تحلیل پیام رهبر انقلاب به مناسبت روز بزرگداشت فردوسی

دکتر رضامراد صحرائی *

کد خبر: ۱۳۷۳۰۲۷

تاریخ: ۲۶ ارديبهشت ۱۴۰۵ - ۱۷:۳۳

۱. تحلیل از منظر «قدرت نرم»

در ادبیات روابط بین‌الملل، قدرت نرم به توانایی یک ملت برای اثرگذاری از طریق فرهنگ، ارزش‌ها، زبان و روایت‌های تاریخی گفته می‌شود. در این پیام، چند مؤلفه اصلی قدرت نرم برجسته شده است.

زبان فارسی به‌عنوان ستون قدرت تمدنی

رهبر انقلاب زبان فارسی را «قالب شناخت» و «رشتۀ اتصال اندیشه» معرفی می‌کنند. این تعبیر نشان می‌دهد که زبان فقط ابزار انتقال پیام نیست، بلکه چارچوب شکل‌گیری اندیشه و هویت جمعی است.

در این نگاه، زبان فارسی سه کارکرد مهم دارد:

• حفظ هویت تاریخی ایرانیان

• انتقال میراث فرهنگی و تمدنی

• امکان گسترش فرهنگ ایرانی–اسلامی در سطح جهانی

به همین دلیل در پیام تصریح می‌شود که زبان و ادب فارسی یکی از بزرگ‌ترین ظرفیت‌ها برای ترویج تمدن ایرانی اسلامی در جهان است.

روایت‌سازی فرهنگی

یکی از نکات مهم پیام، دعوت از هنرمندان برای روایت حماسه‌های ملت ایران است. این بخش در واقع به مسئله‌ای مهم در قدرت نرم اشاره دارد:

ملتی که بتواند روایت خود از تاریخ و هویت را تولید کند، در عرصه جهانی اثرگذارتر خواهد بود.

در این چارچوب:

• فردوسی در گذشته روایتگر هویت ایرانی بود.

• امروز هنرمندان و نویسندگان باید روایتگر حماسه‌های معاصر ملت ایران باشند.

پدافند زبانی و فرهنگی

در بخش پایانی پیام، به «تهاجم زبانی، فرهنگی و سبک زندگی آمریکایی» اشاره می‌شود. این بیان نشان می‌دهد که در نگاه راهبردی، زبان و فرهنگ عرصه‌ای از تقابل تمدنی هستند.

بنابراین تقویت زبان فارسی و تولید آثار فرهنگی در این پیام نوعی پدافند فرهنگی و تمدنی تلقی می‌شود.

۲. ارتباط با بیانات رهبر شهید انقلاب

در پیام به «توصیه رهبر حکیم و شهیدمان به قدرتمند شدن زبان فارسی» اشاره شده است. این جمله نشان می‌دهد که مسئلۀ زبان فارسی در اندیشه رهبری انقلاب یک موضوع راهبردی و تمدنی بوده است.

در بیانات رهبر انقلاب اسلامی همواره چند اصل اساسی دیده می‌شود:

• استقلال فرهنگی شرط استقلال واقعی یک ملت است.

• زبان فارسی حامل فرهنگ و هویت ایرانی است.

• ادبیات کلاسیک فارسی یکی از منابع مهم خودآگاهی تاریخی ایرانیان است.

• هنر و ادبیات باید در خدمت روایت هویت و مقاومت ملت‌ها قرار گیرد.

پیام حاضر دقیقاً در امتداد همین نگاه قرار دارد. در این متن، تقویت زبان فارسی صرفاً حفظ یک زبان ملی نیست، بلکه گامی در مسیر تحقق تمدن ایرانی اسلامی معرفی می‌شود.

همچنین تأکید بر نقش هنرمندان در روایت حماسه ملت نشان‌دهنده همان نگرشی است که هنر را ابزار شکل‌دهی به حافظه تاریخی و هویت جمعی می‌داند.

۳. اتحاد، همگرایی و همدلی مردم ایران

یکی از مهم‌ترین بخش‌های پیام، اشاره به نقش مفاهیم شاهنامه در ایجاد همبستگی ملی است.

در متن آمده است که مفاهیم شاهنامه «همه اقوام و اقشار ایران را در حفظ هویت، اصالت و استقلال خود همدل و همراه و همساز می‌کند».

این جمله چند نکته مهم را نشان می‌دهد:

زبان فارسی به‌عنوان محور وحدت ملی

ایران کشوری با تنوع قومی و فرهنگی است. زبان فارسی در طول تاریخ نقش زبان میانجی و پیونددهنده میان اقوام مختلف را ایفا کرده است.

به همین دلیل، پاسداشت زبان فارسی در این پیام در واقع پاسداشت عامل وحدت ملی است.

شاهنامه به‌عنوان حافظۀ مشترک ایرانیان

شاهنامه فقط یک اثر ادبی نیست، بلکه نوعی حافظۀ تاریخی و فرهنگی مشترک برای ایرانیان است. داستان‌های آن ارزش‌هایی مانند:

• عدالت

• شجاعت

• وفاداری

• دفاع از سرزمین

را ترویج می‌کنند.

این ارزش‌ها می‌توانند مبنای همدلی و همگرایی اجتماعی قرار گیرند.

تجربۀ مشترک مقاومت

در پیام به «دفاع مقدس سوم» اشاره شده است. این تعبیر نشان می‌دهد که تجربه‌های مقاومت معاصر ملت ایران در امتداد همان روح حماسی شاهنامه دیده می‌شوند.

در نتیجه، تجربه‌های تاریخی و معاصر ملت ایران به‌عنوان سرمایه‌های مشترک هویتی مطرح می‌شوند که می‌توانند انسجام اجتماعی را تقویت کنند.

۴. ارتباط با ابیات فردوسی و جهان فکری شاهنامه

پیام رهبر انقلاب از نظر مفهومی ارتباط عمیقی با اندیشه و جهان‌بینی فردوسی دارد. چند محور اصلی این ارتباط عبارت‌اند از:

حفظ زبان فارسی

فردوسی در شاهنامه بارها به نقش خود در حفظ زبان فارسی اشاره می‌کند:

بسی رنج بردم در این سال سی

عجم زنده کردم بدین پارسی

پیام رهبر انقلاب نیز دقیقاً بر همین نقش تأکید دارد و زبان فارسی را مرز هویتی ایرانیان معرفی می‌کند.

مبارزه با ظلم و ضحاک‌وشان

در پیام از دشمنان با تعبیر «ضحاک‌وشان متجاوز» یاد شده است. ضحاک در شاهنامه نماد ستمگری، فساد و سلطه شیطانی است.

در داستان ضحاک، ملت ایران در نهایت با قیام کاوه آهنگر و فریدون از ظلم رهایی می‌یابند. این روایت در شاهنامه نمادی از مقاومت مردمی در برابر استبداد است.

استفاده از این نماد در پیام نشان می‌دهد که مقاومت معاصر ملت ایران در برابر دشمنان، در چارچوب همان الگوی تاریخی مبارزه با ظلم تفسیر می‌شود.

روح حماسه و دفاع از ایران

یکی از مهم‌ترین مضامین شاهنامه، دفاع از سرزمین و هویت ایران است. فردوسی می‌گوید:

چو ایران نباشد تن من مباد

بدین بوم و بر زنده یک تن مباد

در پیام نیز از «حماسه حضور و دفاع و پیروزی» سخن گفته می‌شود. این تعبیر نشان می‌دهد که حماسه‌های معاصر ملت ایران در امتداد روح حماسی شاهنامه قرار گرفته‌اند.

نقش روایتگران تاریخ

فردوسی با سرودن شاهنامه، روایتگر تاریخ و هویت ایرانیان شد. در پیام نیز از هنرمندان خواسته شده است که با «فکر و قلم و زبان و هنر» روایت حماسه ملت ایران را ثبت کنند.

این بخش در واقع نوعی دعوت به خلق شاهنامه‌های معاصر است؛ آثاری که بتوانند حماسه‌های ملت ایران را برای نسل‌های آینده ماندگار کنند.

جمع‌بندی نهایی

این پیام را می‌توان متنی دانست که سه لایه مهم دارد:

لایۀ هویتی

زبان فارسی به‌عنوان مرز هویتی ایرانیان معرفی شده و پاسداشت آن به معنای حفظ هویت تاریخی و فرهنگی ملت ایران است.

لایۀ تمدنی

تقویت زبان فارسی و ادبیات آن راهی برای گسترش تمدن ایرانی اسلامی در سطح جهانی دانسته شده است.

لایۀ حماسی و اجتماعی

حماسه‌های معاصر ملت ایران در امتداد روح شاهنامه و ارزش‌های آن تفسیر شده‌اند و از هنرمندان خواسته شده است که این حماسه‌ها را در قالب آثار فرهنگی ماندگار کنند.

در نتیجه، پیام رهبر انقلاب در واقع پیوندی میان سه عنصر اساسی برقرار می‌کند:

• زبان فارسی

• میراث فردوسی و شاهنامه

• تجربه‌های حماسی معاصر ملت ایران

و از دل این پیوند، الگویی برای تقویت هویت ملی، انسجام اجتماعی و اقتدار فرهنگی ایران ارائه می‌دهد.

* استاد دانشگاه علامه طباطبائی و وزیر سابق آموزش و پرورش