولیه به محصولات پیچیده و صنعتی سود اصلی را به دست می‌آورند، بخش بزرگی از صادرات ایران همچنان نفت، گاز یا مواد معدنی خام است.

۳. ضعف زیرساخت صنعتی

بخشی از ذخایر معدنی ایران هنوز به‌طور کامل اکتشاف یا بهره‌برداری نشده‌اند. همچنین صنایع فرآوری و زنجیره ارزش در بسیاری از بخش‌ها توسعه کافی پیدا نکرده‌اند.

۴. بی‌ثباتی اقتصادی

تورم مزمن، نوسان ارزی و دشواری‌های فضای کسب‌وکار، باعث شده سرمایه‌گذاری بلندمدت در برخی حوزه‌ها با چالش روبه‌رو شود.

آیا این رتبه‌بندی کاملاً دقیق است؟

نکته مهم این است که چنین رتبه‌بندی‌هایی معمولاً تقریبی هستند و بسته به روش محاسبه، تغییر می‌کنند.

ارزش منابع طبیعی به عواملی مانند:

قیمت جهانی نفت و گاز.

هزینه استخراج.

فناوری.

شرایط سیاسی.

امکان صادرات.

و حتی تغییرات اقلیمی وابسته است.

به همین دلیل ممکن است اعداد اعلام‌شده در گزارش‌های مختلف تفاوت داشته باشند.

اما تقریباً همه ارزیابی‌های معتبر جهانی در یک نکته مشترک‌اند:

ایران بدون تردید یکی از غنی‌ترین کشور‌های جهان از نظر منابع طبیعی است.

ثروت زیر خاک؛ فرصت یا آزمون تاریخی؟

تجربه کشور‌های مختلف نشان داده که منابع طبیعی می‌توانند هم فرصت باشند و هم تهدید.

برخی کشور‌ها مانند نروژ، کانادا و امارات توانسته‌اند درآمد‌های منابع طبیعی را به توسعه زیرساخت، رفاه عمومی و سرمایه‌گذاری بلندمدت تبدیل کنند.

در مقابل، برخی کشور‌ها با وجود ذخایر عظیم، گرفتار تورم، فساد، اقتصاد تک‌محصولی و بحران‌های مزمن شده‌اند؛ پدیده‌ای که اقتصاددانان آن را «نفرین منابع» می‌نامند.

ایران اکنون در نقطه‌ای قرار دارد که می‌تواند از این ثروت عظیم برای جهش صنعتی، توسعه فناوری، تقویت صادرات غیرنفتی و افزایش رفاه عمومی استفاده کند؛ اما تحقق این هدف، نیازمند ثبات اقتصادی، سرمایه‌گذاری گسترده، اصلاحات ساختاری و حضور مؤثرتر در اقتصاد جهانی است.

در نهایت، آنچه ایران را به کشوری ثروتمند تبدیل می‌کند، فقط حجم نفت و گاز زیر زمین نیست؛ بلکه توانایی تبدیل این منابع به توسعه پایدار، اشتغال، صنعت و کیفیت زندگی بهتر برای مردم است.