از روزی که درهای F-35 به روی آنکارا بسته شد تا امروز که KAAN روی خط تولید می‌رود؛ ترکیه چگونه رؤیای جنگنده نسل پنجم خود را به واقعیت نزدیک کرد؟

وقتی نخستین نمونه KAAN در زمستان ۲۰۲۴ از باند پایگاه هوایی مرتد در نزدیکی آنکارا جدا شد و برای چند دقیقه در آسمان ترکیه به پرواز درآمد، بسیاری آن را صرفاً یک پرواز آزمایشی تلقی کردند؛ اتفاقی که در ظاهر تنها ۱۳ دقیقه طول کشید و هواپیما را به ارتفاعی نزدیک به ۸ هزار فوت رساند. اما در واقعیت، آن پرواز کوتاه پایان یک دوره و آغاز دوره‌ای تازه در صنعت دفاعی ترکیه بود؛ دوره‌ای که آنکارا دیگر نمی‌خواست صرفاً خریدار جنگنده‌های غربی باشد و تلاش می‌کرد نام خود را در فهرست محدود سازندگان جنگنده‌های رادارگریز جهان ثبت کند.

کد خبر: ۱۳۷۴۴۸۲

تاریخ: ۰۳ خرداد ۱۴۰۵ - ۱۴:۵۱

به گزارش تابناک؛ تنها دو سال پس از آن پرواز تاریخی، صنایع هوافضای ترکیه قرارداد نخستین تولید انبوه جنگنده KAAN را امضا کرده است؛ قراردادی که بر اساس آن ۲۰ فروند جنگنده Block ۱۰ بین سال‌های ۲۰۲۸ تا ۲۰۳۰ به نیروی هوایی ترکیه تحویل داده خواهند شد. این نخستین بار است که برنامه KAAN از مرحله نمونه‌های آزمایشی عبور کرده و وارد فاز واقعی تولید می‌شود؛ مرحله‌ای که معمولاً بسیاری از پروژه‌های بلندپروازانه نظامی در آن با چالش‌های سنگین فنی، مالی و صنعتی روبه‌رو می‌شوند.

برای درک اهمیت این اتفاق باید چند سال به عقب بازگردیم؛ به زمانی که ترکیه یکی از شرکای اصلی برنامه جنگنده نسل پنجم F-۳۵ آمریکا محسوب می‌شد. آنکارا نه تنها قصد خرید بیش از یکصد فروند از این جنگنده را داشت، بلکه شرکت‌های ترکیه‌ای نیز بخشی از زنجیره تأمین قطعات آن بودند. اما خرید سامانه پدافندی S-۴۰۰ از روسیه در سال ۲۰۱۹ همه چیز را تغییر داد. واشنگتن ترکیه را از برنامه F-۳۵ کنار گذاشت و میلیارد‌ها دلار سرمایه‌گذاری و برنامه‌ریزی نظامی ناگهان بی‌اثر شد. درست از همان زمان بود که پروژه TF-X یا همان KAAN از یک طرح بلندمدت به یک ضرورت ملی تبدیل شد.

KAAN در ظاهر شباهت زیادی به جنگنده‌های نسل پنجم شناخته‌شده جهان دارد. بدنه‌ای با سطوح شکسته، ورودی‌های هوای زاویه‌دار، محفظه‌های داخلی حمل سلاح و دو موتور قدرتمند که هدف اصلی همه این طراحی‌ها کاهش سطح مقطع راداری و افزایش بقاپذیری در میدان نبرد است. برخلاف جنگنده‌های نسل چهارم که موشک‌ها و بمب‌های خود را زیر بال حمل می‌کنند، KAAN بخش عمده تسلیحات خود را درون بدنه جای می‌دهد تا امواج راداری دشمن کمتر قادر به شناسایی آن باشند.

اما رادارگریزی تنها بخشی از داستان است. آنچه یک جنگنده را به نسل پنجم تبدیل می‌کند، ترکیبی از حسگر‌های پیشرفته، رایانه‌های پردازش داده، ارتباطات شبکه‌محور و آگاهی محیطی بسیار بالا است. بر اساس اطلاعات منتشرشده، KAAN به رادار آرایه فازی فعال AESA موسوم به MURAD مجهز خواهد شد؛ سامانه‌ای که می‌تواند اهداف متعدد را به صورت همزمان کشف، رهگیری و درگیر کند. در کنار آن سامانه جست‌و‌جو و رهگیری فروسرخ KARAT و مجموعه الکترواپتیکی TOYGUN نیز برای افزایش توان کشف اهداف بدون استفاده از رادار در نظر گرفته شده‌اند.

در واقع فلسفه طراحی KAAN تنها ساخت یک هواپیما نبوده است. ترک‌ها به دنبال ایجاد یک گره اطلاعاتی پرنده هستند؛ سامانه‌ای که بتواند اطلاعات میدان نبرد را از منابع مختلف جمع‌آوری کرده و به خلبان تصویری یکپارچه از محیط ارائه دهد. همان مفهومی که سال‌هاست در F-۳۵ آمریکایی به عنوان یکی از بزرگ‌ترین مزیت‌های عملیاتی شناخته می‌شود.

با این حال بزرگ‌ترین چالش برنامه KAAN نه رادار و نه بدنه رادارگریز، بلکه موتور آن است. نخستین سری تولیدی این جنگنده از موتور‌های آمریکایی F۱۱۰-GE-۱۲۹ استفاده خواهد کرد؛ همان خانواده موتوری که روی بخشی از ناوگان F-۱۶ ترکیه نیز نصب شده است. این تصمیم اگرچه ریسک توسعه را کاهش می‌دهد، اما وابستگی خارجی برنامه را همچنان حفظ می‌کند. به همین دلیل ترکیه همزمان روی توسعه موتور بومی TF۳۵۰۰۰ کار می‌کند؛ موتوری که قرار است در بلوک‌های بعدی KAAN وارد خدمت شود و استقلال واقعی این پروژه را تضمین کند.

نکته جالب آن است که ترکیه از همین حالا به آینده فراتر از یک جنگنده سرنشین‌دار فکر می‌کند. در طرح‌های بعدی KAAN قابلیت کنترل و هدایت پهپاد‌های رزمی همراه نیز پیش‌بینی شده است. به بیان ساده، خلبان KAAN می‌تواند در آینده نقش فرمانده یک گروه پروازی شامل چند پهپاد رزمی را بر عهده بگیرد؛ مفهومی که امروز آمریکا، چین و برخی کشور‌های اروپایی نیز روی آن سرمایه‌گذاری سنگینی انجام می‌دهند.

در حوزه تسلیحات نیز ترک‌ها تلاش کرده‌اند وابستگی خارجی را به حداقل برسانند. موشک‌های هوا به هوای GÖKDOĞAN و BOZDOĞAN، موشک دوربرد GÖKHAN و موشک کروز SOM-M از جمله نخستین سلاح‌هایی هستند که برای یکپارچه‌سازی روی KAAN در نظر گرفته شده‌اند. این موضوع به آنکارا اجازه می‌دهد بدون نیاز به مجوز کشور‌های خارجی، توان رزمی جنگنده خود را توسعه دهد.

اما شاید مهم‌ترین نشانه موفقیت اولیه KAAN نه در کارخانه‌های آنکارا، بلکه در بازار صادراتی دیده شود. اندونزی پیش از ورود رسمی این جنگنده به خدمت، قرارداد خرید ۴۸ فروند از آن را امضا کرده است؛ قراردادی که بسیاری از تحلیلگران آن را یک موفقیت بزرگ برای صنعت دفاعی ترکیه می‌دانند. گزارش‌ها همچنین از علاقه عربستان سعودی و چند کشور دیگر به این پروژه حکایت دارند. برای جنگنده‌ای که هنوز مراحل آزمایش خود را پشت سر می‌گذارد، چنین سطحی از توجه بین‌المللی اتفاق کوچکی نیست.

البته راه رسیدن به باشگاه واقعی سازندگان جنگنده‌های نسل پنجم هنوز طولانی است. آمریکا برای رسیدن به بلوغ عملیاتی F-۳۵ بیش از دو دهه زمان صرف کرد. روسیه همچنان درگیر تکامل Su-۵۷ است و حتی چین نیز سال‌ها پس از ورود J-۲۰ به خدمت، توسعه آن را ادامه می‌دهد؛ بنابراین امضای قرارداد تولید انبوه به معنای پایان مسیر نیست؛ بلکه تازه آغاز مرحله‌ای است که در آن باید مشخص شود KAAN تا چه اندازه می‌تواند وعده‌های اعلام‌شده را در دنیای واقعی محقق کند.

با این حال یک واقعیت را نمی‌توان انکار کرد؛ ترکیه امروز در جایگاهی ایستاده که کمتر کسی یک دهه پیش برایش متصور بود. کشوری که زمانی برای تأمین بخش عمده نیاز‌های هوایی خود به واردات وابسته بود، اکنون در حال آماده‌سازی نخستین جنگنده رادارگریز بومی خود برای ورود به خط تولید است. شاید KAAN هنوز راهی طولانی تا اثبات کامل توانایی‌هایش داشته باشد، اما صرف رسیدن این پروژه به مرحله تولید انبوه، پیامی روشن برای صنعت دفاعی جهان دارد؛ آنکارا دیگر نمی‌خواهد فقط مشتری باشد، بلکه قصد دارد به یکی از بازیگران اصلی بازار جنگنده‌های پیشرفته قرن بیست‌ویکم تبدیل شود.