بازخوانی تاریخ/ راز دندانی که شصت سال بعد به خانواده لومومبا بازگردانده شد

مرگ یک مقام سالخورده بلژیکی، بار دیگر یکی از تاریک‌ترین پرونده‌های دوران استعمار در آفریقا را به صدر بحث‌های رسانه‌ای بازگرداند؛ پرونده قتل «پاتریس لومومبا»، نخست‌وزیر استقلال‌طلب کنگو که نامش هنوز هم برای بسیاری از آفریقایی‌ها نماد مبارزه با استعمار و مداخله خارجی است.

کد خبر: ۱۳۷۴۲۰۶

تاریخ: ۰۱ خرداد ۱۴۰۵ - ۱۱:۵۶

به گزارش تابناک، در روز‌های اخیر، خبر درگذشت «اتین داوینیون»، دیپلمات و سیاستمدار سابق بلژیکی، در فضای مجازی بازتاب گسترده‌ای پیدا کرد. دلیل این توجه، فقط جایگاه سیاسی او نبود؛ بلکه نامش سال‌ها در کنار پرونده ترور و قتل لومومبا مطرح می‌شد. برخی فعالان و رسانه‌ها مدعی بودند او از آخرین مقام‌های زنده بلژیکی بود که به‌نوعی با پرونده حذف لومومبا ارتباط داشت؛ پرونده‌ای که بیش از شش دهه بعد، همچنان زخمی باز در حافظه تاریخی آفریقا و حتی اروپا محسوب می‌شود.

پاتریس لومومبا، نخستین نخست‌وزیر منتخب کنگوی مستقل، چهره‌ای بود که خیلی زود به کابوسی برای قدرت‌های استعماری تبدیل شد. او در سال ۱۹۶۰ و هم‌زمان با پایان سلطه مستقیم بلژیک بر کنگو، به قدرت رسید؛ کشوری که دهه‌ها زیر استعمار خشن و خونین بلژیک قرار داشت و منابع عظیم معدنی‌اش، به‌ویژه اورانیوم، مس و طلا، برای غرب اهمیت راهبردی داشت.

لومومبا برخلاف بسیاری از سیاستمداران آفریقایی آن دوره، صرفاً به استقلال ظاهری رضایت نداشت. او آشکارا از دخالت قدرت‌های خارجی انتقاد می‌کرد و خواهان کنترل واقعی مردم کنگو بر منابع کشورش بود. همین مواضع باعث شد خیلی زود در بحبوحه جنگ سرد، هم برای بلژیک و هم برای آمریکا به چهره‌ای «خطرناک» تبدیل شود.

تنها چند ماه پس از استقلال کنگو، کشور وارد بحرانی شدید شد؛ ارتش شورش کرد، استان ثروتمند کاتانگا اعلام جدایی کرد و رقابت قدرت‌های خارجی بر سر آینده کنگو شدت گرفت. در این فضای آشفته، لومومبا از قدرت کنار زده شد، بازداشت شد و در نهایت در ژانویه ۱۹۶۱ به دست نیرو‌های جدایی‌طلب کاتانگا کشته شد؛ نیرو‌هایی که بعد‌ها مشخص شد با حمایت و همراهی مقام‌های بلژیکی عمل می‌کردند.

اما آنچه پرونده لومومبا را به یکی از تکان‌دهنده‌ترین جنایت‌های سیاسی قرن بیستم تبدیل کرد، فقط قتل او نبود؛ بلکه نحوه از بین بردن جسدش بود.

سال‌ها بعد، تحقیقات رسمی و شهادت برخی مأموران نشان داد جسد لومومبا پس از قتل، تکه‌تکه و در اسید حل شده تا هیچ اثری از او باقی نماند. در میان روایت‌های منتشرشده، ماجرای برداشتن دندان طلای لومومبا توسط یکی از مأموران بلژیکی، بیش از همه افکار عمومی را شوکه کرد؛ دندانی که گفته می‌شود به‌عنوان یادگار یا «غنیمت» نگه داشته شده بود.

این پرونده دهه‌ها در سکوت ماند، اما از اواخر دهه ۱۹۹۰ فشار افکار عمومی و انتشار اسناد تازه، دولت بلژیک را وادار کرد بخشی از مسئولیت تاریخی خود را بپذیرد. پارلمان بلژیک در گزارشی رسمی اعلام کرد برخی مقام‌های این کشور «مسئولیت اخلاقی» در قتل لومومبا داشته‌اند. سال‌ها بعد نیز دولت بلژیک رسماً بابت نقش خود در این ماجرا ابراز تأسف کرد.

در سال ۲۰۲۲، بلژیک سرانجام دندان باقی‌مانده منتسب به لومومبا را به خانواده‌اش تحویل داد؛ اقدامی نمادین که در کنگو با مراسمی رسمی و احساسی همراه شد. بسیاری از مردم این کشور، بازگشت آن دندان را نه صرفاً تحویل یک شیء، بلکه بازگرداندن بخشی از عزت تاریخی کنگو می‌دانستند.

نام اتین داوینیون در سال‌های اخیر دوباره در ارتباط با همین پرونده مطرح شده بود. هرچند نقش مستقیم او در قتل لومومبا همواره محل بحث و اختلاف بوده، اما برخی گروه‌های حقوق بشری معتقد بودند تعدادی از مقام‌های بلژیکی آن دوران هرگز به‌طور کامل درباره نقش خود در بحران کنگو پاسخگو نشدند. حالا مرگ داوینیون، بار دیگر این پرسش قدیمی را زنده کرده است که آیا پرونده استعمار و جنایت‌های دوران استعمار واقعاً بسته شده یا هنوز بخش‌هایی از آن ناگفته باقی مانده است؟

پرونده لومومبا فقط داستان قتل یک سیاستمدار نیست؛ روایت تقابل یک کشور تازه‌استقلال‌یافته با شبکه پیچیده منافع جهانی است. بسیاری از مورخان معتقدند سرنوشت او، تصویری روشن از واقعیت دوران پس از استعمار در آفریقا ارائه می‌دهد؛ دورانی که اگرچه پرچم‌های استعمار پایین کشیده شدند، اما رقابت بر سر منابع، نفوذ سیاسی و کنترل دولت‌های نوپا همچنان ادامه داشت.

امروز، بیش از شصت سال پس از آن واقعه، پاتریس لومومبا هنوز در بسیاری از کشور‌های آفریقایی نماد استقلال‌خواهی و مقاومت در برابر سلطه خارجی شناخته می‌شود؛ چهره‌ای که عمر سیاسی کوتاهی داشت، اما مرگش به یکی از ماندگارترین و تلخ‌ترین نماد‌های تاریخ استعمار مدرن تبدیل شد.