چرخش نگران‌کننده ستون‌های تاریخی در قلب نقش‌ جهان

مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان اصفهان با هشدار درباره آسیب‌پذیری بناهای صفوی در برابر فرونشست و تأثیر موج انفجار بر تزئینات و ساختارهای حساس نقش‌جهان گفت: انحراف ستون‌ها در چند بنای ثبت جهانی اکنون با چشم قابل‌مشاهده است و برای مهار آسیب‌ها تجهیزات پیشرفته و پایش دقیق فوریت دارد.

کد خبر: ۱۳۶۶۹۸۶

تاریخ: ۲۴ فروردين ۱۴۰۵ - ۲۱:۴۱

به گزارش تابناک، امیر کرم‌زاده در گفت‌وگو با ایسنا درباره آخرین نتایج ارزیابی‌های فنی در مسجد جامع عباسی واقع در مجموعه جهانی نقش‌جهان اظهار کرد: یکی از ستون‌های زیر گنبد اصلی این مسجد بی‌نظیر دوره صفوی بین یک ونیم تا دو سانتی‌متر انحراف پیدا کرده است. بررسی‌های مهندسی نشان می‌دهد که علت این وضعیت ترکیبی از عوامل طبیعی و انسانی است؛ از جمله فرونشست تدریجی زمین در بخش‌های میانی میدان نقش‌جهان و تأثیر امواج شدید انفجار اخیر جنگ دشمن صهیونی آمریکایی بر بافت تاریخی شهر اصفهان.

وی افزود: این میزان انحراف هرچند در ظاهر اندک است، اما در سازه‌هایی با قدمت ۴۰۰ سال اهمیت بسیار دارد، چراکه تغییر زاویه نیروهای فشاری و کششی در این ستون‌ها به‌سرعت بر تعادل گنبد اصلی اثر می‌گذارد. پیش‌تر هم ستون‌های شبستان مسجد در اثر فرونشست نامتقارن، تا هفت سانتی‌متر به جنوب و پنج سانتی‌متر به شرق جابه‌جا شده بودند. اکنون با تداوم این روند، خطر برای گنبد افزایش‌ یافته است.

مدیرکل میراث‌فرهنگی اصفهان در ادامه به عمارت باشکوه عالی‌قاپو اشاره و بیان کرد: پیشروی ترک‌خوردگی در دو ستون این بنا دیده شده است. این ستون‌ها درگذشته نیز به دلیل نشست‌های زیرسطحی زمین ضعف سازه‌ای پیدا کرده بودند، اما پس از انفجار اخیر، ترک‌ها عمیق‌تر و قابل‌مشاهده‌تر شده‌اند.

کرم‌زاده وضعیت معماری و تزئینات عالی‌قاپو را به‌ویژه در سقف‌ها و رنگ‌پردازی‌های دوره صفوی نگران‌کننده دید و تصریح کرد: موج انفجار نه فقط به بناهای سنگی، بلکه به لایه‌های ظریف گچبری و رنگ‌آمیزی سنتی آسیب می‌زند. این ترک‌ها اگر به‌موقع شناسایی و تثبیت نشوند، ممکن است باعث ریزش بخش‌هایی از سقف یا افت تزئینات تاریخی شوند.

وی تأکید کرد: تیم‌های پایش میراث، اکنون هرچند به‌صورت دستی و سنتی، وضعیت سازه‌ها را رصد می‌کنند، اما بررسی‌های علمی نیازمند ابزاردقیق سنجش لرزش و تغییر زاویه ستون‌هاست.

مدیرکل میراث‌فرهنگی اصفهان در بخش دیگری از سخنانش حال مجموعه جهانی چهلستون را نیز نگران‌کننده توصیف کرد و گفت: در جریان بازدید اخیر کارشناسان، یکی از ستون‌های میانی این بنا دچار انحرافی قابل‌مشاهده شده است که ستون‌های چوبی و سنگی چهلستون، به دلیل ساختار ویژه و قرارگیری در مجاورت رطوبت باغ، حساسیت زیادی دارند و هرگونه تغییر در رطوبت یا نشست خاک می‌تواند موجب خمیدگی یا ترک شود.

کرم‌زاده توضیح داد: اگر این روند ادامه یابد، احتمال تأثیر بر گنبدهای جانبی و سقف‌های ظریف نقاشی شده این بنا نیز وجود دارد. هرچند این نشانه‌ها کوچک هستند، اما برای سازه‌های تاریخی که قرن‌ها ایستاده‌اند، زنگ خطر محسوب می‌شوند.

وی با تأکید بر ماهیت خاص مصالح سنتی خاطرنشان کرد: آجر، گچ و چوب در بناهای تاریخی رفتاری متفاوت از مصالح صنعتی دارند؛ آسیب آن‌ها هم‌زمان با حادثه آشکار نمی‌شود، بلکه با گذر هفته‌ها یا ماه‌ها نمایان می‌شود.

مدیرکل میراث‌فرهنگی استان اصفهان بیان کرد: ارزیابی‌های علمی باید در چند مرحله و بافاصله زمانی انجام شود تا بتوان میزان دقیق تغییرات در سطح و زیرسطح سازه را تعیین کرد. اگرچه در ظاهر همه چیز همچنان پایدار به نظر می‌رسد، اما در درون بنا، فشارها و کشش‌های نامتوازن در حال افزایش است و ممکن است بدون هشدار ظاهری به تخریب ناگهانی بینجامد.

کرم‌زاده نبود تجهیزات پیشرفته را یکی از چالش‌های جدی در محافظت از آثار جهانی میدان نقش‌جهان دانست و افزود: دستگاه‌های لرزه‌نگاری و سنجش انحراف ستون‌ها، ابزار تثبیت کاشی‌ها و تکنولوژی‌های علمی شست‌وشوی سطح بناها از نیازهای فوری استان است.

وی توضیح داد: این ابزارها نه‌تنها برای مقابله با آثار انفجارها، بلکه برای رصد مداوم فرونشست زمین ضروری هستند. دستیابی به داده‌های دقیق لرزشی، می‌تواند مبنای تصمیم‌گیری برای طراحی عملیات مرمت اضطراری و تثبیت سازه‌ها باشد.

مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان اصفهان تأکید کرد: از آغاز مطالعات مقدماتی برای اجرای طرح مرمت کارگروهی از متخصصان سازه، زمین‌شناسی و مرمت سنتی از هفته گذشته بررسی‌های اولیه را آغاز کرده‌اند تا بتوان پیش از گسترش آسیب‌ها، اقدامات تثبیتی انجام داد.

کرم‌زاده در پایان خاطرنشان کرد: هدف این برنامه‌ها در مرحله نخست، جلوگیری از پیشروی ترک‌ها و حفظ پایداری ستون‌های اصلی است، تا در مراحل بعدی بتوان با روش‌های سنتی و علمی‌تر بازسازی دقیق انجام داد. مجموعه نقش‌جهان، عالی‌قاپو و چهلستون نه‌تنها نمادهای معماری صفوی هستند، بلکه گواهی زنده از تاریخ مهندسی ایرانی هستند و هر سانتی‌متر از انحراف یا ترک در آن‌ها به معنی ازدست‌رفتن بخشی از حافظه تاریخی کشور است.