فناوری

وقتی ترکیه سراغ قلب واقعی پرواز می‌رود؛ موتور توربو فن ساخت ترکیه

در نمایشگاه SAHA 2026 استانبول، میان موشک‌ها و پهپادها، چیزی معرفی شد که کمتر دیده می‌شود اما همه‌چیز به آن وابسته است؛ یک موتور توربوفن با رانش ۴۲ هزار پوند. اگر بدنه هواپیما را عضله بدانیم، اینجا با قلب طرف هستیم.

کد خبر: ۱۳۷۰۹۸۱

تاریخ: ۱۶ ارديبهشت ۱۴۰۵ - ۲۳:۲۸

به گزارش تابناک ؛ عجیب است که در دنیای هوافضا، چیزی که بیشترین نقش را دارد، کمترین توجه را می‌گیرد. همه به شکل جنگنده نگاه می‌کنند، به زاویه بال، به پنهانکاری، به تسلیحات. اما واقعیت ساده و کمی بی‌رحم این است که بدون موتور، همه آنها فقط یک بدنه زیبا روی زمین هستند.

در SAHA ۲۰۲۶، ترکیه دقیقاً به همین نقطه حساس دست گذاشت. معرفی یک موتور توربوفن با رانش ۴۲ هزار پوند، آن هم نه به‌عنوان یک پروژه خارجی، بلکه محصول توسعه داخلی، یعنی ورود به سطحی از فناوری که تا همین چند سال پیش فقط در اختیار چند کشور محدود بود.

این موتور، بر اساس اطلاعات اعلام‌شده، توان تولید رانشی در حدود ۴۲ هزار پوند نیرو را دارد. برای اینکه بفهمی این عدد یعنی چه، کافی است بدانی این سطح رانش در محدوده موتور‌هایی قرار می‌گیرد که برای جنگنده‌های سنگین یا هواپیما‌های ترابری متوسط استفاده می‌شوند. یعنی دیگر با یک موتور آموزشی یا سبک طرف نیستیم؛ اینجا بحث یک پیشرانه عملیاتی جدی است.

قطر اعلام‌شده حدود ۴۶۵ اینچ و جریان هوای ۳۳۰ پوند بر ثانیه هم نشان می‌دهد که با یک موتور با دبی جرمی بالا روبه‌رو هستیم. این یعنی حجم زیادی از هوا وارد موتور می‌شود، فشرده می‌شود، می‌سوزد و با سرعت بالا از نازل خارج می‌شود تا رانش تولید کند.

اصلاً موتور توربوفن چیست و چرا این‌قدر مهم است؟

موتور توربوفن در واقع نسخه تکامل‌یافته موتور‌های جت قدیمی‌تر است. در موتور‌های توربوجت کلاسیک، تقریباً تمام هوای ورودی وارد هسته موتور می‌شود، فشرده می‌شود، با سوخت ترکیب می‌شود و می‌سوزد، سپس با سرعت بالا از عقب خارج می‌شود و رانش تولید می‌کند. این روش ساده است، اما مصرف سوخت بالا و کارایی پایین‌تری دارد.

توربوفن این معادله را تغییر داد. در این نوع موتور، بخش قابل توجهی از هوا اصلاً وارد هسته احتراق نمی‌شود. یک فن بزرگ در جلوی موتور، هوا را به دو مسیر تقسیم می‌کند:
یک بخش وارد هسته می‌شود و فرآیند احتراق را طی می‌کند، و بخش دیگر از اطراف هسته عبور می‌کند و بدون احتراق، به تولید رانش کمک می‌کند.

این جریان دوم که به آن bypass flow گفته می‌شود، نقش کلیدی در افزایش بازده و کاهش مصرف سوخت دارد. نسبت بین این دو جریان، چیزی است که به آن نسبت بای‌پس گفته می‌شود و تعیین می‌کند موتور بیشتر به سمت کارایی اقتصادی متمایل است یا عملکرد پرسرعت.

در موتور‌های مسافربری، این نسبت معمولاً بسیار بالاست، چون هدف کاهش مصرف سوخت و صداست. اما در موتور‌های نظامی، مخصوصاً جنگنده‌ها، این نسبت پایین‌تر است تا موتور بتواند پاسخ سریع‌تر و رانش بالاتری در زمان کوتاه ارائه دهد.

موتور معرفی‌شده در SAHA ۲۰۲۶، با توجه به سطح رانش، به احتمال زیاد در دسته موتور‌های نظامی با بای‌پس متوسط یا پایین قرار می‌گیرد. یعنی تمرکز آن بیشتر روی توان خروجی و پاسخ سریع است تا صرفاً بهینه‌سازی مصرف سوخت.

در چنین موتوری، چند بخش کلیدی وجود دارد که هرکدام نقش حیاتی دارند:

فن جلو که حجم عظیمی از هوا را وارد موتور می‌کند.
کمپرسور که هوا را فشرده می‌کند و فشار آن را بالا می‌برد.
محفظه احتراق که سوخت در آن تزریق و مشتعل می‌شود.
توربین که انرژی گاز‌های داغ را می‌گیرد و کمپرسور و فن را می‌چرخاند؛ و در نهایت نازل خروجی که گاز‌ها را با سرعت بالا خارج می‌کند و رانش تولید می‌شود.

در موتور‌های پیشرفته، طراحی هرکدام از این بخش‌ها یک چالش مستقل است. مثلاً در کمپرسور، باید تعداد مراحل و زاویه پره‌ها به‌گونه‌ای طراحی شود که بیشترین فشرده‌سازی با کمترین افت انرژی انجام شود. در توربین، باید مواد به‌کاررفته بتوانند دما‌های بسیار بالا را تحمل کنند، دما‌هایی که گاهی از نقطه ذوب فلزات معمولی هم بیشتر است.

اینجاست که فناوری مواد وارد بازی می‌شود. آلیاژ‌های سوپرآلیاژی، پوشش‌های مقاوم در برابر حرارت و سیستم‌های خنک‌کاری داخلی پره‌ها، همه برای این طراحی شده‌اند که موتور بتواند در شرایط سخت دوام بیاورد.

وقتی ترکیه از یک موتور توربوفن با این سطح رانش رونمایی می‌کند، یعنی وارد همین بازی پیچیده شده است. یعنی دیگر فقط مونتاژکننده یا کاربر نیست، بلکه در حال توسعه یکی از پیچیده‌ترین اجزای یک سیستم هوایی است.

کاربرد چنین موتوری هم کاملاً مشخص است. در درجه اول، می‌تواند برای جنگنده‌های نسل جدید مورد استفاده قرار بگیرد. پروژه‌هایی مثل جنگنده بومی ترکیه به چنین موتوری نیاز دارند تا از وابستگی به تأمین‌کنندگان خارجی خارج شوند.

در کنار آن، این سطح از رانش می‌تواند در هواپیما‌های ترابری نظامی یا حتی برخی پروژه‌های پهپاد‌های سنگین هم کاربرد داشته باشد. به‌خصوص در پهپاد‌های رزمی بزرگ که نیاز به مداومت پروازی بالا و توان حمل بار زیاد دارند.

از نظر راهبردی، اهمیت این موتور شاید حتی از خود هواپیما‌ها هم بیشتر باشد. چون اگر موتور را داشته باشی، می‌توانی پلتفرم‌های مختلف بسازی. اما اگر موتور را نداشته باشی، همیشه وابسته می‌مانی.

در تاریخ صنعت هوافضا، یکی از مهم‌ترین خطوط تمایز بین کشور‌های پیشرفته و دیگران، دقیقاً همین توان طراحی و ساخت موتور بوده است. چون این حوزه ترکیبی از چندین فناوری پیچیده است: آیرودینامیک، مواد، ترمودینامیک، و کنترل پیشرفته.

ترکیه می‌خواهد درکلاس جهانی بازی کند.

اما باید واقع‌بین بود. توسعه یک موتور، فقط ساخت نمونه اولیه نیست. مسیر طولانی از آزمایش، بهینه‌سازی، رفع نقص و در نهایت تولید انبوه وجود دارد. خیلی از پروژه‌ها در همین مسیر زمین می‌خورند؛ بنابراین آنچه امروز دیده می‌شود، بیشتر شروع یک مسیر است تا پایان آن.

با این حال، همین شروع هم مهم است. چون نشان می‌دهد که تمرکز از «خرید» به «ساخت» تغییر کرده است.

اگر بخواهیم بدون اغراق جمع‌بندی کنیم، این موتور توربوفن جدید یک قدم مهم در مسیر استقلال صنعتی ترکیه در حوزه هوافضاست. نه به این معنی که همه‌چیز حل شده، بلکه به این معنی که مسیر مشخص شده؛ و در دنیایی که همه به بدنه‌ها و نمایشگر‌ها خیره شده‌اند، شاید بد نباشد یادمان بماند که پرواز، هنوز هم از همان‌جا شروع می‌شود که سوخت می‌سوزد و هوا به عقب پرتاب می‌شود.