بازی دوست داری ؟ پس بازی می کنیم !

وقتی جغرافیا سلاح می‌شود؛ بازی با گلوگاه‌های حیاتی برای بالا بردن هزینه جنگ

در هر درگیری بزرگ، آن‌چه تعیین‌کننده است فقط توان نظامی نیست، بلکه میزان تسلط بر جغرافیا و گلوگاه‌های حیاتی است. کشوری مثل ایران که در قلب یکی از مهم‌ترین نقاط انرژی جهان قرار دارد، اگر این مزیت را به یک ابزار فعال تبدیل نکند، عملاً بخش بزرگی از ظرفیت بازدارندگی خود را کنار گذاشته است. در مقابل، برای ایالات متحده آمریکا و اسرائیل، هرگونه تهدید به اختلال در این گلوگاه‌ها، می‌تواند به معنای افزایش هزینه‌ای باشد که از سطح نظامی فراتر می‌رود و اقتصاد جهانی را هم درگیر می‌کند.

کد خبر: ۱۳۶۶۷۱۳

تاریخ: ۰۱ ارديبهشت ۱۴۰۵ - ۰۹:۴۳

به گزارش تابناک؛یکی از بزرگ‌ترین سوءتفاهم‌ها درباره جنگ این است که همه‌چیز به تعداد موشک و هواپیما برمی‌گردد. این نگاه، بیشتر شبیه بازی‌های کامپیوتری است تا واقعیت. در دنیای واقعی، جغرافیا گاهی از هر سلاحی خطرناک‌تر است.

اگر نقشه را باز کنی و کمی دقیق نگاه کنی، متوجه می‌شوی که ایران در موقعیتی قرار دارد که به‌صورت طبیعی روی یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های انرژی جهان اشراف دارد: تنگه هرمز. این تنگه، فقط یک مسیر آبی ساده نیست؛ یک شریان حیاتی است که بخش بزرگی از نفت جهان از آن عبور می‌کند.

حالا تصور کن در شرایط جنگی، این مسیر دچار اختلال شود. حتی نه به‌صورت کامل، فقط اختلال. نتیجه چه می‌شود؟ بازار‌های جهانی به‌هم می‌ریزند، قیمت انرژی بالا می‌رود، و فشار اقتصادی روی کشور‌هایی که به این منابع وابسته‌اند افزایش پیدا می‌کند.

اینجاست که مفهوم «هزینه» شکل واقعی خودش را نشان می‌دهد. چون طرف مقابل فقط با یک جبهه نظامی مواجه نیست، بلکه با یک بحران چندلایه روبه‌رو می‌شود که مدیریت آن بسیار پیچیده‌تر است.

در چنین شرایطی، حتی کشور‌هایی که مستقیماً درگیر جنگ نیستند، وارد معادله می‌شوند. چون منافعشان تحت تأثیر قرار گرفته. این یعنی گسترش میدان بازی، بدون نیاز به گسترش میدان جنگ.

اما استفاده از جغرافیا، فقط به این معنی نیست که یک مسیر را ببندی. این نگاه خیلی ساده‌انگارانه است. مسئله اصلی، ایجاد عدم قطعیت است. اینکه طرف مقابل نداند چه زمانی، در چه سطحی و در کدام نقطه ممکن است اختلال ایجاد شود.

این عدم قطعیت، خودش یک ابزار است. چون برنامه‌ریزی را برای طرف مقابل سخت می‌کند. اگر بدانی دقیقاً چه اتفاقی قرار است بیفتد، می‌توانی برایش آماده شوی. اما اگر ندانی، مجبور می‌شوی منابع بیشتری صرف کنی تا همه سناریو‌ها را پوشش دهی.

در کنار تنگه هرمز، مناطق دیگری هم وجود دارند که از نظر استراتژیک اهمیت دارند. خطوط کشتیرانی، مسیر‌های انتقال انرژی، حتی برخی نقاط کلیدی در دریای عمان و خلیج فارس. همه اینها می‌توانند به‌عنوان نقاط فشار استفاده شوند.

نکته مهم این است که این فشار لزوماً نباید به‌صورت دائمی اعمال شود. حتی اقدامات محدود و مقطعی هم می‌تواند اثر قابل توجهی داشته باشد، اگر در زمان و مکان مناسب انجام شود.

در واقع، هدف از این نوع اقدام، فلج کردن کامل نیست، بلکه افزایش هزینه است. افزایش هزینه به‌گونه‌ای که ادامه درگیری برای طرف مقابل، از نظر اقتصادی و سیاسی، توجیه‌پذیر نباشد.

اینجا یک نکته ظریف وجود دارد. استفاده از این ابزار‌ها باید به‌گونه‌ای باشد که از کنترل خارج نشود. چون اگر به‌صورت افراطی استفاده شود، ممکن است به واکنش‌های غیرقابل پیش‌بینی منجر شود.

به همین دلیل، این حوزه نیاز به دقت و محاسبه بسیار بالایی دارد. هر اقدام باید بر اساس یک ارزیابی دقیق از پیامد‌های احتمالی آن انجام شود.

در کنار بعد فیزیکی جغرافیا، یک بعد دیگر هم وجود دارد که کمتر به آن توجه می‌شود: ادراک جغرافیایی. یعنی اینکه طرف مقابل چگونه موقعیت تو را درک می‌کند،اگر بتوانی این ادراک را به‌گونه‌ای شکل دهی که موقعیتت تهدیدآمیزتر از واقعیت به نظر برسد، حتی بدون اقدام عملی هم می‌توانی بخشی از هدف را محقق کنی.

این همان جایی است که جغرافیا و رسانه به هم می‌رسند. تصویرسازی از توانایی‌ها، نمایش کنترل بر مناطق کلیدی، همه اینها می‌تواند در شکل‌گیری این ادراک نقش داشته باشد،در جنگ اخیر، نشانه‌هایی از این رویکرد دیده شد، اما هنوز تا تبدیل شدن به یک دکترین کامل فاصله دارد. بیشتر اقدامات به‌صورت موردی انجام شد، نه به‌صورت یک استراتژی یکپارچه.

در حالی که اگر این حوزه به‌صورت سیستماتیک توسعه پیدا کند، می‌تواند به یکی از مهم‌ترین ابزار‌های بازدارندگی تبدیل شود.

مسئله این نیست که آیا باید از جغرافیا به‌عنوان سلاح استفاده کرد یا نه. مسئله این است که چگونه و در چه سطحی از آن استفاده شود.

اگر این استفاده هوشمندانه باشد، می‌تواند بدون نیاز به درگیری گسترده، هزینه‌های قابل توجهی به طرف مقابل تحمیل کند.
اما اگر بدون برنامه و صرفاً واکنشی باشد، ممکن است نتیجه‌ای معکوس داشته باشد؛ و شاید مهم‌ترین نکته این باشد که در دنیای امروز، کشوری که بتواند جغرافیای خود را به یک ابزار فعال تبدیل کند، نه‌تنها در میدان جنگ، بلکه در میز مذاکره هم دست بالاتر را خواهد داشت.

چون در نهایت، همه‌چیز به یک سوال ساده برمی‌گردد:
این جنگ برای چه کسی گران‌تر تمام می‌شود؟