حمله ناجوانمردانه به قلب علم ایرانی

مجله ساینس (Science)، یکی از معتبرترین نشریات علمی جهان، در شماره ۶ آوریل ۲۰۲۶ (۱۷ فروردین ۱۴۰۵) گزارشی جامع با عنوان «با تشدید جنگ، دانشگاه‌های ایران در معرض آتش فزاینده قرار گرفته‌اند» منتشر کرده است.

کد خبر: ۱۳۶۶۶۱۷

تاریخ: ۲۳ فروردين ۱۴۰۵ - ۰۰:۳۹

به گزارش تابناک، این گزارش به قلم ریچارد استون، بر اساس مصاحبه‌های مستقیم با مقامات و اساتید ایرانی از جمله دکتر احسان مصطفوی (رئیس انستیتو پاستور ایران)، دکتر شاهین آخوندزاده (معاون پژوهشی وزارت بهداشت و استاد روان‌پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران) و دکتر حسین آخانی تدوین شده و حملات گسترده آمریکا و رژیم صهیونیستی به مراکز علمی-تحقیقاتی ایران را به عنوان بخشی از تشدید جنگ در هفته ششم درگیری‌ها توصیف می‌کند.

استون در این گزارش اینطور می‌نویسد:

با تشدید جنگ، دانشگاه‌های ایران در معرض آتش فزاینده قرار گرفته‌اند.

حملات، طیف گسترده‌ای از مراکز تحقیقاتی دانشگاهی و تجاری را نابود کرده یا آسیب زده است.

صبح روز ۲ آوریل، انفجاری مهیب انستیتو پاستور ایران، برجسته‌ترین مرکز تحقیقاتی بهداشت عمومی کشور را درنوردید و آزمایشگاه‌های کلیدی و مجموعه‌های بیولوژیک آن را نابود کرد.

دکتر احسان مصطفوی، اپیدمیولوژیست و رئیس انستیتو پاستور، به ساینس گفت: «به طور معجزه‌آسایی هیچ یک از کارکنان ما آسیب ندیدند.» او افزود که به نظر نمی‌رسد هیچ پاتوژن (عامل بیماری‌زا) از این مرکز خارج شده باشد. این مرکز در قلب تهران واقع شده است.

با ورود حملات هوایی آمریکا و اسرائیل به هفته ششم، مراکز دانشگاهی ایران به طور فزاینده‌ای هدف قرار گرفته‌اند. انفجار انستیتو پاستور، سومین حمله به این موسسه و ویرانگرترین آن تا کنون بوده است.

حمله امروز به دانشگاه صنعتی شریف تهران، بخش‌های مهندسی، موسسه‌های نانوساینس و علوم محیطی و همچنین سیستم‌های کامپیوتری آن را به طور جدی آسیب زده است. چند روز پیشتر، موشکی از سوی آمریکا و اسرائیل آزمایشگاه پلاسما و لیزر دانشگاه شهید بهشتی تهران، که با برنامه هسته‌ای ایران مرتبط دانسته می‌شود، را هدف قرار داد.

حملات قبلی، از جمله آسیب‌های جانبی ناشی از حملات هوایی و موشکی نزدیک به تاسیسات نظامی، دانشگاه علم و صنعت ایران در تهران، دانشگاه علوم پزشکی ایلام و دانشگاه صنعتی اصفهان را هدف گرفته بود.

اواسط اسفند، انفجار‌هایی مرکز پژوهش‌های فضایی ایران در تهران، که مرتبط با توسعه موشک‌های بالستیک بود را نابود کرد و خوابگاه دانشگاه خلیج فارس در بوشهر را آسیب زد.

جنگ همچنین موسساتی را که تاکنون مستقیماً هدف قرار نگرفته‌اند، فلج کرده است.

دکتر حسین آخانی، زیست‌شناس دانشگاه تهران، می‌گوید: «دانشجویان تحصیلات تکمیلی از آزمایشگاه‌ها و خوابگاه‌ها محروم شده‌اند و قطعی گسترده اینترنت پژوهش را مختل کرده است؛ محققان قادر به دسترسی به ایمیل یا مدیریت ارسال مقالات برای داوری همتایان نیستند.»

او هشدار می‌دهد که اگر آمریکا تهدید خود مبنی بر نابودی شبکه برق ایران را اجرا کند، مجموعه‌های نمونه‌های علمی در خطر خواهند بود.

«ما با خطر از دست دادن میراث علمی بی‌بدیل روبه‌رو هستیم.»

اسرائیل اکنون به نظر می‌رسد شبکه کشنده‌تری در کمپین سال‌ها ترور دانشمندان ایرانی خود گسترده است.

در روز‌های اخیر، دست‌کم دو دانشمند در حملات جداگانه کشته شدند: سعید شمقدری، مهندس برق دانشگاه علم و صنعت (مرتبط با برنامه موشکی ایران) و علی فولادوند، رئیس پژوهش سازمان نوآوری و تحقیقات دفاعی ایران (که رسانه‌های ایرانی آن را معادل DARPA آمریکا دانسته‌اند).

اوایل هفته گذشته نیز برای نخستین بار یک شرکت داروسازی هدف قرار گرفت. نیرو‌های اسرائیلی شرکت تحقیق و مهندسی توفیق دارو در تهران را زدند و خطوط تولید آن را نابود کردند.

دکتر شاهین آخوندزاده، معاون وزیر بهداشت، می‌گوید: «این شرکت صرفاً یک بنگاه غیرنظامی است.» ارتش اسرائیل ادعا کرده بود که این شرکت فنتانیل برای برنامه تسلیحات شیمیایی تولید می‌کرد.

دکتر آخوندزاده حمله به انستیتو پاستور، برجسته‌ترین مرکز تحقیقاتی ایران، را «بزرگ‌ترین تراژدی این جنگ برای علم ایران تا کنون» خواند.

انستیتو پاستور پاریس این مرکز را در سال ۱۹۲۰ پس از همه‌گیری آنفلوانزای ۱۹۱۸–۱۹۱۹ تأسیس کرد. این موسسه نظارت بر بیماری‌ها و تولید واکسن‌های هاری، آبله و سایر بیماری‌ها را بر عهده داشت. در سال ۱۹۴۶، دولت ایران به طور دوستانه شاخه تهران را تحویل گرفت و همکاری با والد پاریسی ادامه یافت.

در سال‌های اخیر، پاستور مرکز مرجع ملی وبا، سل و سایر بیماری‌ها بوده، واکسن‌های هپاتیت B، سرخک و کووید-۱۹ تولید کرده و عضو شبکه پاستور (اتحادیه ۳۲ موسسه در جهان برای به‌اشتراک‌گذاری داده‌های هشدار زودهنگام شیوع) است.

به دلیل تعطیلات دوهفته‌ای نوروز، تعداد کمی از کارکنان در محل بودند.

با این حال، خسارت مادی سنگین بود: از دست رفتن آزمایشگاه‌های مرجع ملی، مراکز همکار سازمان بهداشت جهانی برای هاری و بیماری‌های منتقله از ناقل، آزمایشگاه ویروس‌شناسی و واحد واکسیناسیون، و مجموعه‌های نمونه‌های بافتی و سویه‌های نوترکیب باکتری‌ها و ویروس‌ها.

دکتر مصطفوی گفت: «این زیرساخت‌هایی بودند که دهه‌ها تلاش برای ایجاد و تجهیز آنها صرف شده بود.»

نظارت پس از حمله تاکنون هیچ تهدید میکروبیولوژیکی یا بی‌خطری نشان نداده است.

هنوز مشخص نیست چه کسی مسئول حمله به پاستور بوده یا چرا.

یک دلیل احتمالی، اتهامات مربوط به تحقیقات تسلیحات بیولوژیک (BW) است.

گزارش ۲۰۲۵ وزارت خارجه آمریکا ادعا کرده بود که «ایران انعطاف‌پذیری برای استفاده، در صورت تقاضای رهبری، از تحقیقات مشروع بیودفنس و بهداشت عمومی برای تولید عوامل کشنده BW دارد.»

این گزارش هیچ موسسه خاصی را نام نبرد. تحلیلگران اسرائیلی نیز نگرانی‌های مشابهی مطرح کرده‌اند.

ارتش اسرائیل به درخواست ساینس برای توضیح پاسخی نداد.

دکتر آخوندزاده این اتهامات را رد می‌کند و تأکید دارد: «به شدت می‌گویم هیچ رابطه‌ای میان ارتش ایران و انستیتو پاستور وجود ندارد.»

موقعیت جغرافیایی نیز ممکن است نقش داشته باشد.

پاستور فاصله کمی با دفتر رهبری دارد و «احتمال قوی» وجود تونل‌های مخفی زیر آن مطرح شده است (به گفته مهندس زیست‌پزشکی مسعود مظفری از دانشگاه اولو فنلاند).

دکتر مصطفوی از گمانه‌زنی درباره «عمدی بودن آسیب به پاستور» خودداری کرد.

او اعلام کرد که انستیتو با استفاده از شعبه‌های ماهواره‌ای، خدمات تشخیصی، واکسیناسیون و هماهنگی آزمایشگاه‌های بهداشت عمومی کشور را ادامه خواهد داد.

با این حال، از دست رفتن امکانات مرکزی بسیاری از دانشمندان برتر را بی‌ثبات کرده است.

مصطفوی قول داد: «به محض ثبات شرایط، این موسسه را بازسازی خواهیم کرد؛ و ان‌شاءالله بهتر از قبل خواهد شد.»

***

در حاشیه بازتاب این گزارش لازم به ذکر است طبق اعلام انستیتو پاستور و وزارت بهداشت، این مرکز سه بار هدف قرار گرفته و در حمله سوم (۲ آوریل/۱۳ فروردین) بخش‌هایی به وسعت ۲۳ هزار مترمربع شامل ۱۳ آزمایشگاه مرجع کشوری، ۳ آزمایشگاه همکار سازمان بهداشت جهانی، ۸ آزمایشگاه بهداشتی، ۲۳ واحد تولیدی-پژوهشی (مالاریا، بانک سلولی، تحقیقات بالینی، بیوتکنولوژی، فناوری اطلاعات و مهندسی) به شدت آسیب دیده یا تخریب شده است.

با وجود این، خدمات واکسیناسیون، تشخیص بیماری و توزیع کیت‌های تشخیصی از طریق شعبه‌های ماهواره‌ای بدون وقفه ادامه دارد.

حمله به دانشگاه صنعتی شریف (۶ آوریل/۱۷ فروردین) با بمب‌های سنگرشکن انجام شد و خسارات جدی به دانشکده‌های مهندسی، نانوساینس، علوم محیطی، مرکز فناوری اطلاعات و ارتباطات و حتی مسجد دانشگاه وارد کرد.

محمد‌رضا عارف، معاون اول رئیس‌جمهور، این حمله را «نماد جنون و جهل» خواند.

طبق گزارش‌های رسمی (از جمله هلال احمر و رسانه‌های معتبر داخلی)، تا کنون بیش از ۱۶ مرکز علمی-دانشگاهی شامل دانشگاه‌های هنر تهران، پژوهشگاه رنگ، ارومیه، شهید رجایی، خواجه نصیر، علم و صنعت، خلیج فارس بوشهر، صنعتی اصفهان و مراکز فضایی و هوافضا آسیب دیده‌اند.

این حملات نه‌تنها تجهیزات را نابود کرده، بلکه پژوهش‌های در حال انجام، خوابگاه‌ها و دسترسی اینترنتی را نیز مختل کرده است.

اما به طور خلاصه پیام‌ها و پیامد‌های این حمله عبارتند از:

۱. نقض فاحش حقوق بین‌الملل: حمله به مراکز آموزشی، تحقیقاتی و بهداشتی (مانند انستیتو پاستور که عضو شبکه جهانی پاستور و همکار سازمان بهداشت جهانی است) طبق کنوانسیون‌های ژنو و پروتکل‌های الحاقی، جنایت جنگی محسوب می‌شود. این مراکز غیرنظامی و متعلق به بشریت هستند و هدف قرار دادن آنها تهدید سلامت جهانی است.

۲. تأثیر بر امنیت بهداشتی و تولید واکسن: انستیتو پاستور تنها مرجع تولید و نظارت بر واکسن‌های حیاتی (هپاتیت B، سرخک، کووید-۱۹ و ...) در کشور بود. هرچند خدمات ادامه دارد، بازسازی کامل نیاز به زمان و سرمایه‌گذاری دارد و این امر بر آمادگی کشور در برابر بیماری‌های نوظهور تأثیر می‌گذارد.

۳. تاب‌آوری علمی ایران: اساتید و مسئولان ایرانی بر بازسازی تأکید دارند. دکتر مصطفوی: «ان‌شاءالله بهتر از قبل خواهد شد.» این روحیه، ادامه سنت تاریخی علم در ایران (از پاستور ۱۹۲۰ تا امروز) را نشان می‌دهد که علی‌رغم تحریم‌ها و حملات، پیشرفت کرده است.

۴. واکنش‌های بین‌المللی: موسسه واکسن‌سازی کوبا و سایر نهاد‌های علمی جهانی این حملات را محکوم کرده‌اند و آن را «حمله به سلامت بشریت» دانسته‌اند. این گزارش ساینس و جزئیات تکمیلی، سند روشنی از هزینه‌های انسانی-علمی جنگ تحمیلی بر ایران است. علم ایران، میراثی گران‌بها برای نسل‌های آینده، با وجود این آسیب‌ها، با اراده ملی و حمایت مردمی بازسازی خواهد شد. جامعه علمی کشور، همانند همیشه، در خط مقدم دفاع از پیشرفت و استقلال ایستاده است.